محمدبن جنید اسکافی

محمدبن جنید اسکافی (متوفاى ۳۸۱ هـ ق) مشهور به ابوعلی کاتب اسکافی، از فقها، محدثان، کاتبان و نویسندگان برجسته شیعه امامیه در عصر غیبت صغرى و دوران سفیران چهارگانه حضرت مهدی (عج) بود. او در منطقه اسکاف در حومه بغداد چشم به جهان گشود و در همان ناحیه و بغداد به تحصیل پرداخت.

محمدبن جنید اسکافی به دلیل تلاش‌های علمی و مهارت در فقه، اصول، کلام، حدیث و ادبیات و همچنین تألیف آثار متنوع و ساماندهی ابواب فقه شیعه، به یکی از مراجع مهم عصر خود تبدیل شد و مردم، حاکمان و سلاطین معاصر پاسخ مشکلات مذهبی خود را از او می‌جستند.

وی بنیان‌گذار فقه اجتهادی شیعه در عصر خود و از پیشگامان عمل به ادله عقلی و قیاس منصوص العله بود و با توجه به ویژگی‌هایی مانند صراحت و قاطعیت در استنباط احکام شرعی، تلاش در یافتن مناط حکم در مسائل غیرعبادی، و به‌کارگیری اصطلاحات فنی اجتهادی در نگارش فقه، تأثیر عمیقی بر توسعه حوزه‌های علمی شیعه گذاشت.

محمدبن جنید اسکافی با رهبران آل بویه به ویژه احمد معزالدوله در ارتباط بود و به عنوان مرجع فقهی آنان شناخته می‌شد.

او شاگردانی مانند شیخ مفید و احمد بن عبدون تربیت کرد و ابوالعباس نجاشی و شیخ طوسی از وی اجازه روایت داشتند.

آثار او شامل کتب متعدد فقهی، کلامی، حدیثی و ادبی است که از جمله مهم‌ترین آن‌ها تهذیب الشیعه، المختصر الاحمدی، النصرة لاحکام العترة و سبیل الفلاح می‌باشد. ابن جنید در عصر غیبت صغرى با سفیران خاص امام زمان(عج) ارتباط داشت و امانت‌هایی از حضرت نزد خود نگه می‌داشت.

محمدبن جنید اسکافی در سال ۳۸۱ق در شهر ری درگذشت. آثار و فتاوای او تا امروز مورد توجه علمای شیعه بوده و جایگاه ویژه‌ای در تاریخ فقاهت و اجتهاد شیعه دارد.

زندگی

ابن جنید در عصر غیبت صغرى و دوران سفیران چهارگانه حضرت مهدى(عج) در منطقه اسکاف در حومه بغداد چشم به جهان گشود. وى در زادگاه خود و سپس در بغداد به تحصیل پرداخت و با تلاش‌هاى شبانه‌روزی یکی از مراجع مهم عصر خود شد؛ به‌طورى که نه تنها مردم عادى، بلکه حاکمان و سلاطین معاصر پاسخ مسائل مذهبى خود را از او مى‌پرسیدند.

آثار ابن جنید در طول ده قرن گذشته کانون توجه اندیشمندان و مجتهدان دینى بوده است. او در کتاب‌هاى رجالى با نام‌هاى ابن الجنید، ابن الجندى، ابوعلى کاتب، محمدبن جنید بغدادى و ابن جنید اسکافى شناخته مى‌شود.

منطقه اسکاف در کشور عراق ـ در نواحى نهروان و حد فاصل بغداد و واسط ـ نقطه‌ای عالم خیز است. تبار ابن جنید در اسکاف به زمان انوشیروان برمی‌گردد و طایفه بنوجنید سال‌ها در آن ناحیه زندگی کرده‌اند.

از دانشمندان مهم این ناحیه عبارت‌اند از:

• ابوعلى محمدبن ابى بکر همام بن سهیل بن بیزان اسکافى: نویسنده معاصر محمد بن یعقوب کلینى و استاد هارون بن موسى تلعکبرى. نجاشى او را داراى مقام ارجمند و ناقل احادیث بسیارى مى‌داند.
• محمدبن احمدبن مالک اسکافى: محدث مورد اعتماد بغداد.
• ابوجعفر محمدبن عبدالله اسکافى: عالم کلام و نویسنده کتاب «نقض بر رساله عثمانیه جاحظ».
• ابواسحاق محمدبن عبدالمؤمن بن احمد اسکافى: قاضى و خطیب ناحیه اسکاف، ممتاز در فن خطابه.
• محمد بن احمد بن جنید اسکافى: در اصفهان مى‌زیست و احادیث متعددى روایت مى‌کرد.

