ابوالعباس جمال‌الدین احمد بن شمس‌الدین محمد بن فهد حلّی اسدی (زادهٔ ۷۵۷ق – درگذشت ۸۴۱ق)، مشهور به ابن فهد حلّی، فقیه، عارف، متکلم و از عالمان امامی قرن نهم هجری بود. او از چهره‌های اثرگذار حوزه علمیه حلّه به شمار می‌رفت و در کنار فقه و حدیث، در اخلاق، عرفان عملی، دعا، تهذیب نفس و سیر و سلوک معنوی جایگاه قابل توجهی داشت.
ابن فهد در حلّه پرورش یافت و در حوزه علمی این شهر به تحصیل علوم اسلامی پرداخت. او نزد شماری از عالمان شیعه، از جمله شاگردان فخرالمحققین و شهید اول، فقه و حدیث آموخت و از علی بن محمد بن مکی، فرزند شهید اول، اجازه روایت دریافت کرد. از استادان او می‌توان به علی بن محمد بن خازن حائری، احمد بن متوج بحرانی، فاضل مقداد، علی بن یوسف نیلی، حسن بن ابی‌الحسن دیلمی و نظام‌الدین علی بن عبدالحمید نیلی اشاره کرد.
او در مدرسه زینیه حلّه به تدریس پرداخت و شاگردان بسیاری تربیت کرد. علی بن هلال جزایری، ابن راشد قطیفی، عبدالسمیع بن فیاض اسدی، ابن عشره کرکی، مفلح بن حسن صیمری، سید محمد بن فلاح مشعشعی و سید محمد نوربخش از شاگردان شناخته‌شده او بودند. ابن فهد افزون بر جایگاه علمی، به زهد، تقوا و سلوک عرفانی شهرت داشت و برخی عالمان او را از چهره‌های مهم عرفان شیعی دانسته‌اند.
آثار ابن فهد حلّی در حوزه‌های فقه، دعا، اخلاق، عرفان و معارف اسلامی نوشته شده‌اند. «عدة الداعی و نجاح الساعی»، «المهذب البارع فی شرح المختصر النافع»، «التحصین فی صفات العارفین»، «الفصول فی دعوات اعقاب الفرائض»، «المقتصر من شرح المختصر» و مجموعه «الرسائل العشر» از آثار شناخته‌شده او هستند. موضوع دعا، نماز، آداب عبادت و تهذیب نفس در بخش مهمی از آثار او جایگاه ویژه دارد.
ابن فهد در سال‌های پایانی عمر به کربلا رفت و در آنجا به‌عنوان مرجعی پرنفوذ شناخته می‌شد. او در سال ۸۴۱ق، در ۸۴سالگی، درگذشت و در کربلا، نزدیک خیمه‌گاه، به خاک سپرده شد.
زندگی‌نامه
زادگاه ابن فهد به‌درستی دانسته نیست، اما روشن است که زمانی در حلّه اقامت داشت و در مدرسه زینیه به تدریس مشغول بود. او بخشی از عمر خود را نیز در کربلا سپری کرد .
ابن فهد در دوره‌ای متولد شد که جهان اسلام هنوز از پیامدهای یورش مغولان رهایی کامل نیافته بود، هرچند شهر حلّه به‌واسطه تدبیر عالمانش از آسیب مستقیم این تهاجمات مصون مانده و به ثباتی نسبی دست یافته بود.
حلّه که امروزه از شهرهای استان بابل به‌شمار می‌آید، در گذشته با نام «جامعان» شناخته می‌شد. این شهر به‌دست سیف‌الدوله صدقه، از امیران شیعی آل مزید، بنیان نهاده شد و تا سال ۵۴۷ق در اختیار این خاندان بود. پس از آن، دوره‌هایی از حاکمیت عباسیان، ایلخانان مغول و سپس آل جلایر را تجربه کرد.
در چنین فضایی، در خانه شیخ شمس‌الدین محمد بن فهد، از شیعیان سرشناس حلّه، کودکی زاده شد که نامش را احمد نهادند. او در خانواده‌ای دیندار و ساده‌زیست رشد یافت و از سال‌های نخست تربیتی دینی و اخلاقی داشت. بیشتر سال‌های زندگی ابن فهد با دوران سلطه جلایریان بر حلّه هم‌زمان بود. این سلسله از سال ۷۴۰ تا ۸۱۳ق بر منطقه حکومت داشت و احمد بن فهد حدود ۵۶ سال از عمر ۸۴ ساله خود را در این دوره سپری کرد.
