سید محمدمهدی حسینی اصفهانی خراسانی (۱۱۵۲–۱۲۱۸ هـ.ق) معروف به «حکیم شهید» و ملقب به «شهید رابع»، فقیه، حکیم، عارف و از رهبران برجسته دینی و سیاسی خراسان در اواخر دوران زندیه و اوایل قاجار است. وی که از نوادگان امام زین‌العابدین (ع) و فرزند شهید سید هدایت‌الله اصفهانی بود، مدارج علمی خود را در حوزه‌های بزرگ اصفهان و نجف تحت اشراف اساتید نامداری چون حکیم اسماعیل خواجویی و وحید بهبهانی سپری کرد. شهید رابع پس از بازگشت به مشهد، مرجعیت علمی و دینی منطقه را بر عهده گرفت و شاگردان بزرگی همچون حاج ملا احمد نراقی را پرورش داد. شهرت عمده وی، علاوه بر تضلع در علوم عقلی و نقلی، به ایستادگی سرسختانه در برابر اشرار و غاصبان و همچنین نقش کلیدی او در صیانت از مشهد بازمی‌گردد. وی سرانجام به دلیل همین پایداری و نفوذ مذهبی، در سال ۱۲۱۸ هـ.ق در کنار ضریح مطهر حضرت رضا (ع) به دست نادر میرزا افشار به شهادت رسید و در دارالحفاظ حرم رضوی به خاک سپرده شد.
اختر درخشان
عمر با برکت این حکیم از زمان قدرت تشخیص و احساس تعهد تا هنگام شهادت، به یاد گرفتن و تربیت شاگردانی شایسته و مباحثه و تفکر در افکار علما و حکمای سلف سپری گردید. به موازات این جهاد علمی، با ذکر و عبادت و تزکیه درون انس ویژه داشت و با وارستگی روزگار می‌گذرانید. او هیچ‌گاه از حوادث سیاسی و اجتماعی غافل نبود و با مقاومت در برابر اشرار و غاصبان، حماسه‌ای شکوهمند ترتیب داد و شهد شهادت را نصیب خود ساخت.
نسب و نیاکان
پاره‌ای از منابع، نسب او را با ۲۹ واسطه به امام چهارم شیعیان، حضرت امام زین‌العابدین (ع) می‌رسانند. نیاکان وی در اصفهان می‌زیستند اما پدرش، سید هدایت‌الله، از اصفهان به مشهد مقدس مهاجرت کرد و در جوار بارگاه رضوی اقامت گزید. سید هدایت‌الله که از علمای مشهد بود، در وقایع خونین مشهد در سال ۱۱۶۰ ق به دست قزلباشان به شهادت رسید.
ولادت و دوران رشد
سید محمدمهدی در سال ۱۱۵۲ قمری در شهر اصفهان به دنیا آمد. او هنوز کودکی بیش نبود که به همراه پدر به مشهد آمد. پس از شهادت پدر، در حالی که نوجوانی بیش نبود، به اصفهان بازگشت تا در مهد دانش آن روزگار به تحصیل بپردازد.
هجرت برای کسب علم
وی در اصفهان از محضر بزرگان علم و حکمت بهره برد:[۱]
حکیم اسماعیل خواجویی: سید محمدمهدی مدت‌ها از افادات این حکیم بزرگ بهره‌مند شد.
سید محمد بن ابوتراب: مشهور به «میر محمد» که در اصفهان مورد توجه شهید رابع بود.
او پس از سال‌ها تلاش علمی در اصفهان و کسب تبحر در علوم عقلی و نقلی، به مشهد مقدس بازگشت.
عزیمت به نجف اشرف
وی مدتی در مشهد به تدریس اشتغال داشت اما عطش دانش او را به سوی حوزه علمیه نجف کشاند. در نجف از محضر اساتید نامداری بهره‌مند شد:[۲]
وحید بهبهانی: شهید رابع در درس این استوانه بزرگ فقه شرکت کرد و از او اجازه اجتهاد دریافت نمود.
شیخ یوسف بحرانی: مؤلف کتاب «الحدائق الناضرة» که سید محمدمهدی از شاگردان مبرز او بود.
سید محمدمهدی بحرالعلوم: این دو هم‌درس و یار صمیمی بودند و روابط عمیق علمی و معنوی میان آن‌ها برقرار بود.
بازگشت به مشهد و مرجعیت
سید محمدمهدی پس از نیل به مدارج عالی علمی، به اصرار مردم و بزرگان مشهد به این شهر بازگشت. به تدریج مرجعیت دینی و علمی خراسان به او منتهی شد. وی در مدرسه علمیه صالحیه و منزل خود به تدریس دروس خارج فقه، اصول و حکمت می‌پرداخت و مورد احترام خاص پادشاهان قاجار و حاکمان وقت بود.
فعالیت‌های سیاسی و مقابله با اشرار
دوران زندگی او با اواخر زندیه و اوایل قاجار هم‌زمان بود. در این دوران خراسان دچار آشفتگی بود. او به عنوان رهبر مذهبی مشهد، در برابر غارتگری‌های اوزبکان و ترکمن‌ها ایستادگی می‌کرد. در واقعه حمله نادر میرزا (فرزند شاهرخ میرزا افشار) به مشهد، شهید رابع با اقتدار در برابر او ایستاد و از حقوق مردم دفاع کرد.
شهادت (شهید رابع)
نادر میرزا که از نفوذ و مخالفت‌های سید محمدمهدی به ستوه آمده بود، در پی فرصتی برای انتقام بود. سرانجام در روز جمعه ۱۳ رمضان سال ۱۲۱۸ قمری، هنگامی که سید محمدمهدی مشغول عبادت در حرم مطهر رضوی بود، نادر میرزا با شمشیر به او حمله کرد و این عالم ربانی را در کنار ضریح مطهر به شهادت رساند.. به همین دلیل وی را «شهید رابع» نامیده‌اند.
شاگردان
بسیاری از علمای بزرگ از محضر او بهره بردند، از جمله:
۱. حاج ملا احمد نراقی: صاحب کتاب «معراج السعاده».
۲. میرزا هدایت‌الله اصفهانی: فرزند بزرگوارش.
۳. سید محمدباقر شفتی: معروف به «حجت‌الاسلام» (صاحب کتاب مطالع الانوار).
۴. سید جواد عاملی: صاحب کتاب «مفتاح الکرامه».
آثار
۱. رساله در نفی شریک.
۲. حاشیه بر کتاب لومعه.
۳. رساله در نماز جمعه.
۴. شرح قصیده برده.
۵. مواعظ و اخلاق.
مدفن
پیکر مطهر وی پس از تشییعی باشکوه در دارالحفاظ حرم مطهر حضرت رضا (ع) به خاک سپرده شد.[۳]
