آیت‌الله سید عزالدین حسینی زنجانی (۱۳۰۰–۱۳۷۴ شمسی) از علمای برجسته شیعه و یکی از شخصیت‌های شناخته‌شده در عرصه‌های فقه، اصول، فلسفه و تفسیر قرآن بود. وی از خاندان امام جمعه زنجانی برخاسته و در طول زندگی علمی و مذهبی خود نقش بسزایی در آموزش، ترویج و تدریس علوم دینی ایفا کرد. آیت‌الله حسینی زنجانی علاوه بر تألیف آثار ارزشمندی در زمینه‌های فقهی و قرآنی، در مبارزات سیاسی علیه رژیم پهلوی نیز حضور فعال داشت. وی در سال ۱۳۵۴ هجری شمسی رساله توضیح المسائل خود را منتشر کرده و در دوران انقلاب اسلامی نیز از پیشگامان حمایت از مرجعیت امام خمینی (ره) بود. از فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی او می‌توان به تأسیس کتابخانه حسینى در زنجان و بنای مساجد متعدد در این شهر اشاره کرد. آیت‌الله زنجانی در سال ۱۳۷۴ هجری قمری در نجف اشرف درگذشت و آثار علمی و دینی فراوانی از خود به یادگار گذاشت.
تبار و پیشینه خانوادگی
آیت‌الله سید عزالدین حسینی زنجانی از خانواده‌ای مشهور و علمی به نام خاندان امام جمعه زنجانی است. این خاندان به خاطر اقامه نماز جمعه در زنجان به مدت حدود دو قرن به این نام شناخته می‌شود. آیت‌الله سید محمد مجتهد طارمی زنجانی، نخستین عالم از این خاندان بود که در زنجان به اقامه نماز جمعه پرداخت و در زمان "غائله بابیه" حکم جهاد علیه این فرقه صادر کرد. از آثار وی می‌توان به رساله عملیه، "لسان الصدق فی الحق"، و "الأنیس الفقهاء" اشاره کرد.
تحصیلات و دوران جوانی
سید عزالدین در سال ۱۳۰۰ شمسی (۱۳۳۸ هجری قمری) در زنجان متولد شد. دوران ابتدایی و دبیرستان خود را در زادگاهش به پایان رساند و همزمان مقدمات علوم دینی را فراگرفت. وی پس از گذراندن مراحل ابتدایی علم دینی، در سال ۱۳۲۰ هجری شمسی به همراه پدر به مشهد مقدس سفر کرد و پس از آن در سال ۱۳۲۰ به حوزه علمیه قم هجرت کرد.
استادان
آیت‌الله حسینی زنجانی در زنجان نزد پدر بزرگوار خود، آیت‌الله سید محمود حسینى زنجانى، مقدمات علوم دینی را فراگرفت و همچنین در درس‌های علمای بزرگ زنجان همچون آیت‌الله شیخ محمد حسین دین محمدی و شیخ عبدالکریم خوئینى زنجانى حضور داشت. پس از ورود به قم، از محضر اساتید بزرگی چون آیت‌الله سید محمد حسین طباطبائی بروجردی و آیت‌الله سید روح‌الله موسوی خمینی استفاده کرد.
سفر به نجف اشرف
در حدود سال ۱۳۳۳ هجری شمسی، آیت‌الله حسینی زنجانی تصمیم به هجرت به نجف اشرف گرفت. این سفر به توصیه اساتید خود در قم انجام شد. در نجف اشرف، وی از محضر اساتیدی چون آیات عظام سید عبدالهادی شیرازی و سید ابوالقاسم خویی بهره‌مند شد.
فعالیت‌های علمی و اجتماعی
آیت‌الله حسینی زنجانی پس از بازگشت به زنجان در سال ۱۳۳۵ هجری شمسی، به فعالیت‌های علمی، مذهبی و اجتماعی پرداخت. او به تدریس و تحقیق در موضوعات مختلف علمی پرداخت و در زمینه‌های فقه، اصول، فلسفه، عرفان و تفسیر قرآن آثار گرانبهایی از خود به جای گذاشت. برخی از آثار مهم او عبارتند از:
تفسیر سوره حمد
معیار الشرک فی القرآن
شرح نهج البلاغه
آیت‌الله زنجانی همچنین در تأسیس کتابخانه جامع حسینى در زنجان، که اکنون بیش از شش هزار کتاب در موضوعات مختلف دارد، نقش مهمی ایفا کرد.
فعالیت‌های سیاسی
آیت‌الله سید عزالدین حسینی زنجانی در جریان مبارزات علیه رژیم پهلوی فعالانه شرکت کرد. او در سال ۱۳۴۲ هجری شمسی به مناسبت قیام مردم قم علیه رژیم پهلوی، سخنرانی شدیدی علیه حکومت انجام داد و پس از آن به زندان افتاد. در این دوران، وی همواره با امام خمینی (ره) در تماس بود و از مرجعیت ایشان حمایت می‌کرد. آیت‌الله زنجانی در سال‌های پس از انقلاب نیز نقش مهمی در هدایت و رهبری جامعه دینی و سیاسی داشت.
آثار علمی
آثار آیت‌الله زنجانی شامل کتاب‌ها و مقالات مختلفی در زمینه‌های فقه، اصول، فلسفه، عرفان و تفسیر قرآن است. برخی از مهم‌ترین آثار علمی وی عبارتند از:
تفسیر سوره حمد: این کتاب با زبان ساده و روان، معانی آیات سوره حمد را شرح داده و به شبهات موجود پاسخ می‌دهد.
معیار الشرک فی القرآن: اثر گرانبهایی که به بررسی مشروعیت توسل به معصومان و پاسخ به شبهات آن پرداخته است.
فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی
آیت‌الله زنجانی در فعالیت‌های اجتماعی نیز نقش چشمگیری داشت. وی علاوه بر تربیت طلاب و روحانیون، در تأسیس مساجد و ایجاد گروه‌های تبلیغی در زنجان و اطراف آن فعال بود. از جمله مساجدی که وی بنا نهاد می‌توان به مسجد قمر بنى هاشم و مسجد روستای یدى بلاغ اشاره کرد.
مرجعیت و فعالیت‌های دینی
آیت‌الله زنجانی در سال ۱۳۵۴ هجری شمسی رساله توضیح المسائل خود را با نام "جامع الاحکام" منتشر کرد. پس از وفات آیت‌الله العظمی اراکى در سال ۱۳۷۳ هجری شمسی، بسیاری از مردم زنجان از وی تقلید کردند. همچنین وی در سال‌های بعد مسئولیت‌های دینی و اجتماعی در زنجان و مشهد را بر عهده داشت و همواره در جهت تقویت آموزه‌های دینی و مبارزه با انحرافات فرهنگی و دینی تلاش می‌کرد.
وفات
آیت‌الله سید عزالدین حسینی زنجانی در سال ۱۳۷۴ هجری قمری (۶۵ سالگی) درگذشت. پیکر او پس از تشییع، در یکی از حجره‌های صحن امیرمؤمنان(علیه السلام) در نجف اشرف به خاک سپرده شد.
