تقی بن نجم بن عبیدالله حلبی، مشهور به ابوالصلاح (زادۀ ۳۷۴ق– درگذشت: ۴۴۷ق)، فقیه، متکلم، محدث و پژوهشگر برجسته علوم اسلامی اهل شام بود. او در حلب زاده شد و تحصیلات خود را در زادگاهش آغاز کرد و برای تکمیل علوم دینی به بغداد سفر نمود، جایی که از محضر استادانی چون سید مرتضی، شیخ طوسی و سلاّر بن عبدالعزیز بهره برد. ابوالصلاح در حلب حوزه علمی و آموزشی خود را تأسیس کرد و شاگردان برجسته‌ای تربیت نمود. او آثار متعددی در فقه، کلام و حتی طب تألیف کرد که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: الکافی فی التكلیف، تقریب المعارف و البرهان على ثبوت الإيمان. ابوالصلاح به دلیل دانش گسترده، زهد و ساده‌زیستی، و نقش فعال در تربیت شاگردان و حل مسائل شرعی، از معتبرترین علما و شخصیت‌های تأثیرگذار تشیع در قرن پنجم هجری محسوب می‌شود.

تحصیلات و استادان

ابوالصلاح تحصیلات اولیه خود را در حلب به پایان رساند و سپس برای فراگیری علوم دینی به بغداد سفر کرد <ref>مقدمه تقریب المعارف</ref>. او از محضر بزرگان شیعه همچون سید مرتضى، شیخ طوسی و سلاّر بن عبدالعزیز بهره فراوان برد. سید مرتضى و شیخ طوسی، ابوالصلاح را به عنوان نماینده خود در حلب معرفی کردند و لقب‌های «خلیفة السید» و «خلیفة الشیخ» نیز از همین مقام نشأت گرفته است. حضور او در مجالس درس این استادان سبب شد که رتبه علمی او در شام به بالاترین سطح برسد و مردم مسائل شرعی خود را مستقیماً به او ارجاع دهند <ref>ریحانة الادب، رجال الطوسی، مستدرک الوسایل</ref>.

از دیگر استادان او می‌توان به ابوالحسن محمد بن محمد مفید اشاره کرد که او نیز در فقه و علوم ادبی دانش چشمگیری داشت <ref>اعیان الشیعه، تقریب المعارف</ref>.

شاگردان

ابوالصلاح شاگردان برجسته‌ای تربیت کرد که بسیاری از آن‌ها در تاریخ تشیع نام‌آور شدند. از شاگردان مهم او می‌توان به ابوالحسن ثابت بن اسلم حلبی، ابوالقاسم بن برّاج، عزّالدین عبدالعزیز طرابلسی و محمد بن علی کراجکی اشاره کرد <ref>سیر اعلام النبلاء، روضات الجنات</ref>. برخی از این شاگردان، پس از وفات ابوالصلاح، مدیریت حوزه علمی و کتابخانه‌های مهم شیعه در شام و مصر را به عهده گرفتند.

آثار علمی

ابوالصلاح حلبی تألیفات فراوانی در زمینه فقه، کلام و حتی طب دارد که برخی از آن‌ها به چاپ رسیده و برخی دیگر تنها به صورت نسخه‌های خطی موجود است. آثار او شامل:

الکافى فى التکلیف: اثر اصلی فقهی او که تکلیف شرعی را اصل قرار داده و در مقدمه‌ای مباحث اعتقادی را نیز بررسی کرده است. این کتاب در عراق و شام رواج داشته و الگویی برای فقیهان بعدی مانند ابن حمزه بوده است <ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، الذریعه الى تصانیف الشیعه</ref>.

تقریب المعارف: اثر کلامی و اعتقادی او که در چهار بخش به توحید، نبوت، امامت و بررسی خلفا پرداخته و تنها نسخه موجود آن ناقص است <ref>تقریب المعارف، الذریعه الى تصانیف الشیعه</ref>.

البرهان على ثبوت الایمان: کتابی مختصر در علم کلام که مسایل توحید و عدل را بررسی می‌کند و نسخه‌های خطی آن در مشهد و نجف موجود است <ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی</ref>.

از دیگر آثار او می‌توان به الجواهر، شرح جعل العلم و العقل، المهذّب، البدایة، التهذیب، الشافیة، دفع شبه الملاحدة، شرح الذخیره، العمدة، الکافیه، اللوامع، مختصر الفرائض الشرعیه، المرشد فى طریق التعبد و المعراج اشاره کرد <ref>روضات الجنات، تقریب المعارف</ref>.

سیره رفتاری

ابوالصلاح در حلب زندگی زاهدانه و ساده‌ای داشت، از تجمل پرهیز می‌کرد و به تربیت اخلاقی شاگردان اهمیت می‌داد. او دارای ذکاوت و هوش فراوان بود و در علوم متعدد تبحر داشت <ref>سیر اعلام النبلاء، شمس الدین ذهبی، علاّمه مجلسى</ref>.

ابوالصلاح در مسایل فقهی و اعتقادی آراء ویژه‌ای داشت. او بر این باور بود که در زمان غیبت امام معصوم، «فقیه امین» جانشین امام و نایب ولی امر است و وظایف او شامل امور قضایی و حکومتی می‌شود. همچنین بر اهمیت اقامه نماز جمعه و حفظ حقوق مردم توسط فقیه تأکید داشت <ref>الکافى، دائرة المعارف بزرگ اسلامی</ref>.

در سخن دیگران

اساتید و بزرگان شیعه و اهل سنت درباره ابوالصلاح چنین گفته‌اند:

شیخ طوسی: «تقی بن نجم حلبی فردی مورد اعتماد است و تألیفات دارد. او نزد من و سید مرتضى به تحصیل پرداخته است» <ref>رجال الطوسی</ref>.

ابن ادریس: «محاسن و نیکى هاى فراوانى دارد و صاحب تألیفات نیکوست» <ref>تکملة نقد الرجال</ref>.

شمس الدین ذهبی: «فقیه و عالم شیعه در شام بود. در فقه اهل بیت علاّمه بود و زهد و قناعت از صفات بارز اوست» <ref>سیر اعلام النبلاء</ref>.

علاّمه مجلسى: «تقی بن نجم مشهور به ابوالصلاح، از بزرگان و راویان مورد اعتماد است» <ref>تقریب المعارف، مقدمه</ref>.

وفات

ابوالصلاح پس از بازگشت از سفر حج، در سال ۴۴۷ هـ.ق در حلب درگذشت و در همان شهر دفن شد <ref>اعیان الشیعه</ref>.