او دوران کودکی را در حلّه گذراند و پس از رسیدن به سن آموزش، به مکتب‌خانه رفت و خواندن و نوشتن را فراگرفت. این مرحله مقدمه ورود او به تحصیل علوم دینی شد.
تحصیلات حوزوی
حوزه علمیه حلّه در روزگار جوانی ابن فهد از مراکز مهم علمی شیعه بود. احمد بن فهد پس از فراگیری سواد ابتدایی وارد حوزه علمیه شد و تحصیل علوم اسلامی را آغاز کرد. او سال‌های متمادی به تحصیل پرداخت و مراتب علمی را پشت سر گذاشت.
ابن فهد نزد شاگردان فخرالمحققین و شهید اول به تحصیل فقه و حدیث پرداخت . آقابزرگ تهرانی بدون ذکر دلیل او را از شاگردان شهید اول دانسته است، اما روشن است که ابن فهد در سال ۸۲۴ق / ۱۴۲۱م در جزین از علی بن محمد بن مکی، فرزند شهید اول، اجازه دریافت کرد .
در متن دیگری، سفر او به نواحی جبل عامل در سال ۸۲۶ق و در ۶۷سالگی ذکر شده است. او در این سفر به روستای جزین رفت و از فرزند شهید اول اجازه روایت دریافت کرد. انگیزه دقیق این سفر روشن نیست، اما احتمال داده شده است که زیارت اماکن مقدس و دیدار با عالمان آن منطقه از اهداف آن بوده باشد.
استادان
ابن فهد حلّی دانش خود را نزد گروهی از عالمان عصر خود فراگرفت. استادان او عبارت‌اند از:
• علی بن محمد بن خازن حائری
• احمد بن متوج بحرانی
• ضیاءالدین ابوالحسن علی بن محمد بن مکی، فرزند شهید اول
• علی بن یوسف بن عبدالجلیل نیلی
• بهاءالدین علی بن عبدالکریم بن عبدالحمید نسابه
• سید جمال‌الدین بن اعرج حسینی
• مقداد بن عبدالله سیوری، مشهور به فاضل مقداد
• جلال‌الدین عبدالله بن شرفشاه
• حسن بن ابی‌الحسن دیلمی
• نظام‌الدین علی بن عبدالحمید نیلی
از میان استادان او، علی بن خازن حائری، علی بن یوسف بن عبدالجلیل نیلی، ابن متوج بحرانی، مقداد بن عبدالله سیوری، جمال‌الدین ابن اعرج عمیدی و علی بن عبدالحمید نسابه حسینی در منابع ذکر شده‌اند .
سلوک عرفانی و معرفت الهی
ابن فهد در کنار تحصیل علوم ظاهری، به تهذیب نفس و سیر و سلوک معنوی توجه داشت. او با التزام به مراقبه و محاسبه، مسیر عرفانی خود را دنبال کرد. از آنجا که ابن فهد به زهد و تقوا شهرت داشت و آثاری نیز در اخلاق و عرفان نوشته بود، شوشتری او را صوفی و مرتاض خوانده است .
میرزا علی‌آقا قاضی طباطبایی درباره او گفته است که در تاریخ عرفان شیعه تنها سه نفر به مقام «تمکن در توحید» رسیده‌اند: سید بن طاووس، احمد بن فهد حلّی و سید مهدی بحرالعلوم.
شاگردان
ابن فهد در مدرسه زینیه حلّه به تدریس اشتغال داشت و شاگردان بسیاری از او بهره بردند. از شاگردان او می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:
• ابن طی، مؤلف «مسائل ابن طی»
• ابن عشره کرکی
• احمد بن محمد بحرانی
• ابن راشد قطیفی
• شمس‌الدین محمد حولانی عاملی
• ظهیرالدین بن علی عیناثی عاملی
• عبدالسمیع بن فیاض اسدی
• علی بن هلال جزایری
• علی بن فضل بن هیکل
• سید محمد بن فلاح موسوی حویزی، مشهور به سید محمد بن فلاح مشعشعی
• سید محمد نوربخش
• مفلح بن حسن صیمری
• عزالدین حسن بن احمد بن فضل مارونی عاملی
• شمس‌الدین بن عزالدین بن ابی‌القاسم حسینی
از میان آنان، علی بن هلال جزایری، ابن راشد قطیفی، عبدالسمیع بن فیاض اسدی، ابن عشره کرکی، مفلح بن حسن صیمری، محمد بن محمد بن حسن حولانی و سید محمد بن فلاح مشعشعی در منابع به‌عنوان مهم‌ترین شاگردان او معرفی شده‌اند .
