محمدحسین بن محمدرحیم حائری (متوفای ۱۲۵۴ ق)، مشهور به صاحب فصول، از فقیهان نامدار و اصولیان برجسته شیعه در سده سیزدهم هجری و از ارکان علمی حوزه‌های کربلا و اصفهان است. وی که از خاندان صاحب‌منصب استاجلو و نوه مهدی‌قلی‌خان بیگدلی (از کارگزاران نادرشاه افشار) بود، به سبب تألیف اثر گران‌سنگ «الفصول الغرویة فی الاصول الفقهیة» به این لقب شهرت یافت؛ کتابی که به دلیل دقت‌های علمی منحصر‌به‌فرد و نقد آراء بزرگان، سال‌ها به عنوان یکی از متون اصلی در سطوح عالی حوزه‌های علمیه تدریس می‌شد. صاحب فصول که تحت تربیت برادر بزرگش، محمدتقی حائری (صاحب حاشیه معالم)، و اساتیدی چون شریف‌العلماء مازندرانی و سید محمدباقر شفتی به کمال رسید، خود مربی شاگردان نامداری همچون حاج ملا هادی سبزواری و سید محمدباقر خوانساری (صاحب روضات الجنات) بود. وی علاوه بر تخصص در اصول فقه و مبارزه با مبانی اخباری‌گری، به سبب استقلال رأی و حواشی دقیق بر متون فقهی، جایگاهی ویژه در تاریخ اندیشه اصولی شیعه دارد.
ولادت و تبار
نام وی محمدحسین است و به تناسب محل تولد و شهرهایی که در آن‌ها کسب دانش کرده، به القاب ورامینی، رازی، تهرانی، حائری و اصفهانی نیز شناخته می‌شود. بر اساس نشانه‌های تاریخی، وی در اواخر سده دوازدهم هجری (بین سال‌های ۱۱۸۵ تا ۱۱۹۵ ق) در «ایوان کیف» (که در گذشته «ایران کِی» نامیده می‌شد) از توابع استان سمنان دیده به جهان گشود.[۱]
پدر وی حاجی محمدرحیم بیک استاجلو و نیای او مهدی قلی‌خان بیگدلی از کارگزاران بلندپایه نادرشاه افشار بود. مهدی قلی‌خان همان کسی است که به دستور نادرشاه، نقش ممتازی در طلاکاری ایوان حرم حضرت امیرالمؤمنین (ع) داشت و نام او بر روی یکی از کاشی‌های ایوان ثبت شده است. خاندان وی از ایل استاجلو و دارای گرایش‌های ریشه‌دار شیعی و از سپاهیان قزلباش بودند.
دوران تحصیل و هجرت‌های علمی
محمدحسین تحصیلات مقدماتی را در تهران سپری کرد و سپس به همراه برادر بزرگترش، محمدتقی حائری (صاحب حاشیه معالم)، راهی کربلای معلی شد. وی سال‌ها در جوار حرم امام حسین (ع) به تحقیق و تلمذ پرداخت. مدتی نیز به دلیل بروز طاعون یا مسائل دیگر به اصفهان هجرت کرد و در آنجا مقیم شد، اما مجدداً به کربلا بازگشت و در نهایت به دلیل غلبه فضل و دانشش در حوزه‌ی کربلا، به «حائری» ملقب گشت.[۲]
اساتید و مشایخ
او در مسیر کسب علم از محضر استوانه‌های بزرگ فقه و اصول بهره برد:
۱. محمدتقی حائری (برادر بزرگش): معروف به صاحب حاشیه معالم (هدایة المسترشدین). محمدحسین بسیاری از مبانی خود را از برادرش فراگرفت.
۲. شیخ علی کاشف‌الغطاء: فرزند شیخ جعفر کاشف‌الغطاء.
۳. شریف‌العلماء مازندرانی: که از بزرگترین مدرسان اصول در کربلا بود.
۴. سید محمدباقر شفتی (حجت‌الاسلام): در اصفهان
شاگردان و تربیت‌یافتگان
حوزه درس صاحب فصول در کربلا و اصفهان بسیار پررونق بود و شاگردان برجسته‌ای تربیت کرد که نام ۱۱ تن از نامدارترین آن‌ها در منابع ذکر شده است:
۱. آقا سید احمد خوانساری
۲. حاج ملا هادی سبزواری: فیلسوف و حکیم بزرگ عصر قاجار.
۳. سید محمدباقر خوانساری: صاحب کتاب ارزشمند «روضات الجنات».
۴. میرزا محمدتقی: صاحب کتاب «مجالس المؤمنین».
۵. شیخ حسن بن محمد ابراهیم یزدی
۶. شیخ حسن بن محمد ابراهیم اردکانی
۷. میرزا محمدحسین بن محمدعلی شهرستانی
۸. میرزا محمدباقر
۹. شیخ زین‌العابدین گلپایگانی
۱۰. میرزا علی‌نقی (فرزند صاحب فصول)
۱۱. میرزا عبدالرحیم (فرزند دیگر صاحب فصول).[۳]
تالیفات و آثار علمی
مهم‌ترین آثار بر جای مانده از وی عبارتند از:
۱. الفصول الغرویة فی الاصول الفقهیة: مهم‌ترین اثر او که یک دوره مفصل اصول فقه است. این کتاب به دلیل دقت‌های علمی و نقد آراء برادرش (صاحب حاشیه) شهرت یافت و سال‌ها متن درسی حوزه‌های علمیه بود.
۲. رساله‌ای در غسل: (به زبان عربی).
۳. رساله‌ای در ارث.
۴. رساله‌ای در نقد آراء اخباریان.
۵. تعلیقات و حواشی بر کتب فقهی و اصولی.
جایگاه علمی و اخلاقی
صاحب فصول را به «دقت نظر» و «استقلال رأی» می‌شناسند. او در حالی که به برادر بزرگش (صاحب حاشیه) احترام فراوان می‌گذاشت، اما در مباحث علمی با شهامت به نقد آراء او می‌پرداخت. رابطه این دو برادر در تاریخ حوزه‌ها زبانزد است؛ به طوری که محمدحسین در تدوین کتاب «هدایة المسترشدین» به برادرش کمک می‌کرد و برادر نیز به نبوغ او معترف بود.
وفات
شیخ محمدحسین حائری سرانجام در سال ۱۲۵۴ ق در کربلای معلی درگذشت. پیکر وی پس از تشییعی باشکوه، در مقبره خانوادگی در کنار مرقد امام حسین (ع) به خاک سپرده شد و مزارش همواره محل زیارت اهل علم بوده است.[۴]
