تاریخ قرآن کتابی پژوهشی به فارسی در حوزه تاریخ قرآن و مباحث بنیادین علوم قرآنی اثر محمود رامیار (۱۳۰۱–۱۳۶۳) است. این اثر با رویکردی تحلیلی-تاریخی به سرگذشت قرآن از آغاز وحی تا فرایند جمع‌آوری، کتابت، رسم‌الخط قرآن و شکل‌گیری قرائات می‌پردازد. چاپ نخست اثر در سال ۱۳۴۶ در تهران توسط انتشارات امیرکبیر منتشر شد و در دهه‌های بعد بارها با صفحه‌بندی و افـزوده‌های جزئی تجدید چاپ گردید.^[۱][۲]

موضوع و ساختار

تاریخ قرآن به‌صورت یک‌جلدی سامان یافته و فصل‌های آن مجموعه‌ای از مباحث محوری تاریخ متن مقدس اسلام را دربر می‌گیرد. برپایه معرفی‌های ناشر و پایگاه‌های کتاب‌شناختی، حجم کتاب در چاپ‌های مختلف میان حدودِ ۸۰۸ تا ۸۵۰ صفحه نوسان دارد که ناشی از تفاوت صفحه‌بندی و ویرایش‌هاست.^[۳][۴][۵]

برخی محورهای اصلی کتاب به‌اختصار:

• چیستی «تاریخ قرآن» و جایگاه آن در علوم قرآن و حدیث
• آغاز وحی، مراحل نزول و مسئله مکی و مدنی
• کتابت وحی در عصر پیامبر اسلام و نقش کُتّاب وحی
• گردآوری قرآن پس از رحلت پیامبر و گزارش‌های مربوط به مصاحف قرون نخستین
• تاریخ قرائات و خاستگاه اختلاف قرائت‌ها
• تحول رسم‌المصحف، نقطه‌گذاری و اعراب‌گذاری
• گزارش‌هایی درباره کهن‌ترین نسخه‌ها و نسخه‌پژوهی قرآنی

رامیار در تدوین اثر، ضمن اتکا به منابع کلاسیک شیعه و اهل‌سنت، آرای خاورشناسان و تاریخ‌نگاران جدید قرآن را نیز طرح و بررسی می‌کند و در مواردی به نقد آنها می‌پردازد.^[۶][۷]

روش‌شناسی

روش نویسنده ترکیبی از گردآوری گزارش‌های تاریخی و سنجش انتقادی روایت‌هاست. توجه به شواهد کتاب‌شناختی (گزارش مصاحف و منابع رجالی-تفسیری)، نقل دیدگاه‌های مختلف درباره ترتیب نزول و تبیین تفاوتِ «ترتیب تلاوت» و «ترتیب نزول» از ویژگی‌های روش او به‌شمار می‌رود. ارجاعات مکرر به منابع کهن و روزآمد، اثر را به مرجعی آموزشی برای درس «تاریخ قرآن» در دانشگاه‌ها بدل کرده است.^[۸]

جایگاه و تأثیر

تاریخ قرآن از شناخته‌شده‌ترین مراجع فارسی‌زبان در این حوزه محسوب می‌شود و در کنار آثاری چون پژوهشی در تاریخ قرآن کریم در برنامه‌های درسی دانشگاه‌های ایران و برخی مراکز آموزشی حوزوی به‌کار می‌رود. روانی نثر و استواری استنادات از دلایل رواج آن نزد دانشجویان و پژوهشگران ذکر شده است.^[۹]

چاپ‌ها و مشخصات کتاب

چاپ نخست کتاب به سال ۱۳۴۶ در تهران منتشر شد. در چاپ‌های بعدی، کتاب در قطع وزیریِ گالینگور با شمار صفحات متفاوت عرضه شده است: برخی چاپ‌ها ۸۰۸ صفحه و برخی تا ۸۴۰ یا ۸۵۰ صفحه را نشان می‌دهند. در داده‌های شناسنامه‌ای جدید شماره شابک ۱۳رقمی 9789640005934 درج شده است؛ در وبگاه‌های فروش و فهرستگان نوبت‌های چاپ متعدد تا دههٔ ۱۴۰۰ ثبت گردیده است.^{[۱۰][۱۱][۱۲]}

ترجمه‌ها

از این اثر ترجمهٔ اردو با عنوان «تاریخُ القرآن» منتشر شده که آن را «سید انوار احمد بلگرامی» به اردو برگردانده است.^[۱۳]

نویسنده

محمود رامیار (۱۳۰۱–۱۳۶۳) قرآن‌پژوه، مترجم و استاد دانشگاه مشهد بود. وی در حوزه تاریخ و علوم قرآنی آثار و مقالاتی منتشر کرد و تاریخ قرآن مشهورترین اثر او به‌شمار می‌آید.^[۱۴]

پانویس

منابع