پنجمین دوره جایزه ادبی جلال آل‌احمد در سال ۱۳۹۱ به همت خانه کتاب برگزار شد. علی شجاعی صائین دبیر اجرایی و مجید حمیدزاده دبیر علمی این دوره بودند.
در این دوره، محمدرضا سرشار ریاست هیئت علمی را برعهده داشت و اعضای هیئت علمی شامل عباس سلیمی‌نمین، مجتبی رحماندوست، رسول جعفریان، یحیی طالبیان، عباسعلی وفایی، امیرحسین فردی، راضیه تجار و محمدعلی کاظم‌بیگی بودند.
داوری آثار نیز با حضور فیروز زنوزی جلالی، احمد شاکری، حسین مفتخری، محمود بشیری، حسینعلی قبادی، سجاد آیدنلو، علیرضا بهرامیان، علیرضا نکویی، کامران پارسی‌نژاد، مصطفی رحیمی، منوچهر اکبری، سیده اعظم حسینی و مریم حسینی انجام شد.
در این دوره هیچ اثری عنوان برگزیده دریافت نکرد، اما پنج اثر در بخش‌های داستان، نقد ادبی و مستندنگاری شایسته تقدیر شناخته شدند: «حافظ هفت» نوشته اکبر صحرایی، «مولوی و اسرار خاموشی» نوشته علی محمدی آسیابادی، «عقل سرخ» نوشته تقی پورنامداریان، «نورالدین پسر ایران» نوشته معصومه سپهری و «شرح اسم» نوشته هدایت‌الله بهبودی.
بخش تاریخ‌نگاری نیز بدون اثر برگزیده یا شایسته تقدیر به پایان رسید. نتایج این دوره پس از برگزاری مراسم با اعتراض شماری از داوران همراه شد و موضوع تغییر رتبه برخی آثار، به‌ویژه «شرح اسم»، به یکی از محورهای مناقشه درباره سازوکار داوری جایزه تبدیل شد.
آیین پایانی پنجمین دوره جایزه ادبی جلال آل‌احمد ۱ آذر ۱۳۹۱، هم‌زمان با شب میلاد جلال آل‌احمد، در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و معماری برگزار شد.
برگزاری و ساختار اجرایی
پنجمین دوره جایزه ادبی جلال آل‌احمد در سال ۱۳۹۱ به مسئولیت خانه کتاب برگزار شد. علی شجاعی صائین دبیر اجرایی و مجید حمیدزاده دبیر علمی این دوره بودند. هیئت علمی جایزه را محمدرضا سرشار، عباس سلیمی‌نمین، مجتبی رحماندوست، رسول جعفریان، یحیی طالبیان، عباسعلی وفایی، امیرحسین فردی، راضیه تجار و محمدعلی کاظم‌بیگی تشکیل می‌دادند.
داوری آثار در شاخه‌های مختلف نیز به گروهی از نویسندگان، پژوهشگران و منتقدان سپرده شد. فیروز زنوزی جلالی، احمد شاکری، حسین مفتخری، محمود بشیری، حسینعلی قبادی، سجاد آیدنلو، علیرضا بهرامیان، علیرضا نکویی، کامران پارسی‌نژاد، مصطفی رحیمی، منوچهر اکبری، سیده اعظم حسینی و مریم حسینی از داوران این دوره بودند.
آیین پایانی دوره پنجم در اول آذر ۱۳۹۱ و هم‌زمان با شب میلاد جلال آل‌احمد در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و معماری برگزار شد. در آستانه مراسم، انتشار خبری درباره برگزیده‌شدن «حافظ هفت» در برخی رسانه‌ها با واکنش خانه کتاب مواجه شد و این مؤسسه اعلام کرد که اسامی آثار منتخب را پیش از مراسم اعلام نکرده و خبر منتشرشده درباره برگزیده‌شدن یک اثر صحت ندارد.
نتایج و بخش‌های جایز
داستان
در بخش داستان، آثاری از جمله «قسمت دوم» نوشته هاشم حسینی، «کمی دیرتر» نوشته سیدمهدی شجاعی، «مبصر کلاس هشتم» نوشته سیدحسن حسینی ارسنجانی، «قدیس» نوشته ابراهیم حسن‌بیگی، «پریباد» نوشته محمدعلی علومی و «حافظ هفت» نوشته اکبر صحرایی به مرحله نهایی راه یافتند.
در نهایت، «حافظ هفت» نوشته اکبر صحرایی و منتشرشده توسط سوره مهر عنوان شایسته تقدیر دریافت کرد و در این بخش اثری به عنوان برگزیده معرفی نشد. «حافظ هفت» رمانی با موضوع زندگی و مبارزات شهید حسن طهرانی‌مقدم است که در قالب داستانی به بخشی از تاریخ دفاع مقدس و شخصیت‌های مرتبط با آن می‌پردازد.
