عبدالله بن نورالدین بحرانی (درگذشته حدود ۱۱۴۸ هـ.ق) از فقها و محدّثان نامدار شیعه در دوره صفوی بود که به دلیل آثار علمی و حدیثی خود، از شاگردان برجسته محمدباقر مجلسى محسوب می‌شد. او بیشتر به تدوین دایرةالمعارف «عوالم العلوم و المعارف» شهرت دارد و در نگارش و تکمیل کتاب «بحارالانوار» نیز نقش مهمی ایفا کرد.

زندگی و تحصیلات

عبدالله بحرانی فرزند نورالدین بحرانی بود و در بحرين متولد شد. او در عصر طلایی فرهنگ ایران، به اصفهان رفت و علوم دینی و حدیثی را در محضر استادان برجسته فرا گرفت. بیشترین بهره علمی خود را از محفل علمی محمدباقر مجلسى کسب کرد و به عنوان شاگرد ویژه وی شناخته می‌شد.^[۱] خوانساری او را «شیخ محدّث ماهر، متتبّع جلیل، متبحّر نبیل» معرفی می‌کند.

فعالیت‌ها

بحرانی در دوران سلطنت شاه سلیمان (۱۰۷۸–۱۱۰۵ هـ.ق) و شاه سلطان حسین (۱۱۰۵–۱۱۳۵ هـ.ق) فعالیت‌های علمی و فرهنگی چشمگیری داشت. این دوره به دلیل توجه شاهان صفوی به ترویج علوم دینی و احترام به عالمان شیعه، فصل درخشان فعالیت‌های روحانیت محسوب می‌شود.^[۲]

او در محفل درس محمدباقر مجلسى فعالیت داشت و اجازه روایت دریافت کرد. بحرانی در تدوین «بحارالانوار» به عنوان یار و همکار مجلسى مشارکت کرد و پس از درگذشت استادش، به تدوین موسوعه عظیم «عوالم العلوم و المعارف» پرداخت.

آثار علمی

بحارالانوار: بحرانی در تدوین این دایرةالمعارف بزرگ، با همراهی شاگردان دیگر مجلسى فعالیت داشت. این کتاب شامل همه ابعاد تاریخ و احکام شیعه است و بیش از ۴۰ هزار صفحه و ۲۳۲۷ باب دارد.

عوالم العلوم و المعارف: مشهورترین اثر خود بحرانی است که از نظر محتوا و گستردگی، حتی بیشتر از «بحارالانوار» محسوب می‌شود.^[۳] این اثر شامل صد کتاب و بیش از ۱۰۰ جلد است و موضوعاتی چون توحید، نبوت، احوال پیامبران و ائمه، فقه، اخلاق، و طب را در بر می‌گیرد.^[۴] این اثر به عنوان یک دائرةالمعارف گسترده، در بردارنده احادیث فقهی و تاریخی، و با نظم و ابتکار خاص در عناوین و مقدمه‌ها تدوین شده است.^[۵] برخی از مجلدات آن در دهه اخیر به چاپ رسیده و بقیه در حال تحقیق و نشر است.

جایگاه

کتاب «عوالم» به دلیل ساختار و جامعیت آن مورد توجه و تحسین اندیشمندان قرار گرفته است. برخی پژوهشگران، این اثر را «بحارالانوار» به شیوه‌ای بهتر و گسترده‌تر توصیف کرده‌اند.^[۶] آثار بحرانی نشان‌دهنده تداوم فعالیت علمی شیعی در دوره صفوی و تأثیر حضور وی در تدوین منابع حدیثی و فقهی است.^[۷]

پانویس