نجم‌الدین عبدالله بن شهاب‌الدین حسین بِهابادی یزدی (درگذشتهٔ ۹۸۱ق)، مشهور به ملا عبدالله بهابادی و ملقب به «صاحب حاشیه»، از فقیهان و منطقیان برجستهٔ شیعه در سدهٔ دهم هجری قمری بود.
وی پس از تحصیل در شیراز و اصفهان و بهره‌گیری از استادانی چون امیر غیاث‌الدین منصور شیرازی و جمال‌الدین محمود شیرازی، در نجف اشرف به تدریس و تألیف پرداخت. شهرت او بیش از همه به سبب نگارش حاشیه بر تهذیب المنطق سعدالدین تفتازانی است؛ اثری که قرن‌ها در حوزه‌های علمیهٔ ایران و هند به‌عنوان متن درسی منطق رواج داشت و نام وی را با عنوان «صاحب حاشیه» در تاریخ آموزش علوم عقلی ماندگار ساخت.
بهابادی علاوه بر منطق، در فقه، کلام و ادب نیز آثاری پدید آورد و از استادان شماری از عالمان نامدار دورهٔ صفوی، از جمله شیخ بهایی و صاحب معالم، به‌شمار می‌رود.
زندگی و تحصیلات
نجم‌الدین عبدالله بن شهاب‌الدین حسین بهابادی یزدی در اوایل قرن دهم هجری در بهاباد زاده شد. پس از فراگیری مقدمات علوم در زادگاه خود، برای ادامهٔ تحصیل به شیراز و اصفهان رفت. در شیراز در مدرسهٔ منصوریه به تحصیل نزد امیر غیاث‌الدین منصور شیرازی پرداخت و هم‌زمان به تدریس نیز اشتغال داشت.
وی مدتی در نجف اشرف اقامت گزید و در همان‌جا نگارش حاشیه بر تهذیب المنطق را به پایان رساند. این اثر در ۲۷ ذی‌القعده ۹۶۷ق در نجف خاتمه یافت.
او را با تعابیری چون «علامه زمان»، «فقیه منطقی» و «صاحب حاشیه» ستوده‌اند. اثر برجستهٔ وی، حاشیه بر تهذیب المنطق، از مهم‌ترین متون آموزشی علم منطق در حوزه‌های علمیه به شمار می‌رفت و حتی گاه به‌جای متن اصلی تدریس می‌شد.
استادان
از استادان او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- امیر غیاث‌الدین منصور شیرازی، بنیان‌گذار مدرسهٔ منصوریه و از دانشمندان برجستهٔ عصر صفوی
- جمال‌الدین محمود شیرازی، از شاگردان علامه دوانی و استاد علوم عقلی در اصفهان
ملا عبدالله با مقدس اردبیلی (متوفای ۹۹۳ق) و میرزا جان باغنوی شیرازی همدرس بود و هر سه نزد جمال‌الدین محمود به تحصیل علوم عقلی پرداختند.
شاگردان
از مشهورترین شاگردان او عبارت‌اند از:
- شیخ بهایی (۹۵۳–۱۰۳۰ق) که در آثار خود از وی با عنوان «علامه یزدی» یاد کرده است
- شیخ حسن بن زین‌الدین عاملی (صاحب معالم) (۹۱۱–۱۰۱۱ق)
- سید محمد موسوی عاملی (صاحب مدارک) (درگذشتهٔ ۱۰۰۹ق)
آثار
از مهم‌ترین آثار او عبارت‌اند از:
- حاشیه بر تهذیب المنطق تفتازانی
- شرح تهذیب المنطق (فارسی)
- التجارة الرابحة
- الدرة السنیة
- حواشی متعدد بر آثار تفتازانی، دوانی و تجرید الاعتقاد
- حاشیه بر حاشیه خطایی (تألیف در ۹۶۲ق در شیراز)
ارتباط با دربار صفوی
در دورهٔ صفوی، تعامل میان عالمان شیعه و دربار نقش مهمی در گسترش تشیع داشت. ملا عبدالله نیز در این فضا فعالیت داشت و از سوی سلاطین صفوی، مسئولیت خزانه‌داری حرم امیرالمؤمنین علی(ع) را بر عهده گرفت.
وفات
ملا عبدالله بهابادی در سال ۹۸۱ق، در اواخر سلطنت شاه طهماسب صفوی، درگذشت. بقعه‌ای منسوب به وی در بهاباد وجود دارد که به «مزار ملاعبدالله» شهرت دارد.
