نخستین دوره کتاب سال جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۶۲ توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی جمهوری اسلامی ایران برگزار شد. این دوره نخستین دورهٔ جایزهٔ کتاب سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران به‌شمار می‌آید.

این دوره در ادامهٔ سابقهٔ جایزهٔ کتاب سال در ایران شکل گرفت و با هدف انتخاب و معرفی آثار برتر منتشرشده در حوزه‌های گوناگون علمی، فرهنگی و ادبی برگزار شد.

نخستین دوره کتاب سال جمهوری اسلامی ایران در سه بخش اصلی «علوم و معارف اسلامی»، «علوم و فنون» و «هنر و ادب کودکان و نوجوانان» برگزار شد که کتاب‌های منتشرشده از ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ تا پایان سال ۱۳۶۱ بررسی شدند. از میان ۲۵۶۳ عنوان، ۲۲ اثر به‌عنوان آثار برگزیده معرفی شدند.

در کنار بخش‌ اصلی، «بخش ویژۀ جنگ تحمیلی ایران و عراق» نیز قرار داشت که در نهایت چهار اثر مرتبط با جنگ ایران و عراق نیز مورد تقدیر قرار گرفت. استفاده این آثار در برنامهٔ نخستین دوره، بازتاب حضور موضوع جنگ در فضای فرهنگی و انتشاراتی سال‌های آغازین دههٔ ۱۳۶۰ بود؛ دوره‌ای که جنگ ایران و عراق بخش مهمی از مسائل اجتماعی و فرهنگی کشور را شکل می‌داد.

پیشینه و شکل‌گیری

جایزهٔ کتاب سال در ایران پیش از انقلاب اسلامی سابقه داشت و نخستین دورهٔ آن در سال ۱۳۳۴ برگزار شده بود. این جایزه تا سال ۱۳۵۶ ادامه یافت، اما بر اثر تحولات سیاسی آن سال برگزاری آن متوقف شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ایدهٔ ازسرگیری انتخاب و معرفی آثار برتر در اواخر سال ۱۳۶۱ در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مطرح شد و در سال ۱۳۶۲ آیین‌نامهٔ انتخاب کتاب سال به تصویب رسید. بر اساس این آیین‌نامه، آثار منتشرشده در موضوعات مختلف با مشارکت استادان، صاحب‌نظران علمی و فرهنگی و داوران تخصصی بررسی و آثار برگزیده در مراسمی در ایام دههٔ فجر معرفی می‌شدند.

نخستین دوره از نظر دامنهٔ زمانی با دوره‌های تثبیت‌شدهٔ بعدی تفاوت داشت. به جای محدود شدن ارزیابی به کتاب‌های منتشرشده در یک سال مشخص، آثاری که نخستین چاپ آنها از ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ تا پایان ۱۳۶۱ انجام شده بود، در فرایند بررسی قرار گرفتند. از این رو، دورهٔ نخست را می‌توان مرحله‌ای برای بازسازی و سازمان‌دهی دوبارهٔ فرایند رسمی ارزیابی کتاب پس از یک وقفه چندساله دانست.

برگزاری و داوری

در این دوره ۲۵۶۳ عنوان کتاب بررسی شد و ۲۲ اثر در سه حوزهٔ اصلی «علوم و معارف اسلامی»، «علوم و فنون» و «هنر و ادب کودکان و نوجوانان» به عنوان آثار برگزیده معرفی شدند. هشت اثر در حوزهٔ علوم و معارف اسلامی، ده اثر در حوزهٔ علوم و فنون و چهار اثر در حوزهٔ هنر و ادب کودکان و نوجوانان قرار گرفتند.

ترکیب آثار برگزیده، دامنهٔ موضوعی گستردهٔ جایزه در نخستین دوره را نشان می‌داد. در بخش علوم و معارف اسلامی، آثاری در زمینهٔ قرآن‌پژوهی، حدیث، تاریخ اسلام و فلسفهٔ اسلامی انتخاب شدند. از جمله این آثار می‌توان به التحقیق فی کلمات القرآن الکریم اثر حسن مصطفوی، پژوهشی در تاریخ قرآن کریم اثر سید محمدباقر حجتی، تفسیر جوامع الجامع با تصحیح ابوالقاسم گرجی، الحیاة نوشتهٔ محمدرضا حکیمی، تاریخ پیامبر اسلام اثر محمدابراهیم آیتی و شرح منظومه اثر مرتضی مطهری اشاره کرد. انتخاب التحقیق فی کلمات القرآن الکریم در نخستین دوره نیز در منابع پژوهشی مرتبط با آثار حسن مصطفوی ثبت شده است.

در بخش علوم و فنون نیز حوزه‌هایی مانند ریاضیات، پزشکی، کشاورزی، زمین‌شناسی و مهندسی حضور داشتند. از آثار این بخش می‌توان به رستنی‌های ایران، فلور گیاهان آوندی اثر محمدصادق مبین، فیزیولوژی پزشکی با ترجمهٔ فرخ شادان، تحلیل سازه‌ها اثر علی کاوه، تئوری اعداد اثر غلامحسین مصاحب، اصول آتشفشان‌شناسی اثر علی درویش‌زاده و فیزیک عمومی مکانیک با ترجمهٔ لطیف کاشیگر اشاره کرد. گزارش‌های مربوط به آثار برگزیده نیز فیزیک عمومی را از نخستین آثار برگزیدهٔ این جایزه در حوزهٔ فیزیک معرفی کرده‌اند.