پیش از برگزاری مراسم، خبرهایی درباره انتخاب «حافظ هفت» به عنوان اثر برگزیده منتشر شده بود؛ اما خانه کتاب این خبر را تکذیب کرد. این تفاوت میان خبر اولیه و نتیجه اعلام‌شده در مراسم، بعدها در گزارش‌های مربوط به حواشی پنجمین دوره نیز مورد اشاره قرار گرفت.
نقد ادبی
در بخش نقد ادبی، چند اثر به مرحله نهایی راه یافتند که از جمله آنها می‌توان به «مولوی و اسرار خاموشی» نوشته علی محمدی آسیابادی، «درآمدی بر بینامتنیت» نوشته بهمن نامورمطلق، «فرهنگ توصیفی نقد و نظریه‌های ادبی» نوشته فاطمه مدرسی، «عقل سرخ» نوشته تقی پورنامداریان، «موج و مرجان» نوشته مجتبی بشر‌دوست، «شاهنامه از دست‌نویس تا متن» نوشته جلال خالقی‌مطلق، «فرهنگ شاهنامه» نوشته علی رواقی و «ادبیات داستانی ایران» نوشته محمدرضا سرشار اشاره کرد.
در پایان، دو اثر «مولوی و اسرار خاموشی» نوشته علی محمدی آسیابادی و «عقل سرخ» نوشته تقی پورنامداریان شایسته تقدیر شناخته شدند و در این بخش نیز اثری عنوان برگزیده دریافت نکرد.
مستندنگاری
در بخش مستندنگاری، آثار در گروه‌هایی از جمله خاطرات و زندگینامه‌های غیرداستانی بررسی شدند. از آثار راه‌یافته به مراحل پایانی می‌توان به «پایی که جا ماند» نوشته سیدناصر حسینی‌پور، «در وادی عشق» نوشته عبدالرحیم اباذری، «سفیر هزار هفت روزه» نوشته حسین روحانی‌صدر، «خاطرات و اسناد فیروزیان» نوشته رحیم نیکبخت، «شیخ‌المعاونین ما کجاست؟» نوشته حسین روحانی‌صدر و «نورالدین پسر ایران» نوشته معصومه سپهری اشاره کرد. در گروه زندگینامه‌های غیرداستانی نیز «شرح اسم» نوشته هدایت‌الله بهبودی به مرحله نهایی راه یافت.
در نتیجه نهایی، «نورالدین پسر ایران» نوشته معصومه سپهری در گروه خاطرات و «شرح اسم» نوشته هدایت‌الله بهبودی در گروه زندگینامه‌های غیرداستانی، هر دو شایسته تقدیر شناخته شدند. با این حال، در بخش مستندنگاری نیز اثری عنوان برگزیده دریافت نکرد.
تاریخ‌نگاری
بخش تاریخ‌نگاری پنجمین دوره برخلاف دوره پیشین، به مرحله معرفی اثر برگزیده یا شایسته تقدیر نرسید. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، در این دوره هیچ اثری در این بخش به مرحله دوم داوری راه نیافت و در نتیجه عنوان برگزیده یا شایسته تقدیر نیز به اثری تعلق نگرفت.
حواشی
اختلاف بر سر نتایج داوری
نتایج پنجمین دوره جایزه جلال، پس از مراسم پایانی با اعتراض‌هایی از سوی برخی اعضای داوری و هیئت علمی همراه شد. مهم‌ترین محور اختلاف، وضعیت «شرح اسم» بود. بر اساس گزارش تسنیم، شماری از منتقدان نتایج معتقد بودند نظر اولیه داوران، این کتاب را در جایگاه برگزیده قرار داده بود، اما در نتیجه نهایی عنوان آن به شایسته تقدیر تغییر کرده است. هدایت‌الله بهبودی نیز در پی این تغییر، جایزه خود را بازگرداند.
احمد شاکری، از داوران این دوره، در واکنش به بحث‌های شکل‌گرفته درباره نتایج، تأکید کرد که داوری بر عهده هیئت داوران است و صرفِ خوب‌بودن یک کتاب به معنای ضرورت انتخاب آن به عنوان برگزیده نیست. او در عین حال بر ضرورت شفافیت اسامی داوران، مراحل داوری و فراخوان آثار تأکید کرد و شفافیت بیشتر را موجب کاهش شبهه و افزایش اعتماد مخاطبان دانست. در مقابل، محمدرضا سرشار، رئیس هیئت علمی دوره، نتایج نهایی را مورد اعتراض قرار داد و مدعی شد که اثر منتخب داوران در بخش مستندنگاری و تاریخ تغییر کرده است. این اعتراض‌ها به نامه‌نگاری میان برخی اعضای دست‌اندرکار جایزه و مسئولان دبیرخانه و همچنین طرح موضوع در فضای رسمی فرهنگی کشور انجامید.
