سید جلال‌الدین حسینی ارمووی (۱۲۸۳–۱۳۵۸ش) پژوهشگر، محدث و مصحح ایرانی بود که به دلیل تصحیح و تألیف متون اسلامی و ادبی و دقت علمی در مطالعه نسخه‌های خطی شهرت داشت. وی در ارومیه متولد شد و پس از فراگیری علوم دینی، فقه و ادبیات عربی و فارسی، به تدریس، تحقیق و تصحیح متون مذهبی و ادبی پرداخت.

آثار او شامل تصحیح نسخ خطی مهم، تألیف کتب دینی و ادبی و ترجمه متون کلاسیک است. سید جلال‌الدین ارمووی با تعصب علمی و پایبندی به سنت‌های پژوهشی، نقش مهمی در حفظ و معرفی میراث مکتوب ایران و جهان اسلام ایفا کرد.

زندگی و تحصیلات

سید جلال‌الدین حسینی ارموی فرزند سید قاسم و بزرگ‌ترین فرزند خانواده بود و در ارومیه متولد شد. <ref>تعلیقات النّقض، ص ۷</ref>.

از کودکی علاقه زیادی به خواندن و نوشتن داشت و تحت تشویق پدربزرگش، میر عبدالله، آموزش‌های ابتدایی را آغاز کرد. او تحصیل خود را با کتاب‌هایی مانند گلستان سعدی، صد کلمه رشید وطواط، کلیله و دمنه و درّه نادری آغاز کرد و هم‌زمان به تدریس نیز پرداخت <ref>تعلیقات النّقض، ص ۷</ref>. پس از اتمام مقدمات و فراگیری ادبیات فارسی، به مطالعه ادبیات عرب و علوم اسلامی پرداخت و سال‌ها صرف، نحو، فقه، اصول و فلسفه را در محضر دانشوران ارومیه فراگرفت. با وجود بنیه ضعیف و گاهی بیماری، در تحصیل پشتکار فوق‌العاده‌ای داشت و نزد علما شهر مشهور شد. به رغم آنکه در کسوت روحانیت نبود، سید حسین عرب‌باغی اروموی او را به لقب «محدّث» مفتخر ساخت <ref>مجله آینده، سال ششم، ص ۳۰۸</ref>.

محدث ارمووی مدتی نیز به کار پرداخت؛ از جمله در داروخانه قزوینی اشتباهات نسخه‌های پزشکان را اصلاح کرد، اما ترجیح داد تحصیل را ادامه دهد و زبان فرانسه نیز آموخت <ref>مجله آینده، ص ۹۵۱</ref>. عطش علم‌آموزی او را به حوزه مشهد کشاند، اما در مسیر راه عالمان شبستر از وی خواستند سرپرستی حوزه شهر را بر عهده گیرد که نپذیرفت و به مشهد رفت. در آنجا چهار سال از حوزه بهره برد تا آنکه قیام مسجد گوهرشاد پیش آمد و وی به زندان افتاد. پس از آزاد شدن، به تهران بازگشت و در وزارت فرهنگ استخدام شد و به تبریز رفت و در دبیرستان نظام به تدریس پرداخت <ref>مجله آینده، ص ۹۵۱</ref>.

در سال ۱۳۲۰ش به‌دلیل وقایع جنگ جهانی دوم و ورود روس‌ها به ایران، تبریز را ترک کرد و به تهران آمد و در کتابخانه ملی سرپرست بخش نسخ خطی شد. در این دوره، با دانشمندان مشهوری همچون سید نصرالله تقوی، محمد قزوینی و عباس اقبال آشتیانی آشنا شد که روابط علمی و دوستانه‌شان تا پایان عمر اثرگذار بود <ref>مجله آینده، ص ۹۵۱؛ تعلیقات النّقض، ج۱، ص ۱۰</ref>.

در سال ۱۳۲۲ش با زهرا بیگم، دختر آیت‌الله سید احمد طالقانی و خواهر جلال آل احمد ازدواج کرد. ثمره این ازدواج چهار پسر و دو دختر بود که دو تن از پسرانشان اهل علم و معروف شدند <ref>چشم برادر، شمس آل احمد، چاپ اول ۱۳۶۹</ref>.