چهار اثر بخش هنر و ادب کودکان و نوجوانان نیز نگهبان چشمه با ترجمهٔ مصطفی رحماندوست، تشنهٔ دیدار و جایزه از رضا رهگذر و ساداکو و هزار درنای کاغذی با ترجمهٔ مریم پیشگاه بودند که هر چهار اثر از سوی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان منتشر شده بودند.

بخش ویژهٔ جنگ

در کنار بخش‌های اصلی، چهار اثر مرتبط با جنگ ایران و عراق نیز مورد تقدیر قرار گرفتند. این آثار شامل تحلیلی بر جنگ تحمیلی رژیم عراق علیه جمهوری اسلامی ایران، تولدی دیگر در اسارت، تلاشی در تصویر فرهنگ جبهه و جلوه‌های ایثار بودند. گنجاندن این آثار در برنامهٔ نخستین دوره، بازتاب حضور موضوع جنگ در فضای فرهنگی و انتشاراتی سال‌های آغازین دههٔ ۱۳۶۰ بود؛ دوره‌ای که جنگ ایران و عراق بخش مهمی از مسائل اجتماعی و فرهنگی کشور را شکل می‌داد.

آثار برگزیده

^{برگزیدگان نخستین دوره کتاب سال جمهوری اسلامی ایران}

۱. علوم و معارف اسلامی

- «التحقیق فی کلمات القرآن الکریم» | نویسنده: سید حسن مصطفوی | انتشارات: بنگاه ترجمه و نشر کتاب

- «پژوهشی در تاریخ قرآن کریم» | نویسنده: سید محمدباقر حجتی | انتشارات: دفتر نشر فرهنگ اسلامی

- «تفسیر جوامع الجامع» | نویسنده: فضل بن حسن طبرسی | انتشارات: دانشگاه تهران

- «مستدرک الاخبار الدخیلة» | نویسنده: محمدتقی شوشتری | انتشارات: کتابخانه صدوق

- «الحیاة» | نویسندگان: محمدرضا حکیمی، محمد حکیمی و علی حکیمی | انتشارات: دفتر نشر فرهنگ اسلامی

- «عوالی اللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدینیة» | نویسنده: محمد بن علی احسائی | انتشارات: مطبعهٔ سیدالشهدا

- «تاریخ پیامبر اسلام» | نویسنده: محمدابراهیم آیتی | انتشارات: دانشگاه تهران

- «شرح منظومه» | نویسنده: مرتضی مطهری | انتشارات: حکمت

۲. علوم و فنون

- «رستنی‌های ایران: فلور گیاهان آوندی» (جلد دوم) | نویسنده: محمدصادق مبین | انتشارات: دانشگاه تهران

- «درسنامه فیزیولوژی پزشکی» (جلد اول) | نویسنده: آرتور گایتون | مترجم: فرخ شادان | انتشارات: شرکت سهامی چهر

- «سوختگی‌ها» (جلد دوم) | نویسنده: امیرحسین کلانتری | انتشارات: نامشخص

- «مواد و فرایندهای تولید» (جلد اول) | نویسنده: ای. پال دگارمو | مترجم: علی حائریان | انتشارات: چاپ‌خانهٔ دانشگاه مشهد و انتشارات اترک مشهد

- «تحلیل سازه‌ها» | مترجم: علی کاوه | انتشارات: مرکز نشر دانشگاهی

- «تئوری مقدماتی اعداد» (جلد دوم) | نویسنده: غلامحسین مصاحب | انتشارات: سروش

- «اصول آتشفشان‌شناسی» | نویسنده: علی درویش‌زاده | انتشارات: دانشگاه تهران

- «فیزیولوژی گیاهی ۲، تمایز در گیاهان» | نویسنده: حسن ابراهیم‌زاده معبود | انتشارات: دانشگاه تهران

- «گیاه‌شناسی» (جلد دوم) | نویسندگان: کارل لوئیس ویلسون، والتر ارل لومیس و تیلور استیوس | مترجمان: فریدون ملک‌زاده و فاطمه مقدم | انتشارات: نامشخص

- «فیزیک عمومی: مکانیک» (جلد اول) | نویسندگان: مارچلو آلونسو و ادوارد جی. مین | مترجم: لطیف کاشیگر | انتشارات: مرکز نشر دانشگاهی

۳. هنر و ادب کودکان و نوجوانان

- «نگهبان چشمه» | نویسنده: زین‌العابدین الحسینی | مترجم: مصطفی رحماندوست | انتشارات: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

- «ساداکو و هزار درنای کاغذی» | نویسنده: الینور کوئر | مترجم: مریم پیشگاه | انتشارات: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

- «تشنهٔ دیدار» | نویسنده: رضا رهگذر | انتشارات: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

- «جایزه» | نویسنده: رضا رهگذر | انتشارات: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

برگزیدگان بخش ویژه جنگ تحمیلی ایران و عراق

- «تحلیلی بر جنگ تحمیلی رژیم عراق علیه جمهوری اسلامی ایران» | تهیه‌کننده: دفتر وزارت امور خارجه | انتشارات: وزارت امور خارجه

- «تولدی دیگر در اسارت» | تهیه‌کننده: امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی | انتشارات: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

- «تلاشی در تصویر فرهنگ جبهه» (آلبوم) | تهیه‌کننده: ستاد تبلیغات جنگ | انتشارات: ستاد تبلیغات جنگ

- «جلوه‌های ایثار» (آلبوم) | تهیه‌کننده: دفتر مرکزی جهاد سازندگی | انتشارات: دفتر مرکزی جهاد سازندگی