بنیادگذاری	۱۳۸۷
وضعیت	فعال
وابسته به	وزارت علوم، تحقیقات و فناوری

دانشگاه ادیان و مذاهب مرکزی آموزشی و پژوهشی است که از سال ۱۳۸۷^[۱] فعالیت رسمی خود را در زمینهٔ علوم انسانی و به‌ویژه ادیان و مذاهب آغاز کرده‌است. دانشگاه ادیان و مذاهب، یک دانشگاه غیرانتفاعی است. ساختمان اصلی دانشگاه ادیان و مذاهب، در شهرک پردیسان قم بنا شده‌است.^[۲][۳]

پیشینه

در سال ۱۳۷۳ جمعی از دانشوران حوزه علمیه قم برای مطالعه تخصصی سه رشته ادیان ابراهیمی (مسیحیت و یهودیت)، ادیان شرق (بودیسم، هندوئیسم، خاور دور و ایران باستان) و مذاهب اسلامی (مذاهب کلامی، فرق و عرفان و تصوف) دور هم جمع شدند. این گروه در دوره‌ای چهارساله، افزون بر مطالعه در آن سه رشته، با زبان‌های انگلیسی، سنسکریت و عبری نیز آشنا شدند.

مطالعات ادیان و مذاهب ادامه داشت تا سال ۱۳۸۳، که به دنبال تلاش‌ها و پیگیری‌ها برای تربیت نیرو در حوزه ادیان و مذاهب، سرفصل‌های سه رشته تدوین شد و آن را به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری پیشنهاد کردند. شورای عالی گسترش وزارت علوم این سرفصل‌ها را تصویب کرد و در سال ۱۳۸۴ نخستین گروه دانشجویی مشغول به تحصیل شدند. در آن زمان این مرکز، یک مرکز آموزش عالی بود و با عنوان «مرکز آموزش عالی مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب» قعالیت داشت.

در سال ۱۳۸۷، با موافقت وزارت علوم تحقیقات و فناوری، مرکز آموزش عالی مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب به «دانشگاه ادیان و مذاهب» تغییر کرد.‌ ‌محمد مهدی زاهدی، با این ارتقای رتبه به دلیل مطابقت کیفیت آموزشی دانشگاه با موازین قانونی، موافقت قطعی کرد و نیازی به گذراندن مرحله «موافقت اصولی» ندید. وزیر علوم وقت در نامه‌اش به سید ابوالحسن نواب، مؤسس و رئیس دانشگاه ادیان و مذاهب، خبر تصویب ارتقای دانشگاه را چنین نوشت: «شورای گسترش آموزش عالی در جلسهٔ مورخ ۳۱ فروردین ۱۳۸۷ خود، با ارتقای مؤسسه آموزش عالی غیردولتی- غیرانتفاعی ادیان و مذاهب به «دانشگاه غیردولتی- غیرانتفاعی ادیان و مذاهب» موافقت قطعی به عمل آورد.»^[۴]

وظایف و اهداف

دانشگاه ادیان و مذاهب، نخستین دانشگاه تخصصی ادیان و مذاهب در ایران، برخاسته از حوزه‌ی علمیه است. این دانشگاه ضمن شناخت ادیان و مذاهب و تعامل و گفت‌‌و‌گو با پیروان آنها با تکیه بر مشترکات، در جهت‌ همبستگی انسانی، تقویت صلح، گسترش معنویت و اخلاق و معرفی اسلام بر اساس آموزه‌های شیعه اقدام می‌کند. از جمله اهداف و وظایف این دانشگاه موارد زیر است:^[۵]

• تربیت متخصص در زمینهٔ ادیان و مذاهب
• انجام پژوهش‌های بنیادی، کاربردی و تطبیقی در زمینهٔ ادیان و مذاهب
• اطلاع‌رسانی، چاپ و نشر مجلات، کتب و دائرةالمعارف در زمینهٔ ادیان و مذاهب
• برقراری ارتباط متقابل با مراکز مشابه و دین‌پژوهان
• گفتگو بین ادیان و مذاهب و تلاش برای نزدیک ساختن دیدگاه‌ها
• معرفی منطقی و علمی اسلام (با رویکرد شیعی) در عین احترام به عقاید، باورها و آیین سایر ادیان و مذاهب

