{{جعبه اطلاعات عالمان | عنوان = علامه | تصویر = | توضیح تصویر = | اندازه تصویر = | سرشناسی = فقیه، مجتهد، استاد علوم دینی و اخلاقی | نام کامل = کمال‌الدین میثم بن علی بن میثم بحرانی | لقب = ابن‌میثم بحرانی | نسب = فرزند علی بن میثم بحرانی | تاریخ تولد = ۶۳۶ هـ.ق. | زادگاه = بحرین | تاریخ وفات = ۶۹۹ هـ.ق. | شهر وفات = بحرین | تاریخ شهادت = | محل شهادت = | محل دفن = | محل سکونت = بحرین، بغداد، حلّه | خویشاوندان سرشناس = | استادان = خواجه نصیرالدین طوسی، جمال‌الدین علی بن سلیمان بحرانی، محقق حلی | شاگردان = علامه حلی، سید عبدالکریم بن طاووس، محمد بن جهم اسدی حلی، علی بن حسین لیثی واسطی و دیگران | محل تحصیل = بحرین، عراق | اجازه روایت از = | اجازه اجتهاد از = | اجازه روایت به = | اجازه اجتهاد به = | تالیفات = شرح کبیر نهج‌البلاغه (مصباح السالکین)، شرح متوسط نهج‌البلاغه، شرح مأة کلمة، القواعد فی علم الکلام، النجاة فی القیامة فی تحقیق امر الامامة، شرح حدیث منزلت، المعراج السماوی، رسالة فی الوحی و الالهام، رسالة فی آداب البحث و دیگر آثار | سایر = از برجسته‌ترین شارحان نهج‌البلاغه و از متکلمان و حکمای نامدار امامیه در قرن هفتم هجری | فعالیت‌ها = تدریس علوم عقلی و نقلی، تألیف آثار کلامی و فلسفی، ترویج معارف علوی | سیاسی = مورد توجه عطاملک جوینی در عصر ایلخانی | اجتماعی = زهد و ساده‌زیستی، نفوذ علمی در بحرین و عراق، تربیت شاگردان برجسته | امضا = | وبگاه رسمی = }}
کمال‌الدین میثم بن علی بن میثم بحرانی معروف به ابن‌میثم بحرانی، از عالمان برجسته شیعه در سده هفتم هجری و متوفای ۶۹۹ قمری، فقیه، متکلم، فیلسوف و ادیب نامدار امامیه بود که به سبب شرح‌های عمیق و نوآورانه‌اش بر نهج‌البلاغه شهرتی پایدار یافت و در تاریخ اندیشه شیعی به عنوان «آیت بلاغت» شناخته شد. وی در بحرین ـ از مراکز کهن تشیع ـ پرورش یافت و در روزگاری می‌زیست که هم‌عصر خواجه نصیرالدین طوسی و محقق حلی بود و با آنان ارتباط علمی داشت.
ابن‌میثم با تسلط بر علوم عقلی و نقلی، به‌ویژه کلام، حکمت، فقه و بلاغت، جایگاهی ممتاز در حوزه‌های علمی بحرین، بغداد و حلّه به دست آورد. اثر شاخص او، شرح نهج‌البلاغه (مصباح السالکین)، از مهم‌ترین شروح این کتاب به شمار می‌رود و مورد توجه فقیهان و حکیمانی چون علامه حلی و حتی فیلسوفانی همچون ملاصدرا قرار گرفت. وی با رویکردی تحلیلی و عقل‌گرایانه، کوشید معارف علوی را در قالبی استدلالی و منسجم عرضه کند و بدین‌سان در تقویت مبانی کلامی تشیع در عصر پس از سقوط خلافت عباسی نقش‌آفرین شد.
او مدتی به دعوت عالمان عراق به بغداد و حلّه مهاجرت کرد و در دربار عطاملک جوینی از احترام برخوردار شد و شرح نهج‌البلاغه را به درخواست وی نگاشت. در کنار فعالیت‌های علمی، به زهد، ساده‌زیستی و بی‌اعتنایی به زخارف دنیوی شهرت داشت. ابن‌میثم در سال ۶۹۹ قمری درگذشت و با میراثی گران‌سنگ در حوزه کلام، فلسفه، امامت‌پژوهی و بلاغت، به عنوان یکی از پایه‌گذاران جریان عقلانیِ استوار در سنت شرح‌نویسی شیعی شناخته می‌شود.
