سید هاشم بن سلیمان حسینی بحرانی (متوفای ۱۱۰۷ هـ.ق) معروف به «علامه بحرانی» و ملقب به «نابغه حدیث»، مفسر، محدث، فقیه و از دانشمندان برجسته شیعه در سده یازدهم هجری است. وی که نسبش با بیست و پنج واسطه به امام موسی کاظم (ع) می‌رسد، برجسته‌ترین شخصیت علمی و مذهبی بحرین در عصر خویش بود و ریاست دینی، قضایی و حسبیه آن سامان را بر عهده داشت. علامه بحرانی به دلیل تضلع بی‌نظیر در علوم حدیث و تتبع گسترده در آثار کهن، موفق به تالیف بیش از ۷۵ اثر گران‌سنگ شد که مشهورترین آن‌ها، تفسیر روایی «البرهان فی تفسیر القرآن» و کتاب «غایة المرام» است. شهرت عمده وی در تاریخ تشیع، به تلاش خستگی‌ناپذیر او در صیانت از میراث حدیثی اهل بیت (ع) و احیای نصوص پراکنده بازمی‌گردد. وی که از شاگردان برجسته بزرگانی چون شیخ حر عاملی و فخرالدین طریحی بود، علاوه بر جایگاه علمی، به زهد وافر و قاطعیت در اجرای احکام الهی شهرت داشت. وی سرانجام در سال ۱۱۰۷ هـ.ق در روستای توبلی بحرین درگذشت و آرامگاهش امروزه زیارتگاه مشتاقان است.
زندگی
سخن از ستاره درخشان بحرین، سید هاشم بحرانی فرزند سید سلیمان حسینی بحرانی است. سلسله نسب او با بیست و پنج واسطه به امام موسی بن جعفر (ع) می‌رسد. وی در نیمه اول قرن یازدهم در روستای «کتکتان» از توابع شهر «توبلی» (پایتخت علمی و سیاسی بحرین در آن عصر) به دنیا آمد. گرچه تاریخ دقیق تولد وی در دست نیست، اما بر اساس شواهد، بین سال‌های ۱۰۳۰ تا ۱۰۴۰ ق تخمین زده شده است.[۱]
دوران تحصیل و اساتید
سید هاشم مقدمات علوم را در زادگاهش فرا گرفت و سپس برای کسب مدارج عالی به حوزه‌های علمیه بزرگ مهاجرت کرد. وی در مشهد مقدس و نجف اشرف مقیم گشت و از محضر اساتید یگانه‌ای بهره برد:
فخرالدین طریحی: صاحب کتاب «مجمع البحرین».
سید عبدالعظیم بن عباس استرآبادی.
شیخ محمد بن حسن بن حر عاملی: صاحب کتاب «وسائل الشیعه».
وی به دلیل حافظه قوی و تضلع در علوم، به سرعت در زمره محدثان تراز اول قرار گرفت.
جایگاه علمی و اجتماعی
علامه بحرانی پس از بازگشت به بحرین، ریاست دینی و علمی آن سامان را بر عهده گرفت. وی علاوه بر تدریس، به امور قضایی و حسبیه نیز اشتغال داشت. وی در اجرای احکام الهی و اقامه امر به معروف و نهی از منکر بسیار صلب و قاطع بود و حاکمان وقت از نفوذ و هیبت او واهمه داشتند. او را به دلیل کثرت تتبع در آثار اهل بیت (ع)، «محدث متین» نامیده‌اند.
فعالیت‌های سیاسی و مرجعیت
دوران او با اواخر دولت صفویه هم‌زمان بود. وی با نفوذی که داشت، بحرین را از لحاظ مذهبی سازماندهی کرد. وی مدافع حقوق مردم در برابر حاکمان محلی بود و به عنوان پناهگاه مستمندان شناخته می‌شد.
آثار و تألیفات
علامه بحرانی نویسنده‌ای بسیار پرکار بود که بیش از ۷۵ اثر ارزشمند از خود به یادگار گذاشت:
۱. البرهان فی تفسیر القرآن: مشهورترین اثر وی که تفسیری روایی و عظیم است
۲. غایة المرام فی حجة الخصام: در اثبات ولایت علی (ع) از طریق احادیث شیعه و سنی
۳. مدینة معاجز الأئمة الاثنی عشر: شامل کرامات و معجزات ائمه (ع).
۴. کشف المهم فی طریق خبر الغدیر.
۵. حلیة الابرار فی احوال محمد و آله الاطهار.
۶. الإنصاف فی النص علی الأئمة الأشراف.
۷. معالم الزلفی فی معارف النشأة الاخری.
وی در آثار خود اهتمام ویژه‌ای به جمع‌آوری احادیثی داشت که در کتاب‌های قدما پراکنده بود و با این کار مانع از نابودی میراث مکتوب تشیع گردید.
ویژگی‌های اخلاقی
محدثان و تراجم‌نگاران او را به زهد، پارسایی و عشق وافر به ساحت مقدس اهل بیت (ع) ستوده‌اند. گفته شده که وی همواره با وضو بود و اوقات خود را یا به تالیف و یا به گره‌گشایی از کار مردم می‌گذرانید.[۲]
وفات
این نابغه بزرگ حدیث، پس از عمری خدمت به مکتب اهل بیت (ع)، در سال ۱۱۰۷ قمری در روستای «توبلی» بحرین دار فانی را وداع گفت. پیکر مطهر وی در همان روستا به خاک سپرده شد که امروزه زیارتگاه شیفتگان علم و ولایت است.[۳]
