زین‌الدین ابومحمد علی بن محمد بن یونس نباطی بَیاضی بقاعی (۷۹۱–۸۷۷ ق) مشهور به صاحب الصراط المستقیم، متفکری برجسته و عالم همه‌جانبه اهل جبل عامل لبنان بود. وی در علوم اسلامی از جمله کلام، فقه، تفسیر، حدیث، منطق، ادبیات و شعر تخصص داشت و آثار متعددی در این حوزه‌ها تألیف کرد.
بیاضی در خانواده‌ای علمی و فاضل متولد شد و تحت تربیت پدر و عموی خود و چندین عالم بزرگ زمان خود به تحصیل علوم دینی پرداخت.
او شاگردان زیادی تربیت کرد و در تألیف آثار کلامی و غیرکلامی رویکردی عقل‌گرایانه و تاویلی داشت، ضمن اینکه به نقل آراء مخالفان و موافقان به‌صورت مستند و گفت‌وگویی اهمیت ویژه می‌داد.
از آثار مهم او می‌توان به الصراط المستقیم، عصرة المنجود و ذخیره الایمان اشاره کرد. بیاضی در سال ۸۷۷ق درگذشت و در زادگاهش نبطیه به خاک سپرده شد.
زندگی
زین‌الدین بیاضی در چهارم ماه رمضان ۷۹۱ ق در روستای نبطیه جبل عامل لبنان به دنیا آمد.[۱] خانواده او از خاندان‌های علمی و فاضل منطقه بودند؛ از جمله پدرش محمد بن یونس و عمویش حسن بن یونس بیاضی که هر دو از عالمان برجسته بودند.[۲]
روستای نبطیه به دو بخش نبطیه‌ی فوقان و تحتان تقسیم می‌شد و زین‌الدین در نبطیه‌ی فوقان که محل تولد علمای شیعه دوازده امامی بود، به دنیا آمد.[۳]
استادان
بیاضی علوم خود را نزد چند تن از علما و مشایخ منطقه و خاندان فرا گرفت، از جمله:
- شیخ ابوجعفر محمد بن یونس عاملی بیاضی (پدر)
- شیخ حسن بن یونس عاملی بیاضی (عمویش)
- سید جلیل‌القدر زین‌الدین علی بن محمد دقماق
- شیخ جمال‌الدین احمد بن حسین بن مطهر
- زین‌الدین علی بن محمد تولین
- شیخ ناصر بن ابراهیم.[۴]
شاگردان
از شاگردان وی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- محمد بن علی بن محمد بن یونس (فرزندش)
- ناصر بن ابراهیم بویهی حساوی
- تقی‌الدین ابراهیم بن علی بن محمد بن صالح کفعمی
- شرف‌الدین بن جمال‌الدین.[۵]
آثار
آثار کلامی
- الصراط المستقیم (۸۵۴ ق)، جامع‌ترین اثر درباره‌ی امامت و کلام اسلامی، استفاده از ۵۲ منبع مستقیم و ۲۳۴ منبع با واسطه.[۶]
- عصرة المنجود، اثر مستقل کلامی با رویکرد عقل‌گرایی تاویلی.[۷]
- الرسالة الیونسیة، شرح المقالة التکلیفیة (۸۴۴ ق)
- ذخیره الایمان، سروده‌ای در ۶۲۰ بیت درباره‌ی امامت.[۸]
- سایر آثار کلامی: مقامات اسنی، فاتح الكنوز، رساله فی الامامة، رساله الاكرام والانعام، منتخب بصائر الدرجات، الباب المفتوح الی ما قیل فی النفس و الروح، الکلمات الشافعات
آثار غیرکلامی
- منخل الفلاح
- نجد الفلاح
- زهدة البیان و انسان الانسان
- اللمعه در منطق
- مجموعه رسائل و فوائد متفرقه
- اجازه‌ی روایی به ناصر بن ابراهیم
- خطبه مجنّسه.[۹]
دست‌نوشته‌ها و استنساخ آثار
بیاضی ضمن تألیف، کتاب‌ها و رسائل پیشینیان را رونوشت و استنساخ می‌کرد، از جمله:
- استنساخ بخش‌هایی از تذکرة الفقهاء.[۱۰]
- استنساخ عصرة المنجود و الفصول خواجه نصیرالدین طوسی
- این نسخه‌ها در کتابخانه‌های نجف و دانشکده حقوق نگهداری می‌شوند.[۱۱]
رویکرد علمی
بیاضی رویکرد اصلی خود را بر عقل‌گرایی تاویلی قرار داد و از فلسفه حاکم بر عصر خود فاصله گرفت، اما از منطق و اصول معقولات بهره برد.[۱۲] وی در آثار خود به نقل آرای مخالفان و موافقان اهتمام داشت و آن‌ها را به صورت گفت‌وگویی و مناظره‌ای بیان می‌کرد.[۱۳]
دیدگاه‌ها
- خلق قرآن و کلام الهی: کلام وحی و قرآن مخلوق است.[۱۴]
- اعجاز قرآن: جنبه اعجاز قرآن از نظر او «صَرْفه» است.[۱۵]
- علم الهی: علم از مقوله اضافه است و بر عالم و معلوم مبتنی است.[۱۶]
- عرفان و تصوف: مخالف تصوف انحرافی و حلول خالق در مخلوق است و تهذیب نفس را شرط سیر و سلوک می‌داند.[۱۷]
وفات
علّامه زین‌الدین ابو محمد بیاضی پس از عمری تلاش علمی، در سال ۸۷۷ ق در سن ۸۶ سالگی درگذشت و در نبطیه سفلی به خاک سپرده شد.[۱۸]
پانویس
- ↑ مرعشی نجفی، مقدمه
- ↑ الاقاحی، ۵
- ↑ خطط جبل عامل، ۳۶۴
- ↑ الصراط المستقیم، ج ۱، ص ۲۴۲
- ↑ الاقاحی، ۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۰۴، ص ۲۲۱
- ↑ الصراط المستقیم، ج ۱، ص ۴۷
- ↑ عصرة المنجود، ص ۲۳۳
- ↑ الریاض العلماء، ج ۴، ص ۲۵۵
- ↑ ریاض العلماء
- ↑ جزء ۱۴ و ۱۵
- ↑ فهرست نسخه‌های خطی، صص ۲۸۸–۲۸۹
- ↑ الصراط المستقیم، ج ۱، ص ۶۱
- ↑ دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، ج ۱۳، ص ۲۴۳
- ↑ الصراط المستقیم، ج ۱، ص ۴۷؛ عصرة المنجود، ص ۲۱۱
- ↑ الصراط المستقیم، ج ۱، ص ۴۰
- ↑ اربع رسائل الکلامیه، ص ۲۴۵
- ↑ همان، ص ۲۲۸–۲۵۰
- ↑ الاقاحی، مقدمه الصراط المستقیم، ج ۱، ص ۵