محدث تحصیلات دانشگاهی خود را در دانشکده معقول و منقول تهران به پایان برد و با تصحیح «فهرست منتجب‌الدین» درجه دکترا گرفت. سپس تا سال ۱۳۴۷ هـ .ش با این دانشگاه همکاری داشت، اگرچه دانشگاه بهره کافی از او نبرد <ref>فصلنامه میراث، سال دوم، ش۱و۲، ص ۷۴</ref>.

وی بیشتر عمر خود را صرف تحقیق، تصحیح و تألیف متون دینی و ادبی کرد. پشتکار و همت او در تحقیق و چاپ آثار مشهور بود؛ برای مثال، تصحیح «تفسیر گازر» حدود پنج سال و «نسائم الأسحار» سه سال طول کشید <ref>تعلیقات النّقض، ص ۱۱</ref>. او دقت و نقد علمی بالایی داشت و اشتباهات دیگران را با ادب و احترام گوشزد می‌کرد. همچنین عشق فراوانی به اهل بیت<ref>علیهم‌السلام</ref> داشت و سه اثر بزرگ خود را به امام زمان(عج) اهدا کرد <ref>تعلیقات النّقض، ص ۱۵</ref>.

آثار علمی و تحقیقی

محدث ارمووی در زمینه‌های مختلف فعالیت داشت که عمدتاً شامل تصحیح، تألیف و ترجمه می‌شد:

*الف) تصحیح

* تفسیر جلاء الأذهان: خلاصه تفسیر ابوالفتوح رازی با اضافات مؤلف و از متون مهم فارسی در نثر و ترجمه قرآن است <ref>تعلیقات النّقض، ص ۱۷–۲۱</ref>.

* نسائم الأسحار: شرح حال وزرا و رجال تاریخ ایران؛ محدث مؤلف آن را تعیین و تصحیح کرد <ref>تعلیقات النّقض، ص ۴۲–۴۵</ref>.

* الغارات: درباره غارت‌های سپاهیان معاویه و زندگی امام علی <ref>ع</ref> <ref>تعلیقات النّقض، ص ۴۶</ref>.

* النّقض و تعلیقات آن: متن فارسی قدیمی با ارزش مذهبی، ادبی و تاریخی؛ تصحیح و تعلیقات محدث، این اثر را احیا کرد <ref>تعلیقات النّقض، ص ۳۱–۳۷</ref>.

* فهرست منتجب‌الدین: شرح و تعلیقات مفصل بر رجال و خاندان‌های معروف <ref>تعلیقات النّقض، ص ۴۸–۵۲</ref>.

*ب) تألیف

* کشف الکربة در شرح دعای ندبه <ref>تحقیق بیش از ۶۰ سال</ref> <ref>تعلیقات النّقض، ص ۵۶</ref>.

* شرح بر الأصول الأصلیة فیض کاشانی

* برگ سبز <ref>جنگ نظم و نثر</ref>

* ایمان و رجعت <ref>چهار جلد</ref>

* تشریح الزلازل بأحاديث الأفاضل

* عشق و محبت

محدث ارمووی در تصحیح و نگارش متون، روش سنتی و دقیق را دنبال می‌کرد و در مقدمه‌ها و تعلیقات خود، منابع اصلی و نسخه‌های معتبر را ذکر می‌کرد <ref>ایرج افشار، ۱۳۶۵</ref>. او از مقاله‌نویسی پرهیز داشت و بیشتر عمر خود را به تحقیق و تصحیح متون گذراند <ref>جویا جهانبخش، ۱۳۷۸</ref>.

وفات

سید جلال‌الدین محدّث ارمووی در ۵ آبان ۱۳۵۸ هـ .ش <ref>۵ ذیحجه ۱۳۹۹ ق</ref> در تهران درگذشت و در جوار حرم حضرت عبدالعظیم حسنی و امامزاده حمزه موسوی، کنار ابوالفتوح رازی به خاک سپرده شد <ref>تعلیقات النّقض، ج1، ص 10</ref>.