فردین خلعتبری (زادهٔ ۱ فروردین ۱۳۴۳ در نوشهر) آهنگساز ایرانیِ موسیقی فیلم، مجموعه‌های تلویزیونی، آلبوم‌های آوازی و آثار نمایشی و از چهره‌های سرشناس موسیقی ایران است. اهمیت او در فرهنگ معاصر ایران به پیوندی بازمی‌گردد که میان موسیقی و روایت برقرار کرده است: از قصه‌ای عاشقانه در بستر تعزیه تا فیلمی دربارهٔ روزهای آغازین انقلاب و آلبومی متکی بر موسیقی مقامی. موسیقی شب دهم، مدار صفر درجه و چ، همراه با همکاری‌هایش با علیرضا قربانی و همایون شجریان، بخش‌های شناخته‌شدهٔ کارنامهٔ او هستند.

خلعتبری از نوجوانی به موسیقی پرداخت، مدتی در دانشگاه صنعتی شریف مهندسی خواند و سپس تحصیل موسیقی را پی گرفت. فعالیت حرفه‌ای او در موسیقی تصویر از اواخر دههٔ ۱۳۷۰ آغاز شد. همکاری با حسن فتحی در شب دهم نقطهٔ عطف کارنامه‌اش بود: مجموعه‌ای که در نوروز ۱۳۸۱، هم‌زمان با محرم، پخش شد و موسیقی آن با شعر افشین یداللهی و آواز علیرضا قربانی، عشق شخصیت‌های داستان را به فضای آیینی تعزیه پیوند می‌داد. همکاری این گروه در آثار بعدی، از جمله مدار صفر درجه، ادامه یافت.

او در سینما برای فیلم‌هایی با موضوع‌های متفاوت موسیقی ساخته است. در چ، ساختهٔ ابراهیم حاتمی‌کیا، کوشید برای مصطفی چمران مضمونی موسیقایی متناسب با شخصیت او بسازد و هم‌زمان از فضای سرودهای سال ۱۳۵۸ و صداهای مرتبط با جغرافیای پاوه بهره بگیرد. در حوزهٔ موسیقی مستقل، آلبوم من عاشق چشمات شدم با صدای قربانی و امشب کنار غزل‌های من بخواب و گاه فراموشی با صدای شجریان، دامنهٔ همکاری او با خوانندگان و شاعران را نشان می‌دهند.

ویژگی حرفه‌ای خلعتبری، انتخاب یک زبان ثابت برای همهٔ آثارش نیست. در شب دهم سازهای موسیقی ایرانی و صدای ارکستر را در خدمت فضای تاریخی و آیینی قرار می‌دهد؛ در چ برای شخصیت و موقعیت تاریخی مضمون جداگانه می‌جوید؛ و در گاه فراموشی، به گفتهٔ خودش، موسیقی مقامی منطقهٔ صحنه را با امکانات بداهه‌نوازی و موسیقی جاز کنار هم می‌گذارد. وجه مشترک این تجربه‌ها، توجه به بافت داستان، شعر و صدای اجراکننده است.

زندگی و آغاز فعالیت

خلعتبری در سال ۱۳۴۳ در نوشهر به دنیا آمد.او در دوازده‌سالگی فلوت می‌نواخت و پیش از انتخاب موسیقی به‌عنوان مسیر حرفه‌ای، تحصیل مهندسی در دانشگاه صنعتی شریف و فعالیت‌هایی چون آموزش و کار با گروه‌های سرود را تجربه کرد.او پس از آن به تحصیل موسیقی روی آورد.این پیشینه برای شناخت کارنامه‌اش از آن جهت اهمیت دارد که ورودش به آهنگسازی تنها از مسیر آلبوم و کنسرت نبود؛ کار با اجرا، صدا و روایت نیز در تجربه‌های آغازین او حضور داشت.

در منابع مربوط به آثار سینمایی او، نام فیلم تو کار سختی انجام دادی، ساختهٔ مصطفی آل‌احمد در سال ۱۳۷۷، در شمار فعالیت‌های نخستینش آمده است.با گسترش کار در تلویزیون و سینما، آهنگسازی برای قصه‌های تاریخی، اجتماعی و آیینی به یکی از محورهای کارنامهٔ او تبدیل شد.