در آذر ۱۳۹۲ طرح جامع پژوهشی دانشکده شیعه‌شناسی دانشگاه ادیان و مذاهب از سوی معاونت آموزشی و پژوهشی این دانشکده تدوین و ارائه شد. این طرح در راستای افزایش کمی و کیفی فعالیت‌‌های پژوهشی، ساماندهی موضوعات پایان‌نامه‌های دانشجویان ارشد و دکتری و جهت دهی پایان‌نامه‌ها به سوی نیازهای پژوهشی در عرصه شیعه‌شناسی، کلام و معارف شیعی در دانشکده شیعه‌شناسی تدوین شده و شامل چندین کلان پروژه پژوهشی است که هر یک مشتمل بر پروژه‌های پژوهشی خردتر می باشد.^[۶]

دانشکده‌ها و رشته‌ها

تا سال ۱۴۰۰، چهل رشتهٔ تحصیلی در یازده دانشکدهٔ دانشگاه ادیان و مذاهب ارائه می‌شود. این رشته‌ها در سه زبان فارسی، عربی و انگلیسی ارائه می‌شود و علاوه بر دانشجویان ایرانی و فارسی‌زبان، شمار زیادی از دانشجویان کشورهای دیگر را نیز به خود جذب نموده‌است. بر اساس آمارهای منتشر شده در همان سال، ۸۵ درصد دانشجویان این دانشگاه خارجی و ۱۵ درصد ایرانی بودند.^[۷]

هم‌اکنون دانشگاه ادیان و مذاهب بیش از هشت هزار دانشجوی در حال تحصیل و بیش از دو هزار و هفتصد فارغ‌التحصیل دارد. همچنین در رشته‌های دکتری تخصصی، بیش از ۳۵۹ نفر از این دانشگاه فارغ‌التحصیل شده و بیش از ۹۵۰ نفر در حال تحصیل هستند. یازده دانشکدهٔ دانشگاه ادیان و مذاهب عبارتند از:^[۸]

1. دانشکدهٔ شیعه‌شناسی
2. دانشکدهٔ مذاهب
3. دانشکدهٔ دین و هنر
4. دانشکدهٔ حقوق
5. دانشکدهٔ عرفان
6. دانشکدهٔ رسانه و ارتباطات
7. دانشکدهٔ فلسفه
8. دانشکدهٔ مطالعات ملل
9. دانشکدهٔ ادیان
10. دانشکدهٔ زن و خانواده
11. دانشکدهٔ زبان و فرهنگ ملل

دانشجویان و پژوهشگران این دانشگاه، در رشته‌های مرتبط با تاریخ اسلام و تشیع و فرق شیعه، فقه و حقوق، فقه و کلام مذاهب اسلامی، فلسفه، کلام و عرفان اسلامی، تاریخ و الهیات مربوط به مسیحیت، یهودیت، بودیسم و هندوئیسم و زرتشت و مطالعه تطبیقی ادیان، مطالعات زنان، مطالعات دین‌پژوهانه، هنر و رسانه به آموزش و پژوهش مشغول‌اند.

سه دانشکدهٔ «زن و خانواده»، «شیعه‌شناسی» و «عرفان»، از دانشکده‌های منحصر به فرد در کشور به‌شمار می‌آیند. ممیزی صورت پذیرفته وزارت علوم در سال … دربارهٔ رشته‌های مرتبط با ادیان و مذاهب نشان می‌دهد با وجود آنکه برخی رشته‌های آموزشی در دانشگاه ادیان و مذاهب در نوزده دانشگاه دیگر کشور تدریس می‌شود، اما هیچ دانشگاهی همه این رشته‌ها را در کنار هم ارائه نمی‌دهد. این با بیش از صد دانشگاه و مؤسسهٔ آموزشی و فرهنگی داخلی و خارجی تفاهم‌نامهٔ همکاری دارد.^[۸]

