همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران

همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در ایران
	همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی ایران
تاریخ	۱۲ فروردین ۱۳۵۸

همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی یا رفراندوم ۱۳۵۸ نخستین رأی‌گیری مردمی بعد از سقوط حکومت پهلوی بود که در نتیجه آن، ۹۸٫۲٪ شرکت‌کنندگان به برقراری نظام جمهوری اسلامی ایران رأی مثبت دادند. این همه‌پرسی یکی از بالاترین سطوح مشارکت مردمی در رفراندوم‌های قرن بیستم شناخته شده است.

همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی کمتر از دو ماه پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ ایران برای تعیین نظام جدید حکومتی کشور، به پیشنهاد روح‌الله موسوی خمینی در روزهای ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ در سراسر ایران و خارج از کشور برگزار شد. بر اساس اعلام دولت موقت ایران حدود ۸۹٪ واجدان شرایط در همه‌پرسی شرکت کردند و ۹۸٫۲٪ شرکت‌کنندگان نیز به همه‌پرسی رأی مثبت دادند و با برقراری نظام جمهوری اسلامی ایران موافقت کردند.

زمینه‌های رفراندوم ۱۳۵۸

پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ ایران و فروپاشی نظام سلطنت پهلوی، کشور ایران در وضعیت گذار سیاسی و اجتماعی قرار گرفت. نهادهای حکومتی پیشین عملاً از کار افتاده بودند و ضرورت تعیین ساختار جدید حکومت از سوی مردم مطرح شد. در این دوره، رهبران انقلاب، به‌ویژه سید روح‌الله خمینی، بر ضرورت تعیین نظام آینده بر اساس رأی مستقیم مردم تأکید داشتند.

شورای انقلاب و دولت موقت به نخست‌وزیری مهدی بازرگان، مأمور برگزاری رفراندومی سراسری برای تعیین شکل حکومت شدند.

نظرات مردم دربارۀ رفراندوم جمهوری اسلامی - سال ۱۳۵۸ )از سرباز صفر گرفته تا قشر تحصیل‌کرده جامعه)

تصاویری همه‌پرسی نظام جمهوری‌اسلامی و اعلام پیروزی جمهوری اسلامی

اهداف و علت

اعلام و تثبیت نظام جمهوری اسلامی توسط امام خمینی

هدف از این همه‌پرسی، ایجاد مشروعیت مردمی برای نظام جدید و پایان‌دادن به وضعیت دوگانگی قدرت پس از سقوط سلطنت بود.

از مهم‌ترین زمینه‌ها و عوامل برگزاری این رفراندوم می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

خلأ قدرت سیاسی پس از فرار محمدرضا شاه پهلوی و فروپاشی نظام سلطنتی.
تأکید رهبران انقلاب بر واگذاری تعیین نوع نظام سیاسی به رأی عمومی مردم.
خواست عمومی برای تغییر بنیادی در ساختار حکومت و رد سلطنت موروثی.
ضرورت قانونی و سیاسی برای تشکیل نهادهای تازه مانند مجلس خبرگان قانون اساسی و ریاست‌جمهوری.
تثبیت مشروعیت بین‌المللی نظام جدید از طریق مراجعه به آرای عمومی.

همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی کمتر از دو ماه پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ ایران برای تعیین نظام جدید حکومتی کشور، به پیشنهاد روح‌الله موسوی خمینی در روزهای ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ در سراسر ایران و خارج از کشور برگزار شد. بر اساس اعلام دولت موقت ایران حدود ۸۹٪ واجدان شرایط در همه‌پرسی شرکت کردند و ۹۸٫۲٪ شرکت‌کنندگان نیز به همه‌پرسی رأی مثبت دادند و با برقراری نظام جمهوری اسلامی ایران موافقت کردند.

**مقایسهٔ ساختار سیاسی ایران پیش و پس از انقلاب اسلامی**
شاخص سیاسی	پیش از انقلاب (سلطنت پهلوی)	پس از انقلاب (جمهوری اسلامی)
نوع نظام	سلطنت موروثی	جمهوری اسلامی بر پایهٔ رفراندوم
نحوهٔ تعیین رهبری کشور	موروثی و خانوادگی	انتخاب غیرمستقیم از سوی مجلس خبرگان منتخب مردم
رفراندوم تعیین نظام	برگزار نشد	برگزار شد در فروردین ۱۳۵۸
انتخابات عمومی	محدود، غیررقابتی و زیر نظر حکومت	منظم، دوره‌ای و در سطوح مختلف (ریاست‌جمهوری، مجلس، شوراها و خبرگان)
مشارکت عمومی در سیاست	محدود به نخبگان، اشراف و وابستگان دربار	گسترده و شامل زنان، اقلیت‌های دینی و اقشار مختلف جامعه
نهادهای دینی در سیاست	نقشی حاشیه‌ای و غیررسمی	جایگاه ساختاری و مؤثر (رهبری، شورای نگهبان، حوزه‌های علمیه)
مشروعیت	سلطنتی و مبتنی بر حمایت خارجی	مردمی–دینی و بر پایهٔ آرای عمومی