محمد نوری (زادهٔ ۱ دی ۱۳۰۸ در تهران و درگذشتهٔ ۹ مرداد ۱۳۸۹ در تهران)خواننده و مدرس آواز ایرانی و از چهره‌های سرشناس موسیقی ایران در دهه‌های اخیر بود که با پیوند آموزش آواز کلاسیک، ترانهٔ فارسی، شعر معاصر و موسیقی محلی، شیوه‌ای متمایز در موسیقی آوازی ایران پدید آورد. «جان مریم»،«ایران ایران»و«سفر به‌خاطر وطن»از شناخته‌شده‌ترین اجراهای او هستند.اهمیت فرهنگی نوری به حضور هم‌زمان آثارش در خاطرات شخصی و خانوادگی، موسیقی ملی و آموزش آواز بازمی‌گردد؛ حوزه‌هایی که مخاطبان متفاوتی را با صدای او آشنا کردند.

او دانش‌آموختهٔ زبان و ادبیات انگلیسی دانشگاه تهران بود و آموزش تئاتر و موسیقی را نیز دنبال کرد.آواز ایرانی را نزد اسماعیل مهرتاش، آواز کلاسیک را نزد اولین باغچه‌بان و فاخره صبا و مبانی موسیقی، سلفژ و پیانو را نزد استادانی چون سیروس شهردار، فریدون فرزانه و مصطفی کمال پورتراب فراگرفت.این آموزش‌ها در شکل‌گیری خواننده‌ای مؤثر بود که علاوه بر اجرای ملودی، به خواندن نت، تلفظ کلمات و انتقال معنای شعر توجه داشت.

فعالیت خوانندگی نوری از دههٔ ۱۳۲۰ آغاز شد و در دهه‌های بعد با رادیو، ترانه‌های محلی و همکاری با آهنگ‌سازان گسترش یافت. «جان مریم»با آهنگ کامبیز مژدهی و شعر و صدای نوری، یکی از نقاط عطف شهرت او بود.همکاری طولانی با محمد سریر نیز به شکل‌گیری بخش مهمی از ترانه‌های عاشقانه و ملی او انجامید.به روایت سریر، همکاری حرفه‌ای آن دو از سال ۱۳۴۴ آغاز شد و انتخاب شعر و پرداخت آثار در آن با دقت و صرف زمان همراه بود.

در سال‌های پس از انقلاب اسلامی، نوری پس از دوره‌ای کم‌کاری، از اواخر دههٔ ۱۳۶۰ فعالیت ضبط و انتشار آثار را گسترش داد.همکاری با فریبرز لاچینی در در شب سرد زمستانی و آوازهای سرزمین خورشید، دو مسیر مهم این دوره را نشان می‌دهد:اجرای شعر نیما یوشیج در کنار دکلمهٔ احمدرضا احمدی و بازپرداخت ترانه‌های محلی ایران.همکاری با سریر نیز ادامه یافت و آلبوم‌هایی مانند دلاویزترین به کارنامهٔ او افزوده شد.

شیوهٔ حرفه‌ای نوری بر آموزش آوازی، دقت در بیان کلام و مشارکت فعال در آماده‌سازی اثر استوار بود.لاچینی از حساسیت او به تلفظ واژه‌های ترانه‌های محلی و بازخوانی ضبط‌هایی که رضایتش را جلب نمی‌کردند سخن گفته است.سریر نیز توانایی انتقال کلام و فراز و فرود آن را از ویژگی‌های او دانسته است.در این کارنامه، موسیقی ایرانی از طریق مضمون، ملودی محلی و زبان شعر با امکانات آواز و تنظیم ارکستری پیوند می‌یابد.

آثار ملی نوری از نظر پدیدآورندگان و پیشینه یکسان نیستند: «ایران ایران»بر شعر تورج نگهبان و آهنگ محمد سریر استوار است؛«سفر به‌خاطر وطن»، که با عنوان«رنج دوران»نیز شناخته می‌شود، شعر و طرح آهنگ نادر ابراهیمی و تنظیم فریدون شهبازیان را دارد.بازخوانی موسیقی این آثار در عزاداری محرم ۱۴۰۴ به خصوص از سوی محمود کریمی و نصب تصویر نوری بر دیوارنگارهٔ میدان جهاد تهران، نمونه‌هایی از تداوم حضور او در فرهنگ عمومی و پیوند تازهٔ ترانه‌های ملی با بیان مذهبی‌اند.محمود کریمی در گفت‌وگویی تصریح کرد که خواندن این قطعه به درخواست آیت‌الله سید علی خامنه‌ای رهبر شهید جمهوری اسلامی ایران انجام شده بود.تحلیل‌گران این اقدام آیت‌الله خامنه‌ای را گامی مهم در تثبیت پیوند میان احساسات میهن دوستی ایرانیان با عقاید مذهبی و تثبیت مفهوم«ایرانِ حسین بن علی»در میان اندیشمندان و افکار عمومی توصیف کردند.بعد از این اقدام و به خصوص در میانه جنگ تحمیلی سوم، آثار متعددی از سوی ذاکران اهل بیت با مضامین وطن دوستی و پیوند آن با مفاهیم عاشورایی تولید و منتشر شد.

نوری در کنار خوانندگی به تدریس آواز پرداخت و در اجراهای خیریه نیز حضور داشت.در سال ۱۳۸۵ به‌عنوان چهرهٔ ماندگار موسیقی معرفی شد.او پس از دوره‌ای بیماری،در ۹ مرداد ۱۳۸۹ در بیمارستان جم تهران درگذشت و پیکرش در قطعهٔ هنرمندان بهشت‌زهرا به خاک سپرده شد.میراث او در ضبط ترانه‌ها، آموزش شاگردان و بازاجرای آثاری ادامه یافته است که عشق، زندگی محلی و تعلق به ایران را به زبان موسیقی بیان می‌کنند.

زندگی و تحصیلات

محمد نوری در اول دی ۱۳۰۸ به دنیا آمد.درباره زادگاه او، منابع یکسان نیستند:برخی معرفی‌های متأخر، رشت را ذکر کرده‌اند؛ گزارش هم‌زمان با درگذشتش و معرفی روزنامه خراسان بر تهران تصریح دارند.تعداد قابل توجه ترانه‌های گیلانی در کارنامه او نیز سبب شده است که در بعضی روایت‌ها، زادگاهش رشت معرفی شود.

نوری از جوانی به هنر و ادبیات علاقه داشت.در سال ۱۳۲۹ از هنرستان تئاتر دیپلم گرفت و بعدها تحصیلات خود را در رشته زبان و ادبیات انگلیسی دانشگاه تهران به پایان رساند.در کنار تحصیل، آموزش موسیقی را نیز دنبال کرد.اسماعیل مهرتاش از استادان او در آواز ایرانی بود و اولین باغچه‌بان و فاخره صبا آواز کلاسیک را به او آموختند.او همچنین سلفژ، مبانی موسیقی و پیانو را نزد سیروس شهردار، فریدون فرزانه و مصطفی کمال پورتراب فراگرفت.

علاقه نوری به هنرهای نمایشی نیز در همین سال‌ها ادامه داشت.او در سال ۱۳۳۹ در نمایش«بلبل سرگشته»نوشته علی نصیریان حضور یافت.تحصیل ادبیات و تجربه تئاتر، در کنار آموزش موسیقی، به بخشی از پشتوانه هنری او تبدیل شد؛ خواننده‌ای که بعدها در اجرای ترانه‌ها به بیان درست کلمات و رساندن مفهوم شعر اهمیت فراوانی می‌داد.

آغاز فعالیت و شهرت

محمد نوری از نوجوانی خوانندگی را آغاز کرد.در نخستین تجربه‌های هنری‌اش، گاهی شعر فارسی را بر ملودی‌هایی از موسیقی غربی می‌خواند.آشنایی با زبان انگلیسی و ادبیات غرب به او امکان می‌داد آثار خوانندگان و آهنگسازان خارجی را بشنود و از شیوه‌های مختلف اجرای آواز بهره بگیرد.

محمد سریر نیز در گفت‌وگویی درباره نوری گفته است که آشنایی او با زبان و فرهنگ غرب، زمینه شنیدن و گاه اجرای نسخه‌های فارسی قطعات خارجی را فراهم می‌کرد.

«جان مریم»

«جان مریم»از شناخته‌شده‌ترین ترانه‌های محمد نوری و از آثار مهم سال‌های آغاز شهرت اوست.این قطعه در سال ۱۳۳۵ با آهنگسازی کامبیز مژدهی و شعری از خود نوری شکل گرفت.شهرام گلپریان نیز تنظیم یکی از اجراهای بعدی آن را برعهده داشت.

در قسمت بیست‌ونهم پادکست«مترونوم»، کامبیز مژدهی و شهرام گلپریان درباره تاریخچه ساخت و اجرای«جان مریم»سخن گفته‌اند.در بعضی زندگی‌نامه‌ها، آهنگسازی این ترانه نیز به محمد نوری نسبت داده شده، اما در روایت پدیدآورندگان، مژدهی آهنگساز و نوری شاعر و خواننده اثر معرفی شده‌اند.

«جان مریم»با تصویرهایی از طبیعت و زندگی روستایی، داستانی ساده و عاشقانه روایت می‌کند.محمود خوشنام، منتقد موسیقی، در بررسی این ترانه، هماهنگی فضای روستایی شعر با ملودی را از دلایل محبوبیت آن دانسته است.اجرای نوری نیز به شناخته‌شدن بیشتر اثر کمک کرد و«جان مریم»در سال‌های بعد بارها از سوی خوانندگان دیگر بازخوانی شد.

همکاری با محمد سریر

محمد سریر از مهم‌ترین آهنگسازانی بود که محمد نوری در طول فعالیت هنری خود با او همکاری کرد.آشنایی خانوادگی آن‌ها به سال‌های پیش از همکاری موسیقایی بازمی‌گشت، اما به گفته سریر، فعالیت حرفه‌ای مشترکشان از سال ۱۳۴۴ در رادیو آغاز شد.این همکاری پس از وقفه‌ای چندساله، از اواخر دهه ۱۳۶۰ دوباره گسترش یافت.

نوری و سریر برای انتخاب شعر و ساخت قطعات وقت زیادی صرف می‌کردند.سریر در خاطراتش گفته است که آماده‌سازی بعضی مجموعه‌ها، از جمله«دلاویزترین»، چند سال طول کشید.نوری در طول ساخت اثر، درباره شعر، ملودی و شیوه اجرای آن نظر می‌داد و تا رسیدن به نتیجه دلخواه، کار را ادامه می‌داد.

آلبوم«دلاویزترین»از آثار شناخته‌شده همکاری این دو هنرمند است.این مجموعه ۹ قطعه دارد که«ایران ایران»،«دلاویزترین»،«کوچ»،«پرواز»و«تولدت مبارک»از جمله آن‌ها هستند.ترانه‌های آلبوم موضوعات متفاوتی دارند؛ از عشق و دلتنگی تا وطن و مناسبت‌های خانوادگی.

فعالیت پس از انقلاب اسلامی

فعالیت محمد نوری در سال‌های نخست پس از انقلاب اسلامی کاهش یافت.فریبرز لاچینی، از آهنگسازان نزدیک به او، این کم‌کاری را تا اندازه‌ای به تغییر فضای موسیقی و محدودشدن فرصت‌های تولید آثاری متناسب با سلیقه هنری نوری مربوط دانسته است.به گفته لاچینی، او از سال‌های ۱۳۶۸ و ۱۳۶۹ فعالیت حرفه‌ای خود را با جدیت بیشتری از سر گرفت.

همکاری با فریبرز لاچینی در این دوره به ساخت دو مجموعه«در شب سرد زمستانی»و«آوازهای سرزمین خورشید»انجامید.این آثار از مهم‌ترین تجربه‌های نوری پس از بازگشت به فعالیت گسترده موسیقایی بودند.

«در شب سرد زمستانی»

آلبوم«در شب سرد زمستانی»با موسیقی فریبرز لاچینی بر اساس شعری از نیما یوشیج ساخته شد.محمد نوری بخش‌های آوازی را اجرا کرد و احمدرضا احمدی نیز دکلمه شعر را برعهده داشت.

در این مجموعه، شعر نیما هم با صدای خواننده و هم در قالب دکلمه شنیده می‌شود.همکاری نوری، لاچینی و احمدرضا احمدی، تجربه‌ای متفاوت از ترانه‌های متداول او بود و فرصتی فراهم کرد تا شعر معاصر فارسی را در قالبی تازه اجرا کند.

«آوازهای سرزمین خورشید»

«آوازهای سرزمین خورشید»از دیگر همکاری‌های محمد نوری و فریبرز لاچینی است.این آلبوم با الهام از موسیقی محلی و نغمه‌های مناطق مختلف ایران ساخته شد و قطعاتی مانند«دیار خوب من»،«مارال»،«ای وطن»،«بخفته دل»و«لالایی»را دربرمی‌گیرد.

نوری برای اجرای ترانه‌های این مجموعه، به تلفظ واژه‌های محلی توجه زیادی داشت.لاچینی در خاطرات خود گفته است که او برای درست اداکردن کلمات، از افراد آشنا با زبان‌های محلی کمک می‌گرفت و گاهی یک بخش از آواز را چند بار ضبط می‌کرد تا به اجرای دلخواه برسد.

این دو آلبوم، در کنار همکاری‌های تازه نوری با محمد سریر، بخش مهمی از فعالیت او در سال‌های پایانی دهه ۱۳۶۰ و دهه‌های بعد را تشکیل دادند.

سبک موسیقی و شیوه خوانندگی

محمد نوری با وجود آموزش آواز کلاسیک، خوانندگی خود را به اجرای آثار غربی محدود نکرد.او از آموخته‌هایش در موسیقی کلاسیک برای خواندن ترانه‌های فارسی، ملودی‌های ایرانی و آثار برگرفته از موسیقی محلی بهره می‌گرفت.این ویژگی باعث شده است سبک او را با عنوان‌هایی مانند پاپ‌کلاسیک یا موسیقی سبک نیز معرفی کنند.

محمد سریر در توصیف شیوه خوانندگی نوری گفته است که او قواعد آواز کلاسیک را می‌شناخت، اما هنگام اجرای ترانه‌های ایرانی، شیوه خواندنش را با فضای ملودی و زبان شعر هماهنگ می‌کرد.

فریبرز لاچینی نیز از حجم و گیرایی صدای نوری، حساسیت او به تلفظ واژه‌ها و دقتش در ضبط آثار یاد کرده است.به گفته لاچینی، هنگام ساخت دو آلبوم مشترکشان، قطعات را متناسب با ویژگی‌های صدای نوری آهنگسازی می‌کرد و خواننده نیز در مراحل آماده‌سازی اثر مشارکت داشت.

یکی از ویژگی‌های خوانندگی نوری، بیان روشن شعر بود.او هنگام خواندن، به مکث‌ها، کشش واژه‌ها و فراز و فرود جمله‌ها توجه می‌کرد تا مفهوم ترانه برای شنونده قابل دریافت باشد.

در بررسی منتشرشده از سوی هفته‌نامه«صدا»، اجرای«بیا بار سفر بندیم از این دشت»نمونه‌ای از تلفیق ملودی ایرانی در مایه دشتی با ارکستری متشکل از سازهای غیرایرانی معرفی شده است.در این اثر، حال‌وهوای موسیقی ایرانی در کنار تنظیم ارکسترال شنیده می‌شود.

جایگاه میان موسیقی پاپ و کلاسیک

موسیقی محمد نوری را نمی‌توان به‌طور کامل در یک سبک محدود کرد.او آواز کلاسیک آموخته بود، اما بخش بزرگی از آثارش را ترانه‌های فارسی، قطعات عاشقانه و نغمه‌های محلی تشکیل می‌دادند.از همین رو، در معرفی سبک او از تعبیرهایی مانند موسیقی پاپ، پاپ‌کلاسیک و موسیقی سبک استفاده شده است.

محمود خوشنام، منتقد موسیقی، در بررسی آثار نوری از تعبیر«موسیقی سبک»در معنای موسیقی لایت استفاده کرده و توجه خواننده به شعر را از ویژگی‌های کار او دانسته است.

تورج شعبانخانی نیز در گفت‌وگویی درباره نوری، به توانایی او در همراه‌کردن نغمه‌های محلی با شیوه آواز کلاسیک اشاره کرده است.به گفته او، نوری با وجود آشنایی با روش‌های مختلف خوانندگی، سبک شخصی خود را حفظ می‌کرد.

شعر معاصر و موسیقی محلی

شعر فارسی جایگاه مهمی در آثار محمد نوری داشت.او شعرهایی از نیما یوشیج، فریدون مشیری، فروغ فرخزاد، حسین منزوی و نادر ابراهیمی را اجرا کرد و با ترانه‌سرایانی مانند تورج نگهبان و اردلان سرافراز نیز همکاری داشت.نوری گاهی خود نیز برای قطعاتش شعر می‌نوشت؛ از جمله در ترانه«جان مریم».

تسلط به زبان انگلیسی و آشنایی با ادبیات غرب، از دیگر ویژگی‌های فرهنگی نوری بود.او علاوه بر خوانندگی، زبان انگلیسی نیز تدریس می‌کرد.میلاد کیایی در مراسم بزرگداشت نوری در سال ۱۳۹۸ گفته است که او معلم زبان انگلیسی‌اش بوده است.

موسیقی محلی ایران نیز در کارنامه نوری حضور پررنگی دارد.او ترانه‌هایی با الهام از نغمه‌های گیلکی، آذری، کردی و شیرازی اجرا کرده و برای خواندن درست واژه‌های محلی وقت می‌گذاشت.فریبرز لاچینی در خاطراتش گفته است که نوری هنگام ضبط این ترانه‌ها، به تلفظ کلمات حساس بود و برای اصلاح آن‌ها از آشنایان به زبان‌های محلی کمک می‌گرفت.

ترانه‌های میهنی

«سفر به‌خاطر وطن»

«سفر به‌خاطر وطن»، مشهور به«رنج دوران»، از آثار میهنی شناخته‌شده محمد نوری است.این ترانه با عبارت«ما برای آنکه ایران خانه خوبان شود»در میان مخاطبان شناخته می‌شود و پیشینه ساخت آن با مجموعه تلویزیونی«سفرهای هامی و کامی»پیوند دارد.

شعر و طرح آهنگ این اثر از نادر ابراهیمی است و فریدون شهبازیان تنظیم آن را برعهده داشته است.ترانه از سفر، تحمل دشواری‌ها و آرزوی ساختن ایرانی آباد سخن می‌گوید.صدای نوری و فضای موسیقی اثر، آن را به یکی از قطعات شناخته‌شده درباره وطن تبدیل کرده است.

«ایران ایران»

«ایران ایران»از دیگر ترانه‌های میهنی محمد نوری است که با شعری از تورج نگهبان و آهنگسازی محمد سریر ساخته شد.این قطعه در آلبوم«دلاویزترین»قرار دارد و از آثار شناخته‌شده همکاری نوری و سریر به شمار می‌رود.

«ایران ایران»اثری جدا از«سفر به‌خاطر وطن»و سرود مشهور«ای ایران»ساخته روح‌الله خالقی است.شباهت عنوان این آثار گاهی باعث شده است در معرفی‌ها با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.

محمود خوشنام در بررسی آثار ملی نوری، به توانایی این ترانه‌ها در برقراری ارتباط با مخاطبان دارای دیدگاه‌های مختلف اشاره کرده است.به باور او، مضمون میهنی آثار در کنار بیان عاطفی خواننده، از دلایل استقبال از آن‌ها بوده است.

آموزش آواز و فعالیت‌های اجتماعی

محمد نوری در کنار خوانندگی و ضبط آثار، به آموزش آواز نیز پرداخت.محمدرضا صادقی از خوانندگانی است که در زندگی‌نامه هنری‌اش به آموزش نزد نوری اشاره شده است.پژمان مصلح نیز از شاگردان اوست که در مراسم بزرگداشت نودمین زادروز استادش، شماری از آثار او را بازخوانی کرد.

تورج شعبانخانی در خاطراتش از نوری، به توجه او به وضعیت هنرجویان و کمک به شاگردان اشاره کرده است.به گفته شعبانخانی، نوری ارتباط خود را با هنرجویان به جلسات آموزش محدود نمی‌کرد و پیگیر فعالیت و مشکلات آن‌ها نیز بود.

نوری در برنامه‌های خیریه نیز حضور داشت.از جمله، پس از زلزله بم در کنسرت‌هایی برای کمک به آسیب‌دیدگان شرکت کرد.

فریبرز لاچینی در توصیف شیوه کار نوری گفته است که او برای انتخاب آثار و محل اجرا استقلال زیادی قائل بود و هر پیشنهادی را نمی‌پذیرفت.همین دقت در انتخاب، گاهی باعث فاصله‌افتادن میان اجراها و انتشار آثار او می‌شد.

اجراهای پایانی و افتخارات

محمد نوری در سال‌های پایانی فعالیتش همچنان در برنامه‌های هنری و فرهنگی حضور داشت.از جمله در ۹ شهریور ۱۳۷۹، در مراسم سومین سالگرد انتشار مجله«بخارا»در فرهنگسرای نیاوران برنامه اجرا کرد.

او در مهر ۱۳۷۸ جایزه خورشید طلایی را به پاس پنجاه سال فعالیت هنری و صدای ماندگار خود دریافت کرد.در سال ۱۳۸۵ نیز در مراسم چهره‌های ماندگار، به‌عنوان چهره ماندگار موسیقی ایران معرفی شد.

درگذشت

محمد نوری در سال‌های پایانی زندگی با مشکلات جسمی و بیماری روبه‌رو بود و چند بار در بیمارستان بستری شد.او شامگاه ۹ مرداد ۱۳۸۹ در بیمارستان جم تهران درگذشت و پیکرش در قطعه هنرمندان بهشت‌زهرای تهران به خاک سپرده شد.

پس از درگذشت نوری، مراسم و برنامه‌های مختلفی برای بزرگداشت او برگزار شد.در سال ۱۳۹۸، هم‌زمان با نودمین سالروز تولدش، مراسمی در فرهنگسرای ارسباران با حضور شماری از دوستان، همکاران و شاگردانش برپا شد.در این برنامه، هنرمندان درباره خاطرات همکاری با نوری سخن گفتند و برخی از آثار او نیز بازخوانی شد.

بازخوانی آثار در سال ۱۴۰۴

پس از جنگ دوازده‌روزه ایران و اسرائیل در خرداد ۱۴۰۴، استفاده از ملودی ترانه‌های میهنی در برنامه‌های مذهبی و مناسبت‌های عمومی بیشتر مورد توجه قرار گرفت.در محرم همان سال، محمود کریمی قطعه‌ای با الهام از موسیقی«ایران ایران»و با کلام مذهبی اجرا کرد.

در شب عاشورا، ۱۴ تیر ۱۴۰۴، آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای از محمود کریمی خواست قطعه«ای ایران»را بخواند.کریمی بعدها در گفت‌وگویی توضیح داد که اجرای قطعه‌ای با الهام از موسیقی«ایران ایران»به درخواست رهبر جمهوری اسلامی انجام شده بود.

بازخوانی این ملودی در مراسم عزاداری، ترانه‌ای میهنی را با مضامین عاشورایی همراه کرد.در همان دوره، مداحان دیگری نیز آثاری با موضوع ایران، وطن‌دوستی و مفاهیم مذهبی اجرا کردند.

در دوم مرداد ۱۴۰۴، تصویر محمد نوری با عنوان«پژواک عشق به ایران»بر دیوارنگاره میدان جهاد تهران، مشهور به میدان فاطمی، نقش بست.این اثر به همت سازمان اوج و با همکاری خانه طراحان انقلاب اسلامی تهیه شد.طراحی گرافیک آن برعهده محسن کربلایی‌زاده و طراحی نوشتار برعهده علی خلج بود.

گزیدهٔ آثار

ترانه‌ها و اجراهای شاخص

آلبوم‌های محوری