موسیقی تلویزیون و همکاری با حسن فتحی

شب دهم:پیوند داستان عاشقانه و تعزیه

شب دهم، ساختهٔ حسن فتحی، در سال ۱۳۸۰ تولید و در نوروز ۱۳۸۱ پخش شد.داستان مجموعه در فضای تهران قدیم می‌گذرد و تعزیه در پیشبرد سرگذشت شخصیت‌ها نقش دارد.خلعتبری برای موسیقی آن با افشین یداللهی، ترانه‌سرا، و علیرضا قربانی، خواننده، همکاری کرد.هم‌زمانی پخش مجموعه با محرم نیز به پیوند داستان و فضای سوگواری آن در دریافت مخاطبان معنا می‌داد.

در موسیقی منتشرشدهٔ شب دهم، سازهایی مانند تار، سنتور و کمانچه در کنار ویولن، ویولن‌آلتو و ترومپت حضور دارند.این ترکیب به‌تنهایی سبک اثر را توضیح نمی‌دهد؛ کارکرد آن در نسبت با روایت روشن می‌شود.قطعات آوازی و سازی، میان فضای عاطفی شخصیت‌ها و جهان نمایشی تعزیه حرکت می‌کنند.موسیقی از این راه صرفاً نشانه‌ای برای یادآوری دورهٔ تاریخی نیست، بلکه به شنیدن دگرگونی عاطفی داستان کمک می‌کند.قطعات مجموعه در سال‌های بعد نیز مستقل از پخش تلویزیونی اجرا شدند.

همکاری خلعتبری با فتحی، یداللهی و قربانی به شب دهم محدود نماند.روشن‌تر از خاموشی و مدار صفر درجه از دیگر نقاط تلاقی کار آنان بود.قربانی در گفت‌وگویی دربارهٔ این همکاری‌ها، مدار صفر درجه را مرحله‌ای دانسته که در آن همراهی چهار نفرِ کارگردان، آهنگساز، ترانه‌سرا و خواننده شکل روشن‌تری پیدا کرد.این روایت، علاوه بر سهم خلعتبری، نقش شعر، آواز و تصمیم‌های کارگردانی را در شکل‌گیری موسیقی شنیده‌شده یادآور می‌شود.

تغییر موسیقی شهرزاد و همکاری دوباره در جیران

خلعتبری و قربانی در آغاز تولید و انتشار شهرزاد، ساختهٔ حسن فتحی، با این مجموعه همکاری داشتند.با انتشار قسمت هفتم در سال ۱۳۹۴، نام هر دو از عنوان‌بندی کنار رفت؛ موسیقی امیر توسلی و آواز محسن چاوشی جایگزین شد.گزارش هم‌زمان با این تغییر، کناررفتن آن دو را ثبت می‌کند، اما توضیح قطعی و مستندی دربارهٔ علت تصمیم ارائه نمی‌دهد.ازاین‌رو سهم خلعتبری در شهرزاد باید به دورهٔ آغازین همکاری او با مجموعه محدود شود.

همکاری او و فتحی در جیران، مجموعهٔ نمایش خانگی، از سر گرفته شد.قطعهٔ«در این شب سیاه»برای این مجموعه با آهنگسازی خلعتبری، شعر امیرحسین الهیاری و صدای همایون شجریان منتشر شد.این اثر نشان‌دهندهٔ ادامهٔ علاقهٔ او به موسیقی روایت‌های تاریخی و عاشقانه، این بار با ترکیب تازه‌ای از شاعر و خواننده، است.