زندگی و تحصیلات
ابن‌میثم در بحرین، که از دیرباز یکی از مراکز مهم تشیع امامی بوده است، به دنیا آمد. شیخ سلیمان بحرانی در کتاب تراجم علماء بحرین سال تولد او را ۶۳۶ قمری ذکر کرده است. لقب «بحرانی» نشان‌دهنده انتساب او به این منطقه است. نام کامل وی کمال‌الدین میثم بن علی بن میثم بحرانی است.
جایگاه بحرین
بحرین در سده‌های میانی اسلامی از پایگاه‌های مهم علمی شیعه به شمار می‌رفت و عالمان بسیاری از آن دیار برخاستند. این پیشینه علمی در شکل‌گیری شخصیت ابن‌میثم تأثیرگذار بود.
تحصیل و استادان
اطلاعات دقیقی از چگونگی تحصیل او در دست نیست، اما شهرت وی در عراق و حلّه نشان می‌دهد که از دانشمندان برجسته عصر خود بهره برده است. از استادان او می‌توان به این افراد اشاره کرد:
* خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۸–۶۷۲ق)
* جمال‌الدین علی بن سلیمان بحرانی (متوفای ۶۷۲ق)
* محقق حلی، نجم‌الدین جعفر بن حسن (متوفای ۶۷۲ق)
او در علوم عقلی و نقلی، به‌ویژه کلام، فلسفه و فقه، مهارت داشت.
جایگاه علمی
منابع مختلف او را با تعابیری چون «عالم ربانی»، «فیلسوف متبحر»، «متکلم» و «عارف» ستوده‌اند. وی در کلام و حکمت جایگاهی ممتاز داشت و بر آثار خواجه نصیرالدین طوسی، از جمله تجرید الاعتقاد، نظر و تحلیل ارائه کرده است. مهارت او در ادبیات عرب نیز چشمگیر بود و در آثار خود از شواهد شعری بهره می‌گرفت.
سفر به عراق و حلّه
بر پایه گزارش‌ها، ابن‌میثم مدتی در بغداد و حلّه اقامت داشت. در دوره حکومت عطاملک جوینی (حاکم عراق در عصر ایلخانی)، به بغداد رفت و شرح نهج‌البلاغه خود را به او تقدیم کرد. گفته شده است که این اثر در سال ۶۷۵ قمری به پایان رسیده است. وی همچنین مدتی در حلّه حضور داشت و برخی از عالمان آن شهر، از جمله علامه حلی، از او بهره بردند.
روایتی مشهور از حضور او در عراق نقل شده است که نشان‌دهنده نقد اجتماعی وی نسبت به ترجیح ثروت بر علم در جامعه آن روزگار است. هرچند این حکایت در منابع متأخر آمده، بیانگر نگاه انتقادی او به وضعیت فرهنگی عصر خویش دانسته شده است.
شاگردان
از شاگردان یا مرتبطان علمی او می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:
* علامه حلی (۶۴۸–۷۲۶ق)
* سید عبدالکریم بن طاووس
* محمد بن جهم اسدی حلی
* علی بن حسین لیثی واسطی
آثار
از ابن‌میثم بحرانی آثار متعددی در حوزه‌های کلام، فلسفه، امامت و شرح متون دینی برجای مانده است. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:
* شرح نهج‌البلاغه
* مهم‌ترین اثر او که در سه نسخه (کبیر، متوسط و مختصر) تألیف شده است. شرح کبیر با نام مصباح السالکین شناخته می‌شود. این اثر از مهم‌ترین شروح نهج‌البلاغه در قرون میانی به شمار می‌رود و مورد توجه عالمان بعدی قرار گرفته است.
* القواعد فی علم الکلام
* النجاة فی القیامة فی تحقیق امر الامامة
* شرح المائة کلمة المرتضویة
* شرحی بر صد کلمه منسوب به امام علی(ع).
* شرح حدیث المنزلة
* رسالة فی الوحی و الالهام
* المعراج السماوی
* استقصاء النظر فی امامة الائمة الاثنی عشر
* در موضوع امامت دوازده امام.
وفات
ابن‌میثم بحرانی در سال ۶۹۹ قمری درگذشت. درباره جزئیات وفات و محل دفن او گزارش‌های اندکی وجود دارد، اما جایگاه علمی او در میان متکلمان و شارحان نهج‌البلاغه تثبیت شده است.
ابن‌میثم بحرانی از چهره‌های برجسته سنت عقلی امامیه در قرن هفتم هجری است که با تألیف شرحی نظام‌مند بر نهج‌البلاغه و نگارش آثار کلامی و فلسفی، نقشی مهم در تبیین و گسترش معارف علوی ایفا کرد و در پیوند میان فلسفه، کلام و ادب عربی سهمی قابل توجه داشت.
