عبدالعلی بن جمعه عروسی حویزی (زنده در ۱۰۷۳ ق)، مشهور به «صاحب تفسیر نورالثقلین»، محدث، مفسر، فقیه و ادیب برجسته شیعه در سده یازدهم هجری است. وی که از ارکان علمی منطقه حویزه و از مفاخر بزرگ خوزستان در عصر صفوی به شمار می‌رود، بیش از هر چیز به سبب تألیف شاهکار روایی خود، تفسیر نورالثقلین، شناخته می‌شود؛ اثری که به عنوان یکی از منابع اصلی مفسران متأخر همچون علامه طباطبایی در «المیزان» جایگاهی ویژه یافته است. علامه حویزی که از سوی بزرگانی چون شیخ حر عاملی و صاحب روضات الجنات به پارسایی و علو مقام در دانش و ادب ستوده شده، مدتی از عمر خویش را در شیراز سپری کرد و در مدرسه امامقلی‌خان به تدریس اخبار و احادیث اهل‌بیت (ع) پرداخت. وی علاوه بر تضلع در تفسیر، آثار ارزشمندی در فقه، ادب و لغت، از جمله «شرح لامیة العجم» و رسائلی در مباحث فقهی زمانه خود تألیف کرده است. مزار این دانشمند جلیل‌القدر در شهر شیراز واقع شده است.
زندگی
شیخ عبدالعلی فرزند جمعه عروسی حویزی، در اواخر سده دهم یا اوایل سده یازدهم هجری در شهر حویزه دیده به جهان گشود. وی از خاندانی متدین و دوستدار اهل‌بیت (ع) بود. گرچه از جزئیات دقیق تولد وی در منابع ذکری به میان نیامده، اما بر اساس قراین و سال اتمام آثارش، مسلم است که او در دوران حکومت صفویه می‌زیسته و از معاصران بزرگانی چون شیخ حر عاملی و علامه مجلسی بوده است.[۱]
تحصیل و اساتید
ابن جمعه حویزی مقدمات علوم و ادبیات را در زادگاه خود، حویزه، فراگرفت و سپس برای تکمیل دانش خویش به حوزه‌های علمیه بزرگ آن عصر هجرت کرد. وی در علوم مختلف اسلامی از جمله فقه، حدیث، تفسیر، اصول، ادب و لغت به درجه کمال رسید. در تذکره‌ها و منابع تاریخی، گرچه نام اساتید مستقیم وی به طور جزئی ذکر نشده است، اما با توجه به اجازه روایتی و مشایخ عصر، وی از خرمن دانش استوانه‌های بزرگ حدیثی و فقهی زمان خود بهره‌مند شده و در تبحر در آثار و اخبار ائمه (ع) سرآمد اقران گشته است.[۲]
جایگاه علمی و شاگردان
محدثان و تراجم‌نگاران بزرگ او را با عالی‌ترین عبارات ستوده‌اند. شیخ حر عاملی در باره او می‌نویسد: «او دانشمندی فاضل، مفسری محدث، پارسا و والامقام بود که در علم و ادب و شعر جایگاهی رفیع داشت» (امل الآمل، ج ۲، ص ۱۵۴). صاحب روضات الجنات نیز او را «مفسری جلیل‌القدر و محدثی متین» توصیف کرده است.
وی در مدت اقامت در شیراز، در مدرسه «امامقلی خان» به تدریس اشتغال داشت. حوزه درسی او کانون تجمع فضلا و دانش‌پژوهانی بود که برای شنیدن احادیث اهل‌بیت (ع) به محضر او می‌شتافتند. نفوذ علمی او بر مفسران و محدثان پس از خود، نشان‌دهنده تربیت نسلی از عالمان است که از مکتب حدیثی وی بهره برده‌اند.
آثار
علامه حویزی آثار ارزشمندی از خود بر جای گذاشته است که عبارتند از:
۱. تفسیر نورالثقلین: مهم‌ترین و مشهورترین اثر وی که در ۵ جلد نگاشته شده و شامل جمع‌آوری احادیثی است که در ذیل آیات قرآن از ائمه معصومین (ع) روایت شده است.
۲. شرح لامیة العجم: شرحی است بر قصیده مشهور طغرایی.
۳. دیوان اشعار: شامل قصاید و قطعاتی در مدح و مرثیه اهل‌بیت (ع).
۴. رساله‌ای در حرمت شرب توتون: که در آن دوران میان فقها معروف و بحث‌برانگیز بود.
۵. رساله‌ای در حرمت نماز جمعه در زمان غیبت امام زمان (عج): این اثر نشان‌دهنده آرای فقهی او در مباحث اجتماعی است.
تفسیر نورالثقلین
این تفسیر حاصل سال‌ها تتبع و فحص در کتاب‌های حدیثی قدماست. علامه حویزی در مقدمه این کتاب متواضعانه می‌گوید هدفش تنها گردآوری احادیثی است که در تفسیر و تبیین آیات وارد شده، بدون آنکه بخواهد تمامی جوانب و بطون آیه را به رأی خود تفسیر کند (المفسّرون حیاتهم و منهجهم، ص ۷۳۳). این کتاب از منابع کلیدی مفسران متأخر بوده و علامه طباطبایی در تفسیر عظیم «المیزان» بارها به احادیث منقول در آن استناد جسته است.
اقامت در شیراز
برخی منابع و تذکره‌ها اشاره دارند که وی مدتی از عمر خویش را در شیراز مقیم بوده و در مدرسه امامقلی خان به تدریس و تألیف اشتغال داشته است. وی در این شهر مورد احترام و تکریم خاص علما، فضلا و حاکمان وقت قرار داشت.
وفات
تاریخ دقیق وفات این مفسر بزرگ در منابع به صورت قطعی ذکر نشده است؛ برخی آن را سال ۱۰۶۶ ق و برخی دیگر ۱۰۷۵ ق ثبت کرده‌اند. اما با توجه به اینکه وی در پایان برخی از آثارش تاریخ ۱۰۷۳ ق را مرقوم فرموده، مسلم است که تا آن زمان در قید حیات بوده است. وفات وی در شهر شیراز رخ داد و پیکر مطهرش در همان دیار به خاک سپرده شد.[۳]