سینما:از شخصیت‌پردازی تا بازآفرینی فضای تاریخی

فیلم چ، ساختهٔ ابراهیم حاتمی‌کیا، نمونهٔ روشنی از شیوهٔ خلعتبری در مواجهه با موضوع تاریخی است.فیلم به رویدادهای پاوه در سال ۱۳۵۸ و حضور مصطفی چمران می‌پردازد.خلعتبری گفته است که برای ساخت موسیقی به پاوه سفر کرد و بخشی از صداهای مرتبط با فضای کردی اثر را در همان‌جا ضبط کرد.به روایت او، موسیقی چمران باید در کنار استقامت، تنهایی و وجه لطیف شخصیت را نیز منتقل می‌کرد؛ برای بخش‌های دیگر نیز به سرودها و حال‌وهوای موسیقایی آن دوره رجوع کرد.[^4]

این توضیح، تمایز دو کارکرد موسیقی در فیلم را نشان می‌دهد:مضمونی برای شناخت شخصیت و صداهایی برای قرار دادن رویداد در زمان و مکان مشخص.چنین رویکردی در فیلمی دربارهٔ سال‌های آغازین انقلاب و رخدادهای منتهی به جنگ اهمیت دارد؛ زیرا موسیقی می‌تواند افزون بر ایجاد هیجان، به بازسازی تجربهٔ شنیداری دوره کمک کند.این ارزیابی دربارهٔ شیوهٔ آهنگسازی اوست، نه ادعایی دربارهٔ بازسازی دقیق همهٔ صداهای تاریخی فیلم.

کار خلعتبری در سینما به این گونه محدود نبوده است.او موسیقی فیلم پستچی سه بار در نمی‌زند، ساختهٔ حسن فتحی، را نیز ساخته و برای موسیقی آن نامزد سیمرغ بلورین بیست‌وهفتمین جشنوارهٔ فیلم فجر شد؛ نامزدی او به معنای دریافت سیمرغ نیست.در سال ۱۴۰۴، برای فیلم ماهی در قلاب، به کارگردانی محی‌الدین مظفر، جایزهٔ بهترین آهنگساز دومین جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم«تاج سامان»در دوشنبه را گرفت.این فیلم حاصل همکاری سینمایی ایران و تاجیکستان بود.

آلبوم‌ها، شعر و خوانندگان

پیوند با شعر فارسی در آثار آوازی خلعتبری جایگاه مشخصی دارد.در آلبوم من عاشق چشمات شدم با صدای علیرضا قربانی، او آهنگساز مجموعه است و در شناسنامهٔ اثر، اشعاری از افشین یداللهی، فردوسی و خود خلعتبری ثبت شده است.نام آلبوم در وبگاه رسمی قربانی «من عاشق چشمات شدم»آمده است؛ این عنوان را نباید با نام قطعه‌ای از مجموعه یکسان فرض کرد.

آلبوم امشب کنار غزل‌های من بخواب با صدای همایون شجریان در آبان ۱۳۹۶ منتشر شد.شعرهای آن از افشین یداللهی و آهنگسازی آن با خلعتبری بود.در این اثر، همکاری آهنگساز با شاعر و خواننده که پیش‌تر در موسیقی تصویر تجربه کرده بود، در قالب آلبومی مستقل ادامه یافت؛ قالبی که شنونده در آن موسیقی را بدون همراهی تصویر دنبال می‌کند.

همکاری بعدی خلعتبری و شجریان، گاه فراموشی، در اردیبهشت ۱۴۰۱ رونمایی شد.خلعتبری در نشست معرفی اثر توضیح داد که در آلبوم پیشینِ مشترکشان به فضایی میان موسیقی دستگاهی ایران و موسیقی کلاسیک غربی می‌اندیشید، اما در گاه فراموشی به موسیقی مقامی منطقهٔ صحنه و جاز توجه کرده است.به گفتهٔ او، آلبوم بر آواز، گروهی چهار‌نفره و امکان بداهه‌نوازی استوار بود؛ از جمله بیورن مه‌یر با ساز بیس و کلاوس گزینگ با ساکسیفون سوپرانو در اجرای آن حضور داشتند.

تفاوت این دو آلبوم، تغییر ابزار و مرجع شنیداری خلعتبری را نشان می‌دهد.در گاه فراموشی، حضور نوازندگانی با تجربهٔ بداهه‌نوازی بخشی از شکل‌گیری صدای اثر است.خود خلعتبری نیز در معرفی آلبوم بر تأثیر انتخاب این نوازندگان بر رنگ نهایی قطعات تأکید کرده است.

