سید مهدی حسینی حیدری (۱۲۵۰–۱۳۳۶ هـ.ق) معروف به «پیشوای جهاد»، از مراجع تقلید نامدار، فقهای برجسته شیعه و رهبران تراز اول مبارزات ضد استعماری در تاریخ معاصر عراق است. وی که از خاندان علمی و اصیل «آل حیدری» کاظمین و از نوادگان امام موسی کاظم (ع) بود، مدارج عالی علمی را در سامرا و نجف نزد اساتید یگانه‌ای همچون میرزای شیرازی بزرگ، آخوند خراسانی و سید محمدکاظم یزدی سپری کرد و به مقام مرجعیت نائل آمد. شهرت فراملی سید مهدی حیدری بیش از هر چیز مرهون نقش کلیدی او در جریان جنگ جهانی اول است؛ وی علیرغم کهولت سن، شخصاً لباس رزم پوشید و با صدور فتاوای جهادی، رهبری قبایل عراق را در جبهه‌های نبرد علیه نیروهای اشغالگر بریتانیا بر عهده گرفت. وی علاوه بر تضلع در فقه و اصول و تألیف آثاری چون «حاشیه بر عروة الوثقی»، به دلیل زهد، شجاعت و نفوذ معنوی گسترده در میان شیعیان عراق شناخته می‌شود. او سرانجام در سال ۱۳۳۶ هـ.ق در کاظمین درگذشت و در حرم مطهر کاظمین به خاک سپرده شد.
تبار
آل حیدری از خاندان‌های بزرگ شیعی عراق، ساکن کاظمین، از دیرباز به خاندان جهاد و دانش مشهورند. بیشتر افراد این خاندان در سلک روحانیت هستند و در میان قبایل عراق به شرافت، علم، فضل و ادب شناخته می‌شوند. سید هبةالدین شهرستانی درباره این خاندان می‌گوید: «آل سید حیدر از قدیم خاندان علم و دانش است و از خاندان‌های اصیل و شریف عراق است که به سادات حیدری منسوب هستند». نسب این خاندان به امام موسی کاظم (ع) می‌رسد.[۱]
ولادت و کودکی
سید مهدی حیدری فرزند سید احمد در حدود سال ۱۲۵۰ قمری در شهر کاظمین به دنیا آمد. وی در آغوش پدری عالم و پرهیزگار رشد یافت و از همان کودکی آثار نبوغ و تقوا در وی نمایان بود.
تحصیل و اساتید
سید مهدی مقدمات و سطح را در کاظمین فرا گرفت و سپس برای تکمیل دانش خود به نجف اشرف و سامرا هجرت کرد. وی از محضر استوانه‌های بزرگ علمی بهره برد:
سید حیدر حیدری: پدر بزرگوارش که نخستین استاد او بود.
میرزا محمدحسن شیرازی (میرزای بزرگ): سید مهدی سال‌ها در سامرا از خرمن دانش ایشان بهره برد و از شاگردان خاص او گشت .
شیخ محمد طه نجف.
آخوند ملا محمدکاظم خراسانی.
سید محمدکاظم طباطبایی یزدی: صاحب عروة الوثقی.
وی به دلیل تلاش شبانه‌روزی، در سنین جوانی به درجه اجتهاد نائل آمد و مورد توجه اساتید خود قرار گرفت.
جایگاه علمی و مرجعیت
پس از درگذشت اساتید بزرگ، سید مهدی حیدری به عنوان یکی از مراجع تقلید تراز اول در کاظمین و عراق مطرح شد. وی حوزه‌ای پررونق در کاظمین بنا نهاد و به تدریس خارج فقه و اصول پرداخت. بسیاری از فضلا برای بهره‌مندی از دانش وی به کاظمین مهاجرت می‌کردند.[۲]
پیشوای جهاد و مبارزات سیاسی
درخشان‌ترین بخش زندگی سید مهدی حیدری، حضور در سنگر جهاد علیه استعمار انگلیس است:
۱. جنگ جهانی اول: با حمله نیروهای بریتانیا به خاک عراق در سال ۱۹۱۴ میلادی، سید مهدی حیدری علیرغم کهولت سن (حدود ۸۰ سالگی)، شخصاً لباس رزم پوشید و پیشاپیش مجاهدان به جبهه‌های جنگ شتافت.
۲. صدور فتاوای جهادی: وی با صدور فتاوای صریح، مردم و قبایل عراق را به دفاع از سرزمین‌های اسلامی و مقابله با اشغالگران فراخواند.
۳. حضور در جبهه قرنه: وی به همراه فرزندان و شاگردانش مدت‌ها در منطقه «قرنه» و «کوت» در شرایط سخت جنگی حضور داشت و به تقویت روحیه مجاهدان می‌پرداخت.
۴. ایستادگی در برابر متجاوزان: وی معتقد بود دفاع از کیان اسلام مرز نمی‌شناسد و تا آخرین نفس برای استقلال عراق تلاش کرد.
ویژگی‌های اخلاقی
تراجم‌نگاران او را به زهد، سادگی در معیشت، شجاعت بی‌نظیر و عبادت‌های طولانی ستوده‌اند. وی نفوذ فوق‌العاده‌ای در میان قبایل عرب داشت و از این نفوذ برای حل اختلافات و بسیج نیرو علیه دشمن استفاده می‌کرد.
آثار
۱. حاشیه بر عروة الوثقی.
۲. رساله در احکام حج.
۳. کتاب الصلاة.
۴. رسائل فقهی و اصولی.
۵. مجموعه فتاوای جهادی.
وفات
این مرجع مجاهد سرانجام در سال ۱۳۳۶ قمری در کاظمین دعوت حق را لبیک گفت. پیکر پاک وی با تشییعی بی‌نظیر در حرم مطهر کاظمین به خاک سپرده شد. آرامگاه وی امروزه زیارتگاه مشتاقان است و فرزندش سید راضی نقش مهمی در بازسازی و شکوه این زیارتگاه داشت.[۳]