آثار
مجموعه آثار ابن فهد حلّی گستره‌ای از فقه، عرفان، اخلاق، دعا و معارف اسلامی را دربر می‌گیرد. بخشی از آثار او چاپ شده و شماری نیز به‌صورت خطی باقی مانده است.
آثار چاپی
• «التحصین فی صفات العارفین»، چاپ تهران در سال ۱۳۱۴ق در حاشیه «مکارم الاخلاق» و چاپ قم در سال ۱۴۰۶ق همراه «مثیر الاحزان»
• «عدة الداعی و نجاح الساعی»، چاپ تهران در سال ۱۲۷۴ق
• «الفصول فی دعوات اعقاب الفرائض»، چاپ سال ۱۳۱۴ق در حاشیه «مکارم الاخلاق»
• «المقتصر من شرح المختصر»، چاپ مشهد در سال ۱۴۱۰ق
• «المهذب البارع فی شرح المختصر النافع» که جلد نخست آن در سال ۱۴۰۷ق و جلد دوم در سال ۱۴۱۱ق در قم چاپ شد
مجموعه‌ای از رساله‌های ابن فهد نیز با عنوان «الرسائل العشر» در سال ۱۴۰۹ق در قم چاپ شده است که عبارت‌اند از:
• جوابات المسائل البحرانیة
• جوابات المسائل الشامیة الاولی
• رسالة وجیزة فی واجبات الحج
• غایة الایجاز لخائف الاعواز
• کفایة المحتاج الی مناسک الحاج
• اللمعة الجلیة فی معرفة النیة
• المحرر فی الفتوی
• مصباح المبتدی و هدایة المقتدی
• الموجز الحاوی لتحریر الفتاوی
• نبذة الباغی فی ما لابد منه من آداب الداعی، که مختصر «عدة الداعی» است
آثار خطی
• الادعیة و الختوم
• التواریخ الشرعیة عن الائمة المهدیة
• الخلل فی الصلاة
• جوابات المسائل الشامیة الثانیة
• تعیین ساعات اللیل و تشخیصها بمنازل القمر
• شرح الارشاد که ظاهراً بخشی از آن در کتابخانه مرکزی موجود است
• فقه الصلاة
• اللوامع
• نیات العبادات و صیغ العقود و الایقاعات
• الهدایة
آثاری با عنوان‌های «الاوعیة والختوم»، «اسرارالصلاة»، «الدر الفرید فی التوحید» و «تاریخ الائمه» نیز در شمار آثار او ذکر شده‌اند.
بخشی از آثار ابن فهد ناتمام باقی ماند. موضوعاتی چون دعا و نماز بخش قابل توجهی از میراث علمی او را تشکیل می‌دهد.
چند کتاب دیگر، از جمله «استخراج الحوادث»، که شامل پیشگویی‌هایی بر اساس سخنان امام علی بود، به ابن فهد منسوب شده است .
شوشتری مدعی شده است که ابن فهد کتابی در علوم غریبه داشت و هنگام مرگ آن را به فردی سپرد و از او خواست که کتاب را در رود فرات بیندازد. بر اساس همین روایت، سید محمد بن فلاح مشعشعی، که در آغاز از شاگردان ابن فهد بود، آن کتاب را با حیله به دست آورد و با استفاده از مطالب آن بر خوزستان استیلا یافت . آقابزرگ تهرانی این کتاب را همان «استخراج الحوادث» دانسته است.
درگذشت
ابن فهد در سال‌های پایانی عمر به کربلا مهاجرت کرد و در آنجا به‌عنوان مرجعی پرنفوذ شناخته می‌شد. او در سال ۸۴۱ق، در ۸۴سالگی، درگذشت . بنا بر گفته خوانساری، مدفن او در کربلا و در کنار خیمه‌گاه قرار دارد . در گزارش دیگری، محل دفن او باغ نقیب علویان در کربلا ذکر شده است. آرامگاه او مورد توجه عالمان و مؤمنان قرار گرفته و به زیارتگاهی شناخته‌شده تبدیل شده است.