زبان موسیقایی و شیوهٔ حرفه‌ای

در موسیقی تصویر، خلعتبری غالباً از موضوع داستان برای انتخاب مادهٔ موسیقایی آغاز می‌کند.در شب دهم، پیوند قصه با تعزیه به استفاده از رنگ سازهای ایرانی و بیان آوازی میدان می‌دهد؛ در چ، شخصیت چمران و جغرافیای پاوه دو مسئلهٔ جداگانه برای آهنگسازی می‌شوند.حاصل این شیوه، موسیقی‌ای است که می‌کوشد برای موقعیت یا شخصیت هویت شنیداری بسازد.ملودی و رنگ‌آمیزی سازها در آثار یادشده حضور آشکاری دارند، اما شکل استفاده از آن‌ها تابع فضای هر پروژه است؛ نمی‌توان همهٔ موسیقی‌های او را به یک ترکیب ثابت از ساز ایرانی و ارکستر فروکاست.

در آثار مستقل نیز همین انعطاف دیده می‌شود.امشب کنار غزل‌های من بخواب بر رابطهٔ شعر یداللهی و آواز شجریان تکیه دارد، درحالی‌که گاه فراموشی به موسیقی مقامی، گروه کوچک و بداهه‌نوازی نزدیک می‌شود.از این منظر، ویژگی متمایز خلعتبری بیش از تعلق به یک گونهٔ موسیقی، توانایی جابه‌جایی میان زبان‌های شنیداری متناسب با متن، اجراکننده و رسانه است.این ویژگی را باید همراه با محدودیتش دید:موفقیت موسیقی فیلم و ترانه حاصل کار مشترک آهنگساز، نویسنده، شاعر، خواننده، نوازنده و سازندگان تصویر است.

نمایش، آیین و روایت‌های ایرانی

خلعتبری در سال ۱۳۹۸ آهنگساز سوگ آزادگی بود؛ پروژه‌ای نمایشی و موسیقایی به کارگردانی مجید خسروآبادی که بر پایهٔ مجلس شبیه‌خوانی حر بن یزید ریاحی شکل گرفت و از ۱۳ تا ۲۲ مهر در بوستان آب و آتش تهران اجرا شد.این کار، نسبت او با تعزیه را از موسیقی مجموعه‌ای تلویزیونی به همراهی مستقیم با اجرای آیینی برد.در اینجا موسیقی با صدای شبیه‌خوانان، سازهای ایرانی و قواعد اجرای زنده روبه‌رو بود.

در شهریور ۱۴۰۵ نیز حضور او به‌عنوان آهنگساز تئاتر ارکسترال آرش اعلام شد؛ اثری بر محور روایت اسطوره‌ای آرش که برای آن ترکیبی از ارکستر، گروه کُر و صداهای الکترونیک در نظر گرفته شده بود.در اطلاعات منتشرشده دربارهٔ پروژه، بهنام ابوالقاسم رهبر ارکستر و پرهام فزایی طراح صداهای الکترونیک معرفی شدند.کنار هم قرار گرفتن سوگ آزادگی و آرش گسترهٔ موضوعی کار صحنه‌ای او را نشان می‌دهد:از روایت مذهبیِ زنده در سنت تعزیه تا بازآفرینی نمایشی یک اسطورهٔ ملی.

آثار شاخص

این جدول گزیده‌ای از آثار مستند خلعتبری است و فیلم‌شناسی یا فهرست کامل آلبوم‌های او نیست.

جوایز و افتخارات

• بهترین آهنگساز آلبوم موسیقی کلاسیک و ارکسترال برای آلبوم «به خاطر سنگ‌فرشی که مرا به تو می‌رساند»

• بهترین موسیقی متن برای انیمیشن «سیم ششم» (مشترک با علی قمصری) برای دهمین جشن مستقل انیمیشن ایران (۱۳۹۷)

• بهترین موسیقی متن برای فیلم «ائتلاف» محصول کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

• سومین جشنواره جام جم (۱۳۹۲) برای سریال یک مشت پر عقاب

• چهارمین جشنواره سیما (۱۳۸۱) بهترین موسیقی متن برای سریال شب دهم

پانویس

پیوند به بیرون

لالایی خواب‌های پارچه‌ای در وبگاه شبکه پویا