وفات

ابن جنید در سال ۳۸۱ هـ ق در شهر رى وفات یافت، همان سال و شهرى که شیخ صدوق نیز درگذشت.

جایگاه علمى

ابن جنید از زمان غیبت کبری مورد احترام فقهاى بزرگ شیعه بوده است و فتاوا و اندیشه‌هایش در حوزه‌هاى علمیه شیعه مورد بحث قرار می‌گیرد.

علامه حلى درباره او نوشته است: «یک جلد از کتاب تهذیب الشیعه ابن جنید، در موضوع نکاح، مضامین و عباراتى عالی دارد و میان تألیفات طائفه امامیه زیباتر از آن ندیده‌ام.»

ویژگی‌های فتوایی و اجتهادی او شامل موارد زیر است:

• عمل بر ادلّه عقلى
• بنیان نهادن فقه اجتهادى و مبارزه با اخباریگرى
• عمل بر طبق قیاس منصوص العله
• بسنده نکردن بر ظاهر الفاظ نصوص و متون احادیث
• تلاش جهت دست‌یابى به مناط حکم
• صراحت و قاطعیت در بیان نظرات فقهى
• به‌کارگیرى تعبیرات فنى اجتهادى

فتاواى ابن جنید

کتاب جامع فتاواى ابن جنید توسط حجت الاسلام والمسلمین شیخ عبدالرحیم اثنى عشرى نیرى بروجردى آغاز و توسط آیت‌الله شیخ على پناه اشتهاردى تکمیل شد.

نمونه‌ای از آرای او:

1. اذن ولى در صحت نکاح باکره رشیده لازم نیست
2. واجب شدن بنت مخاض (شتر دو ساله) در ۲۵ شتر
3. جایز نبودن احرام پیش از میقات، حتى با نذر
4. ثبوت ربا در کالاهاى عددى
5. ارث بردن زن از همه اموال شوهر
6. جواز شستن خون با آب دهان
7. وجوب هفت مرتبه شستن ظرفى که سگ در آن آب خورده است

مرجع فقهى آل بویه

ابن جنید مرجع فقهى احمد بن بویه معزالدوله بود و در مسائل مهم از نظرات او پیروى مى‌کرد.

شاگردان و راویان

• ابوعبدالله محمدبن نعمان (شیخ مفید)
• احمد بن عبدون (ابن حاشر)
• همچنین ابوالعباس نجاشى و شیخ طوسى از او اجازه روایت دارند.

آثار

فقه و حدیث

• المختصر الاحمدى للفقه المحمدى
• تهذیب الشیعه لاحکام الشریعه
• النصرة لاحکام العترة
• سبیل الفلاح لاهل النجاح
• الفى مسئله (دو هزار مسئله شرعى)
• تحقیقى در مورد غسل بانوان
• مناسک حج
• اشکال جملة المواریث
• حدیث الشیعه
• الذخیره لاهل البصیرة
• التعیش و التکسب
• القضاء و آدابه
• احکام البیوع و الشرائط فیها
• الارتیاع فى تحریم الفقاع
• الافهام لاصول الاحکام
• تبصره العارف و نقد الزائف
• استخراج المراد عن مختلف الخطاب
• الافصاح و الایضاح للفرائض و المواریث

کلام و اعتقادات

آیین نگارش و نویسندگى

• علم النجابة فى علم الکتابه
• کتاب التحریر و التقریر

موضوعات متفرقه

• پاسخ به پرسش‌هاى سَبُکتَکین عجمى
• پاسخ به سوالات معزالدوله
• ازدواج در اسلام
• کتاب اللطیف
• نثر طوبى
• وعظ المشترک
• اتراقى الى اعلى المراقى
• امثال القرآن
• النوادر

دوران طلایى شیعه

ابن جنید در دوره‌ای زیست که مناطق اسلامى در آستانه نجات از ظلم خلفاى عباسى بود و از اواسط قرن چهارم شیعیان آزادی بیشتری یافتند. دولت مقتدر آل بویه و حکومت‌های شیعه در ایران و مصر سبب شد حوزه‌های علمیه و نشر معارف اهل بیت گسترش یابد.

از نگاه صاحب نظران

• نجاشى: «محمدبن احمد بن جنید اسکافى افتخار اصحاب ما است.»
• سید مهدى بحرالعلوم: «محمد بن احمد جنید ابوعلى کاتب اسکافى از رهبران ممتاز طائفه امامیه است.»
• سید حسن صدر: «ابن جنید محمدبن احمدبن الجنید ابوعلى، مشهور به کاتب اسکافى است.»
• نویسنده ریحانة الادب: «ابن جنید نخستین کسى است که باب اجتهاد را باز کرد و احکام شریعت را بر طبق اجتهاد بنیان نهاد.»