سید محمدباقر حکیم (۱۳۱۸ – ۱۳۸۲ ش) فقیه، سیاست‌مدار و از رهبران برجسته شیعیان عراق در قرن چهاردهم هجری بود که پس از سال‌ها مجاهدت، در صحن حرم امام علی (ع) به شهادت رسید و به «شهید محراب نجف» ملقب گشت. وی فرزند آیت‌الله العظمی سید محسن حکیم و از خاندان طباطبایی بود که نسبشان با ۳۰ واسطه به امام حسن مجتبی (ع) می‌رسد.
حکیم که از شاگردان طراز اول آیت‌الله سید ابوالقاسم خوئی و شهید سید محمدباقر صدر بود، در جوانی به درجه اجتهاد رسید و آثار علمی ارزشمندی همچون «علوم القرآن» و «نظریه سیاسی در اسلام» را تألیف نمود. او از بنیان‌گذاران اصلی جریانات مبارز علیه رژیم بعث، از جمله «جماعة العلماء» و «حزب الدعوة الاسلامیه» بود و سال‌ها زندان و شکنجه را در راه آرمان‌های خود تحمل کرد.
وی در سال ۱۳۵۹ ش به ایران هجرت کرد و با تأسیس «مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق» و سازماندهی «سپاه بدر»، رهبری مبارزات شیعیان علیه حکومت صدام را بر عهده گرفت. حکیم سرانجام در اول رجب ۱۴۲۴ ق، تنها چند ماه پس از بازگشت به وطن، پس از اقامه نماز جمعه در نجف اشرف بر اثر انفجاری تروریستی به شهادت رسید.
ولادت و تبار
شهید آیت‌الله سید محمدباقر حکیم در ۲۵ جمادی‌الاولی سال ۱۳۵۸ ق. در شهر مقدس نجف اشرف متولد شد. او فرزند آیت‌الله العظمی سید محسن طباطبایی حکیم، مرجع تقلید شیعیان جهان و نوه سید مهدی بن سید صالح بن سید احمد بن سید محمود حکیم بود.
خاندان عالم‌پرور حکیم
خاندان حکیم از طوایف اصیل عراقی می‌باشند که نسبشان از طریق حسن مثنی، با ۳۰ واسطه به امام حسن مجتبی (علیه‌السلام) می‌رسد. اجداد این خاندان از قرن دوم هجری در عراق اقامت گزیده و عالمان معروفی در طب، اخلاق، فقه و اصول از میان آنان برخاسته‌اند. آیت‌الله سید محسن حکیم و نخبگان بسیاری از حوزه نجف متعلق به این خاندان هستند که در میان میلیون‌ها مسلمان احترام خاصی دارند (فقهای نامدار شیعه، عقیقی بخشایشی). این خاندان در میدان جهاد نیز پیشتاز بوده و ده‌ها شهید در مبارزه با رژیم بعث تقدیم کرده‌اند.[۱]
تحصیلات و استادان
سید محمدباقر حکیم از کودکی تحت تربیت پدرش قرار گرفت و دروس ابتدایی را در مدرسه منتدى النشر فرا گرفت. وی در دوازده سالگی وارد حوزه علمیه نجف شد و مقدمات و سطح را نزد استادان برجسته آموخت. در دوران جوانی به درجه اجتهاد نائل آمد و مورد تشویق استادانش قرار گرفت.
استادان برجسته وی عبارتند از:
آیت‌الله العظمی سید محسن حکیم: (پدرش) که در دروس فقه و اصول ایشان شرکت کرد.
آیت‌الله العظمی سید ابوالقاسم خوئی: که دوره‌ای کامل از فقه و اصول را نزد ایشان گذراند.
آیت‌الله العظمی شهید سید محمدباقر صدر: که نزدیک‌ترین شاگرد و همراه او بود و پیوند علمی و سیاسی عمیقی میان آن دو برقرار بود.[۲]
فعالیت‌های علمی و فرهنگی
وی از سال ۱۳۸۴ ق. تدریس در دانشکده اصول دین در بغداد را آغاز کرد و در رشته‌های علوم قرآن، فقه و اقتصاد به تدریس پرداخت. او علاوه بر تدریس در نجف، در سال‌های هجرت به ایران نیز از استادان برجسته دروس خارج فقه و اصول بود و صدها شاگرد تربیت کرد.
آثار
آثار متعددی از ایشان به جای مانده است که برخی عبارتند از:
علوم القرآن (کتاب درسی در بسیاری از حوزه‌ها و دانشگاه‌ها).
القصص القرآنی.
هدف توزیع در اقتصاد اسلامی.
حقوق بشر از دیدگاه اسلام.
نظریه سیاسی در اسلام.[۳]
مبارزات سیاسی در عراق
سید محمدباقر حکیم از نوجوانی وارد عرصه سیاست شد. وی به همراه شهید صدر در تأسیس «جماعة العلماء» و «حزب الدعوة الاسلامیه» نقش کلیدی داشت.
زندان و شکنجه: وی بارها توسط نظام بعث دستگیر شد. در سال ۱۹۷۲ میلادی بازداشت و شکنجه شد. در سال ۱۹۷۷ بار دیگر دستگیر و به حبس ابد محکوم شد، اما در پی عفو عمومی در سال ۱۹۷۹ آزاد گشت.
هجرت به ایران: پس از شهادت سید محمدباقر صدر و افزایش فشارها، وی در سال ۱۳۵۹ شمسی مخفیانه از عراق خارج و به ایران آمد. امام خمینی در پیامی ایشان را «شخصیتی دانشمند و مجاهد» خطاب کردند.
تأسیس مجلس اعلا: وی در ایران «مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق» را تأسیس کرد تا مبارزات علیه صدام را سازماندهی کند. همچنین تیپ بدر (سپاه بدر) را برای جهاد مسلحانه بنیان نهاد.[۴]
بازگشت به وطن و شهادت
پس از سقوط رژیم صدام در سال ۱۳۸۲ ش، وی پس از ۲۳ سال دوری به عراق بازگشت و در بصره و نجف مورد استقبال بی‌نظیر مردم قرار گرفت. وی در خطبه‌های نماز جمعه نجف بر وحدت ملی، استقلال عراق و خروج اشغالگران تأکید می‌کرد.
شهادت
سرانجام در روز جمعه ۷ شهریور ۱۳۸۲ شمسی (اول رجب ۱۴۲۴ ق)، پس از اقامه نماز جمعه در صحن علوی، هنگام خروج از حرم بر اثر انفجار خودروی بمب‌گذاری شده توسط عوامل تروریستی به همراه ۹۵ تن از نمازگزاران به شهادت رسید. مزار وی در نجف اشرف، میدان ثورة العشرین واقع است.[۵]