نشریات پژوهشی

این پژوهشگاه، تنها نشریه علمی‌پژوهشی ایران به زبان انگلیسی در زمینه ادیان را به نام «Religious Inquiries» منتشر می‌کند. از دیگر نشریات این دانشگاه، موارد زیر را می‌توان نام برد:^[۸]

• هفت‌آسمان: نخستین مجله تخصصی در حوزه ادیان و مذاهب در ایران
• پژوهش‌های ادیانی
• پژوهشنامه مذاهب اسلامی
• پژوهشنامه امامیه
• فلسفه
• شیعه‌پژوهی
• زن و خانواده
• پژوهشنامه مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی

فعالیت‌های بین‌المللی

به گزارش رئیس این دانشگاه، تا سال ۱۳۹۸، ۲۶۴ استاد از ۹۹ کشور جهان به این دانشگاه آمده‌اند تا در رشته شیعه‌شناسی شرکت کنند.‌‌ دانشگاه ادیان و مذاهب در عرصهٔ بین‌المللی نیز، فعالیت‌هایی از قبیل موارد زیر را در کارنامه دارد:^{[۸][۹][۱۰]}

• دیدار با شخصیت‌های علمی، فرهنگی و سیاسی از کشورهای مختلف
• امضای تفاهم‌نامه با مراکز آموزشی و فرهنگی
• تبادل اساتید و دانشجویان
• برگزاری نشست‌های مشترک

کتابخانه و انتشارات

کتابخانهٔ دانشگاه ادیان و مذاهب، بیش از ۱۰۰هزار کتاب و بیش از ۱۶۰هزار مقاله دارد. این کتابخانه به صورت قفسه‌باز اداره می‌شود. این کتابخانه منابع مورد نیاز محققان در زمینه‌های مختلف علوم انسانی، اسلام‌شناسی، ایران‌شناسی، ادیان و مذاهب و غیره را در زبان‌های فارسی، انگلیسی، عربی، روسی، فرانسوی، آلمانی، سانسکریت، پهلوی و دیگر زبان‌ها دارا می‌باشد. این مرکز با ده‌ها پایگاه در ارتباط است و استفاده از منابع آن‌ها را برای پژوهشگران تسهیل می‌کند. در کنار کتابخانه، یک سالن مطالعه نیز در اختیار پژوهشگران و مراجعان قرار دارد.

«مرکز چاپ و نشر دانشگاه ادیان و مذاهب» به انتشار آثار مرتبط با ادیان و مذاهب و در موضوعات اسلام، مسیحیت، یهودیت، زرتشت، صائبین، ادیان شرق، مذاهب و فرق اسلامی، عرفان و تصوف، دین‌پژوهی و … می‌پردازد. این مرکز تا فروردین سال ۱۴۰۲ بیش از ۴۲۲ عنوان کتاب منتشر نموده‌است. فروشگاه کتاب این دانشگاه، به عرضهٔ محصولات این انتشارات و دیگر کتب موردنیاز دانشجویان می‌پردازد. این مرکز مسئولیت دو انتشارات را برعهده دارد: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب که بر چاپ و نشر کتابهای تألیفی و ترجمه‌ای محققان و اعضای هیئت علمی دانشگاه و پژوهشگران حوزه ادیان و مذاهب تمرکز دارد و نشر ادیان که بر چاپ و نشر کتابهای تألیفی و ترجمه‌ای محققان خارج از دانشگاه تمرکز دارد.‌ دانشگاه ادیان و مذاهب تاکنون 1609 مقاله در همایشها و نشریات داخلی منتشر نموده است. که از این تعداد 1262 مقاله ژورنالی و 347 مقاله کنفرانسی می باشد.^{[۱۱][۱۲][۱۳][۱۴]}

مسئولان‌ سرشناس

موسسان

مسئولان

پانویس

پیوند به بیرون

• دانشگاه ادیان و مذاهب
• دفتر تقریب مذاهب اسلامی
• انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب