معرفت نفس از دیدگاه دینانی
غلامحسین ابراهیمی دینانی (زادهٔ ۵ دی ۱۳۱۳ در روستای دینانِ دُرچه، اصفهان) فیلسوف، نویسنده، مدرس دانشگاه، پژوهشگر حکمت اسلامی و از اندیشمندان سرشناس تاریخ معاصر ایران است.
او از شاگردان برجستهٔ علامه سیدمحمدحسین طباطبایی و از چهرههای اثرگذار فلسفه اسلامی معاصر به شمار میرود. بخش مهمی از جایگاه دینانی به پژوهشهای او دربارهٔ حکمت اشراق، بازخوانی اندیشهٔ شهابالدین سهروردی و تبیین نسبت عقل، شهود، عشق، زبان و عرفان بازمیگردد. تدریس دانشگاهی، تألیف آثار متعدد و حضور مستمر در برنامهٔ تلویزیونی «معرفت»، او را از محدودهٔ مراکز تخصصی فلسفه فراتر برد و به یکی از شناختهشدهترین مروجان عمومی حکمت اسلامی در ایران تبدیل کرد.
او پس از پایان تحصیلات ابتدایی در زادگاهش، وارد مدرسهٔ نیمآورد اصفهان شد و ادبیات عرب، منطق، فقه و اصول را فراگرفت. در سال ۱۳۳۳ به حوزهٔ علمیه قم رفت و ضمن حضور در درس خارج فقه و اصول استادانی چون سیدحسین بروجردی، سیدمحمد محقق داماد و سیدروحالله خمینی، فلسفه را نزد علامه طباطبایی آموخت. دینانی در درسهای اسفار ملاصدرا و شفای ابنسینا و جلسات خصوصی فلسفهٔ علامه طباطبایی شرکت میکرد و در شماری از گفتوگوهای او با هانری کربن دربارهٔ فلسفه، تشیع و عرفان نیز حضور داشت. این دوره، زمینهٔ پیوند میان آموزش سنتی حوزه و پژوهش دانشگاهی را در مسیر فکری او فراهم کرد.
دینانی پس از ترک قم، تحصیلات دانشگاهی خود را در رشتهٔ فلسفه در دانشگاه تهران آغاز کرد و تا دریافت درجهٔ دکتری ادامه داد. او پس از مدتی تدریس در آموزشوپرورش، از سال ۱۳۵۳ به تدریس فلسفه اسلامی در دانشگاه فردوسی مشهد پرداخت و در سال ۱۳۶۲ به گروه فلسفه دانشگاه تهران منتقل شد؛ فعالیتی که تا بازنشستگی او در سال ۱۳۸۷ ادامه یافت. عضویت پیوسته در فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، عضویت در شورای عالی علمی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، عضویت ثابت در انجمن حکمت و فلسفه ایران و حضور در جمع مؤسسان، هیئت امنا و مدیریت بخش فلسفه اسلامی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، از دیگر مسئولیتهای علمی او بوده است.
اندیشهٔ دینانی بر اصالت عقل و نقش بنیادین آن در شناخت انسان، جهان و امر قدسی استوار است. او عقل را در برابر عشق و شهود قرار نمیدهد و معرفت عقلانی را زمینهٔ رسیدن به مراتب بالاتر ادراک و تجربهٔ عرفانی میداند. در آثارش، فلسفه نه مجموعهای از اصطلاحات انتزاعی، بلکه کوشش پیوستهٔ انسان برای پرسشگری، گفتوگو و عبور از تقلید معرفی میشود. توجه ویژهٔ او به سهروردی و حکمت خسروانی، در کنار پژوهش دربارهٔ ابنسینا، ابنرشد، خواجه نصیرالدین طوسی، غزالی، ملاصدرا و حکمای متأخر ایران، به بازشناسی تداوم تاریخی تفکر فلسفی در جهان اسلام کمک کرده است. او ضمن بهرهگیری از حکمت مشاء، اشراق، حکمت متعالیه و عرفان، قرائتی شخصی و عقلگرایانه از این سنتها ارائه کرده و بر پیوند میان فلسفه، زبان فارسی، شعر و میراث معنوی ایران تأکید داشته است.
عدهای از پژوهشگران دینانی را فیلسوفِ عقل، گفتوگو و تداوم حکمت اسلامی دانستهاند؛ متفکری که میکوشد برهان، اشراق، عرفان و عشق را ذیل عقلانیتی گسترده جمع کند. اهمیت اصلی او در تأسیس مکتبی تازه نیست، بلکه در بازخوانی خلاق میراث فلسفی ایران و تبدیل آن از دانشی تخصصی و تاریخی به مسئلهای زنده برای مخاطب معاصر است.
«قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی»، «ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام»، «شعاع اندیشه و شهود در فلسفه سهروردی»، «دفتر عقل و آیت عشق»، «درخشش ابنرشد در حکمت مشاء»، «منطق و معرفت در نظر غزالی»، «وجود رابط و مستقل در فلسفه اسلامی»، «نصیرالدین طوسی؛ فیلسوف گفتوگو»، «فلسفه و ساحت سخن»، «عقلانیت و معنویت»، «فیلسوفان یهودی و یک مسئله بزرگ» و «معمای زمان و حدوث جهان» از آثار شاخص اوست. چند اثر دینانی در دورههای مختلف جایزهٔ کتاب سال جمهوری اسلامی ایران را دریافت کردهاند و او در نخستین دورهٔ همایش چهرههای ماندگار در سال ۱۳۸۰ بهعنوان چهرهٔ برگزیدهٔ فلسفه معرفی شد.
حضور طولانی او در برنامهٔ «معرفت» شبکه چهار سیما نیز سهمی مهم در عمومیسازی مباحث فلسفی و عرفانی و آشنایی طیف گستردهتری از مخاطبان با میراث حکمی ایران و اسلام داشته است.
چرا نماز بخوانیم؟ فلسفه عبادت چیست؟ نظر استاد دینانی

قرآن عقل الله
سلسله گفتوگوهایی درباره قرآن، دکتر دینانی
زندگی و تحصیلات
غلامحسین ابراهیمی دینانی در پنجم دیماه ۱۳۱۳ش در محله دینان از توابع درچهٔ اصفهان متولد شد. پس از اتمام تحصیلات ابتدایی، تحصیل علوم دینی را در مدرسهٔ نیمآورد اصفهان آغاز کرد. او پس از گذراندن دروس مقدمات و سطح، برای ادامهٔ تحصیل راهی حوزه علمیه قم شد.
وی همزمان با فراگیری فقه و اصول، به تحصیل فلسفه نیز پرداخت و فلسفهٔ اسلامی را در اصفهان نزد حکیم ضیاءپور و در قم در محضر علامه طباطبایی آموخت و بهعنوان یکی از شاگردان برجستهٔ او شناخته شد.
ابراهیمی دینانی در قم، دروس خارج فقه و اصول را نزد استادانی چون سید حسین بروجردی، محمدعلی اراکی، سید محمد محقق داماد، امام خمینی، سید محمدباقر سلطانی طباطبایی، حسینعلی منتظری و میرزا جواد تبریزی گذراند.
او در سال ۱۳۴۵ش مدرک کارشناسی فلسفه را از دانشگاه تهران دریافت کرد و پس از آن به استخدام وزارت آموزش و پرورش درآمد. در سال ۱۳۵۲ش از رسالهٔ دکترای خود در رشتهٔ فلسفه در دانشگاه تهران دفاع کرد و یک سال بعد، تدریس فلسفه را در دانشگاه فردوسی مشهد آغاز نمود. وی در سال ۱۳۶۲ش به عضویت هیئت علمی دانشگاه تهران درآمد.
فعالیت تخصصی
غلامحسین ابراهیمی دینانی فیلسوف، نویسنده و استاد برجستهٔ فلسفه است که در زمرهٔ شاگردان مستقیم علامه سید محمدحسین طباطبایی قرار دارد. او سابقهٔ تدریس در دانشگاههایی چون دانشگاه فردوسی مشهد، دانشگاه تهران و دانشگاه تربیت مدرس را در کارنامهٔ علمی خود دارد. دینانی تحصیلات حوزوی خود را ابتدا در حوزه علمیه اصفهان و سپس در حوزه علمیه قم دنبال کرد و در ادامه، موفق به اخذ مدرک دکترای فلسفه از دانشگاه تهران شد. آثار مکتوب متعددی از او در حوزهٔ فلسفه اسلامی، مباحث حکمی و پژوهشهای فلسفی منتشر شده است.
وی از جمله افرادی بود که در نشستها و حلقههای فلسفی مشترک علامه طباطبایی و هانری کربن حضور داشت و به همراه سید حسین نصر، از نزدیک در جریان گفتوگوها و مباحثات فلسفی این جلسات قرار میگرفت.
از ابراهیمی دینانی بهعنوان دوست نزدیک و همحجرهای سید علی خامنهای در دوران تحصیل در مدرسهٔ حجتیهٔ قم یاد شده است؛ ارتباطی که به سالهای تحصیل او در حوزه علمیه قم بازمیگردد.
او همچنین از چهرههای شناختهشده در عرصهٔ رسانهای فلسفه به شمار میرود و با حضور در برنامه تلویزیونی «معرفت»، دیدگاهها و تأملات فلسفی و عرفانی خود را برای مخاطبان عمومی مطرح کرده است. در سال ۱۳۹۶ش، در آیینی با عنوان بزرگداشت پنجاه سال فعالیت فلسفی غلامحسین ابراهیمی دینانی که در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی برگزار شد، از او تقدیر به عمل آمد.
دینانی عضو پیوستهٔ فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران و نیز عضو ثابت انجمن حکمت و فلسفهٔ ایران است.
غلامحسین ابراهیمی دینانی را میتوان برجستهترین مدافع «اصالت عقل» در فلسفه معاصر ایران دانست. عقل نزد او صرفاً استدلال منطقی یا محاسبه تجربی نیست، بلکه حقیقتی فراگیر است که صورتهای فلسفی، تجربی، شهودی و دینی را دربرمیگیرد؛ بنابراین تعارض عقل و وحی، عقل و عرفان یا عقل و عشق را ناشی از فروکاستن عقل به یکی از صورتهای محدود آن میداند. از نظر او حتی مخالفت با عقل نیز جز با توسل به عقل ممکن نیست و حجیت عقل، ذاتی است، نه وابسته به تأیید نص. با همین مبنا، تجربه عرفانی را نفی نمیکند، اما شهودِ فاقد آگاهی و قابلیت تبیین را برای وصول به معرفت کافی نمیداند؛ عشق نیز در منظومه او نقطه مقابل عقل نیست، بلکه صورت عالی معرفت و حاصل کمال آن است. این نگرش در آثاری چون دفتر عقل و آیت عشق، اندیشیدن؛ باور یا باور به یک اندیشه و گفتوگوهای او درباره عقل و تجربه دینی و رابطه عقل و دین آشکار است.
محور دوم اندیشه دینانی، بازخوانی فعال تاریخ فلسفه اسلامی، بهویژه ابنسینا و سهروردی است. او فلسفه اسلامی را تکرار فلسفه یونان نمیداند و معتقد است متفکرانی چون ابنسینا، سهروردی و ملاصدرا با افزودن مسائل تازه، آن را به «حکمت» تبدیل کردهاند؛ دانشی که هستیشناسی، خودشناسی، اخلاق و سلوک معنوی را از یکدیگر جدا نمیکند. در خوانش او از حکمت اشراق، «نور» صرفاً استعارهای عرفانی نیست، بلکه مبنایی برای توضیح مراتب هستی و آگاهی است و اشراق نیز جای برهان را نمیگیرد، بلکه آن را کامل میکند. توجه او به زبان و گفتوگو نیز از همینجا میآید: انسان در زبان میاندیشد و فلسفه از خلال گفتوگوی نقادانه با متفکران گذشته زنده میماند؛ به همین دلیل خود او فلسفیدن را نوعی گفتوگو با تاریخ اندیشه تلقی میکند. مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی و مرور آرای او درباره عقل، عشق و اشراق این جهتگیری را توضیح دادهاند. نقطه قوت دینانی، احیای فلسفه اسلامی بهمثابه تفکری زنده و قابلگفتوگو با انسان امروز است؛ بااینحال منتقدان، روایت او را گاه بیش از اندازه کلی و فراتاریخی میدانند و معتقدند تفاوت زمینههای اجتماعی اندیشه قدیم و جدید در آن کمرنگ میشود؛ نقدی که در بررسی انتقادی روایت تاریخی او مطرح شده است.
آثار
دینانی بیش از سی کتاب و بیش از یکصد مقاله در زمینه فلسفه دارد که به نقد و تبیین آرای فلسفی فلاسفه شرق و غرب پرداخته و در ذیل آنها به ارائه نظرات خاص فلسفی خود پرداخته است. برخی از کتابهای وی عبارتاند از:
ردیف | عنوان اثر | توضیحات | ناشر | سال نشر |
|---|---|---|---|---|
۱ | قواعد کلی فلسفی در فلسفهٔ اسلامی | سه مجلد | انجمن حکمت و فلسفه؛ مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی | ۱۳۵۷، ۱۳۶۵ |
۲ | وجود رابط و مستقل در فلسفه اسلامی | شرکت سهامی انتشار؛ مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران | ۱۳۶۲ | |
۳ | شعاع اندیشه و شهود در فلسفه سهروردی | انتشارات حکمت | ۱۳۶۴ | |
۴ | ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام | سه جلد | طرح نو | ۱۳۷۶ |
۵ | نیایش فیلسوف | دانشگاه رضوی آستان قدس | ۱۳۷۷ | |
۶ | دفتر عقل و آیت عشق | سه جلد | طرح نو | ۱۳۸۰ |
۷ | درخشش ابنرشد در حکمت مشاء | طرح نو | ۱۳۸۴–۱۳۸۵ | |
۸ | شبهه آکل و ماکول | مقاله دائرةالمعارفی | دائرةالمعارف بزرگ اسلامی | ۱۳۸۷ |
۹ | خواجه نصیرالدین طوسی؛ فیلسوف گفتگو | ۱۳۸۷ | ||
۱۰ | فیلسوفان یهودی و یک مسئله بزرگ | هرمس | ۱۳۸۹ | |
۱۱ | فلسفه و ساحت سخن | هرمس | ۱۳۸۹ | |
۱۲ | هستی و مستی؛ حکیم عمر خیام نیشابوری | اطلاعات | ۱۳۹۰ | |
۱۳ | معاد | انتشارات حکمت ایران | ۱۳۹۱ | |
۱۴ | سخن ابنسینا و بیان بهمنیار | مؤسسه حکمت و فلسفه ایران | ۱۳۹۲ | |
۱۵ | معمای زمان و حدوث جهان | مؤسسه حکمت و فلسفه ایران | ۱۳۹۳ | |
۱۶ | خرد گفتگو | درسگفتارهای فلسفی | هرمس | ۱۳۹۳ |
۱۷ | دُر سخن | هزار نکته قصار فلسفی و عرفانی | نور سخن | ۱۳۹۴ |
۱۸ | از محسوس تا معقول | مؤسسه حکمت و فلسفه ایران | ۱۳۹۴ | |
۱۹ | «من» و «جز من» | مؤسسه حکمت و فلسفه ایران | ۱۳۹۴ | |
۲۰ | پرسش از هستی یا هستیِ پرسش | مؤسسه حکمت و فلسفه ایران | ۱۳۹۵ | |
۲۱ | فراز و فرود فکر فلسفی | مؤسسه حکمت و فلسفه ایران | ۱۳۹۵ | |
۲۲ | اندیشیدن؛ باور یا باور به یک اندیشه | نور سخن | ۱۳۹۷ | |
۲۳ | کلمات طاهر | شرح کلمات قصار باباطاهر | نور سخن | ۱۳۹۷ |
۲۴ | شرح کلمات مکنونهٔ ملا محسن فیض کاشانی | نور سخن | ۱۳۹۷ | |
۲۵ | شرح رسائل «الزورا» و «تهلیلیه» علامه دوانی | نور سخن | ۱۳۹۸ | |
۲۶ | شرح المشاعر صدرالمتألهین شیرازی | نور سخن | ۱۳۹۸ | |
۲۷ | عرفان شرقی | شرح «مقصد اقصی» عزیزالدین نسفی | نور سخن | ۱۳۹۹ |
۲۸ | آفاق تفکر | نور سخن | ۱۳۹۹ | |
۲۹ | گزینش فکر در فلسفه | نور سخن | ۱۳۹۹ | |
۳۰ | جستارهای فلسفی در تفسیر معنی | نور اشراق | ۱۴۰۱ | |
۳۱ | انسان با اندیشه انسان است | نور اشراق | ۱۴۰۲ | |
۳۲ | تجلی معنی: در فکر و سخن | نور اشراق | ۱۴۰۲ |
تجلیل

تجلیل از غلامحسین ابراهیمی دینانی
در پنجم دی ماه ۱۳۹۶، با حضور آقایان دکتر داوری اردکانی ریاست فرهنگستان علوم، دکتر رحمانی فضلی وزیر کشور، دکتر آشنا مشاور فرهنگی رئیس جمهور، دکتر بلخاری رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگیو جمعی مراسم تجلیل و نکوداشتی در محل انجمن آثار و مفاخر فرهنگی برای دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی برگزار شد.[۱]
گفتاورد
انسان به حکم اینکه زندگی میکند و میداند که زندگی میکند، در باره «معنی زندگی» نیز پرسش میکند و میکوشد تا بداند زندگی چیست و معنی آن کدام است؟ انسان نه تنها از «چیستی» زندگی و ماهیت آن میپرسد، بلکه درباره «غرض و غایت» زندگی کردن نیز میاندیشد. اندیشیدن در باره معنی زندگی بدون اندیشیدن درباره آغاز و انجام آن امکانپذیر نیست؛ زیرا زندگی انسان در این جهان محدود است و آنچه محدود است، آغاز و انجام دارد؛ بنابراین ادراک معنی زندگی بدون اندیشیدن به آغاز و پایان آن، معنی معقول و محصلی ندارد؛ اما به مجرد اینکه انسان در باره منشأ پیدایش زندگی و پایان آن میاندیشد، به اقیانوس ژرفی وارد میشود که پایانش پیدا نیست.
زندگی همیشه در میان آغاز و پایان است و هر موجودی که در این جهان زندگی میکند نیز آغاز و پایان دارد؛ بنابراین خصلت ذاتی زندگی کردن، همواره «در میان بودن» است؛ اما چگونه میتوان به آنچه «در میان بودن» است، اندیشید و از اول و آخر آن به طور کلی غافل بود؟ غافل بودن از آغاز و انجام آنچه در میان دیده میشود، مستلزم ناآگاهی به همان چیزی است که «در میان» دیده میشود. شناختن آنچه در وسط قرار گرفته است، بدون شناختن مبدأ و منتهای آن، شناختی واقعی نیست و میتوان آن را «توهمِ شناخت» به شمار آورد. چگونه میتوان درباره معنی زندگی سخن گفت و درباره مبدأ و پیدایش و سرانجام آن سکوت اختیار کرد و لب فروبست؟[۲]
پانویس
↑ «تجلیل از دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی». ۶ دی ۱۳۹۶. دریافتشده در ۱۵ دی ۱۴۰۴.
↑ «در متن و میانه زندگی / غلامحسین دینانی». ۸ دی ۱۳۹۹. دریافتشده در ۱۵ دی ۱۴۰۴.