محمد بن علی حرزالدین نجفی (زادۀ ۲ ذی‌الحجه ۱۲۷۳ق – درگذشت ۲۱ جمادی‌الاولی ۱۳۶۵ق)، فقیه، ادیب، رجالی و تاریخ‌نگار برجسته شیعه در سده چهاردهم هجری است که به سبب تتبع فراوان در تاریخ عالمان و صیانت از تراث دینی، به «مرزبان شریعت» شهرت یافته است.
وی که از خاندان ریشه‌دار «بنو مسلم» در نجف اشرف برخاسته بود، تحت سرپرستی برادران عالم خود رشد یافت و نزد استوانه‌هایی همچون محمدحسین کاظمی، فاضل ایروانی و میرزای بزرگ شیرازی به عالی‌ترین مراتب علمی دست یافت.
حرزالدین با تألیف آثار ماندگاری همچون «معارف الرجال» (در شرح حال عالمان و ادیبان) و «مراقد المعارف» (در شناسایی بقاع متبرکه و مزارات مشاهیر)، یکی از مهم‌ترین منابع دست‌اول تاریخ معاصر شیعه را پدید آورد.
او علاوه بر تخصص در علوم نقلی، صاحب دوره مفصل فقهی «قواعد الاحکام» در ۱۵ جلد است و به عنوان یکی از مشایخ بزرگ اجازه، چهره‌های سرشناسی چون آیت‌الله مرعشی نجفی و شیخ آغابزرگ تهرانی را در زمره شاگردان و راویان خود دارد.
حرزالدین در ۹۲ سالگی، در روز ۲۱ جمادی‌الاولی سال ۱۳۶۵ ق در نجف اشرف درگذشت.
خاندان و تبار (بنو مسلم)
وی به خاندان «بنو مسلم» تعلق دارد که خاندانی معروف، ریشه‌دار و اصیل در نجف اشرف محسوب می‌شوند و منتسبان به آن به «مُسلمی» نیز شهرت یافته‌اند. از این دودمان، فقیهان، شاعران و عالمان بسیاری برخاسته‌اند که خدمات شایانی در عرصه‌های علم و ادب انجام داده‌اند.
بزرگان این خاندان عبارت‌اند از:
• ابوالمکارم شیخ محمد حرزالدین: عموی وی (متوفای ۱۲۷۷ ق) که از شاعران نام‌دار و سخنور نجف اشرف بود.
• عبدالحسین حرزالدین: فرزند علی و برادر بزرگ محمد حرزالدین (متوفای ۱۲۸۱ ق)؛ وی از عالمان بنام نجف و از شاگردان برجسته شیخ مهدی کاشف‌الغطاء و ملا علی خلیلی بود. از او آثاری چون کتاب «الامالی» در سه جزء بر جای مانده است.
• شیخ حسن حرزالدین: برادر دیگر وی (۱۲۵۸–۱۳۰۴ ق)؛ نویسنده کتاب‌های «الجامع» در موضوع حدیث و فقه، و از شاگردان شیخ مرتضی انصاری و محمدحسین کاظمی.
• شیخ احمد حرزالدین: فرزند علی بن عبدالله مسلمی، از دیگر فضلای این خاندان.[۱]
زندگی و تحصیلات
محمد حرزالدین در روز ۲ ذی‌الحجه سال ۱۲۷۳ ق در نجف اشرف دیده به جهان گشود. وی در سن چهار سالگی پدر خود را از دست داد و تحت سرپرستی برادران بزرگتر خود قرار گرفت. او مقدمات علوم، ادبیات عرب، منطق و دروس سطح را در زادگاهش سپری کرد.
اساتید و مشایخ
وی برای رسیدن به مقام اجتهاد، در محضر استادان برجسته‌ای شاگردی کرد:
۱. شیخ محمدحسین کاظمی: استاد محوری وی در فقه و خارج فقه
۲. ملا محمد ایروانی (فاضل ایروانی): در دروس خارج فقه و اصول
۳. میرزا حبیب‌الله رشتی: در مباحث خارج اصول.
۴. میرزا محمدحسن شیرازی (میرزای بزرگ)
۵. سید محمدحسین قزوینی
۶. شیخ محمد طه نجف
۷. سید مهدی قزوینی
۸. شیخ علی خاقانی
۹. شیخ مهدی کاشف‌الغطاء
۱۰. ملا علی خلیلی.
شاگردان و راویان
بسیاری از فضلای نسل‌های بعدی که یا از دانش او بهره برده یا موفق به دریافت اجازه روایت از وی شدند عبارت‌اند از:
۱. آیت‌الله سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی.
۲. شیخ محمد سماوی (نویسنده ابصار العین).
۳. سید عبدالرزاق موسوی مقرم (مؤلف مقتل الحسین).
۴. شیخ محمدتقی حرزالدین (فرزند وی).
۵. شیخ حسین حرزالدین (فرزند وی).
۶. شیخ علی حرزالدین (فرزند وی).
۷. سید محمدصادق بحرالعلوم.
۸. شیخ محمدحسین حرزالدین (نوه وی).
۹. شیخ محمدعلی غروی اردوبادی.
۱۰. سید محمدمهدی خرسان.
۱۱. شیخ آغابزرگ تهرانی (صاحب الذریعه).
تالیفات و آثار علمی
برخی از آثار او عبارت‌اند از:
۱. معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء: مهم‌ترین اثر وی در ۳ جلد
۲. مراقد المعارف: درباره مزارات و مدفن عالمان و امامزادگان در عراق و ایران
۳. قواعد الاحکام فی شرح شرائع الاسلام: دوره مفصل فقهی در ۱۵ جلد
۴. الکلمات البینات: در مباحث فقهی و اصولی.
۵. جامع الانوار فی المواعظ و الاشعار.
۶. دیوان اشعار: قصاید در مدح و مرثیه اهل‌بیت (ع).
۷. حاشیه بر کتاب رسائل و حاشیه بر کتاب مکاسب شیخ انصاری.
۸. رسالة فی اصول الدین.
۹. شرح قصیده سید حمیری.
۱۰. تاریخ النجف الاشرف.
ویژگی‌های اخلاقی و وقایع محوری
او را به دقت نظر وسواس‌گونه در نقد اسناد تاریخی می‌شناختند. در دوران میرزای شیرازی به سامرا هجرت کرد و مدتی در آن کانون علمی به تتبع پرداخت. وی دارای کتابخانه‌ای عظیم و نفیس بود که بسیاری از خطی‌های کمیاب را در خود جای داده بود. در منابعی نظیر «کرامات مرعشیه»، به زهد، ساده‌زیستی و کرامات اخلاقی او اشاره شده است.[۲]
وفات
شیخ محمد حرزالدین سرانجام پس از ۹۲ سال مجاهدت علمی، در روز ۲۱ جمادی‌الاولی سال ۱۳۶۵ ق در نجف اشرف درگذشت. پیکر وی پس از تشییعی بی‌نظیر، در مقبره خصوصی خاندان حرزالدین در نجف اشرف به خاک سپرده شد.[۳]
