پانزدهمین دوره جایزه ادبی جلال آل‌احمد در سال ۱۴۰۱ با دبیری علمی وجیهه سامانی برگزار شد.
در این دوره ۲ هزار و ۶۷۶ اثر از ۸۵۸ ناشر در چهار بخش رمان و داستان بلند، مجموعه داستان کوتاه، مستندنگاری و نقد ادبی مورد بررسی قرار گرفت و در کنار این بخش‌ها، موضوعاتی چون زندگی و آثار مرتبط با حاج قاسم سلیمانی، کرونا و مدافعان سلامت و همچنین ویرایش کتاب نیز در قالب بخش‌های جنبی دنبال شد.
در بخش‌های اصلی، «صور» نوشته حسینعلی جعفری و «عزرائیل» نوشته نیما اکبرخانی در رمان و داستان بلند، «ویروس عاشق» نوشته مجید رحمانی در مجموعه داستان کوتاه، و «سازمان سیاسی بهائیت» نوشته حمیدرضا اسماعیلی در مستندنگاری مورد تقدیر یا انتخاب قرار گرفتند؛ در بخش نقد ادبی نیز «تماشای روایت» نوشته مجید آقایی و «خودانتقادی ادبی» نوشته مهرداد نصرتی شایسته تقدیر شناخته شدند. در رمان و داستان بلند، مجموعه داستان کوتاه و نقد ادبی اثری به‌عنوان برگزیده اصلی معرفی نشد.
در بخش‌های جنبی نیز دو اثر «حاج قاسمی که من می‌شناسم» و «شاید پیش از اذان صبح» در بخش حاج قاسم سلیمانی و «جهاد در قرنطینه» در بخش کرونا و مدافعان سلامت به‌عنوان آثار برگزیده معرفی شدند.
برگزاری
دبیرخانه پانزدهمین دوره در چهار گروه اصلی آثار را دریافت کرد. تعداد آثار رسیده در بخش رمان و داستان بلند نسبت به دوره چهاردهم افزایش محسوسی داشت و از ۹۱۰ عنوان به ۱٬۵۰۸ عنوان رسید. در مجموعه داستان کوتاه نیز ۴۰۱ اثر دریافت شد که نسبت به ۲۳۷ اثر دوره قبل افزایش داشت. در مستندنگاری ۶۹۰ اثر و در نقد ادبی ۷۷ اثر به دبیرخانه ارسال شد. در مجموع، آثار رسیده از ۸۵۸ ناشر در فرایند بررسی قرار گرفتند.
در بخش رمان و داستان بلند، ۱۷۷ اثر به مرحله دوم داوری راه یافتند و چهار عنوان به مرحله نهایی رسیدند. در مجموعه داستان کوتاه نیز از میان ۴۰۱ اثر، ۱۰۰ اثر وارد مرحله دوم شدند و سه عنوان به فهرست نهایی راه پیدا کردند. در نقد ادبی سه اثر و در مستندنگاری پنج اثر به مرحله نهایی رسیدند.
هیئت داوران بخش رمان و داستان بلند را رحیم مخدومی، محمدرضا شرفی‌خبوشان و سیدمیثم موسویان تشکیل دادند. هادی خورشاهیان، یوسف قوجق و محمدعلی رکنی داوری مجموعه داستان کوتاه را بر عهده داشتند و بخش مستندنگاری با داوری بهناز ضرابی‌زاده، مهدی کاموس و گلعلی بابایی بررسی شد. در بخش نقد ادبی نیز ابوالفضل حری، محمود بشیری و جواد کامور بخشایش داوری آثار را انجام دادند.
آثار برگزیده
رمان و داستان بلند
در بخش رمان و داستان بلند، چهار اثر «سیاگالش» نوشته ابراهیم اکبری دیزگاه، منتشرشده توسط نشر صاد؛ «صور سکوت» نوشته محمد قائم‌خانی، منتشرشده توسط شهرستان ادب؛ «صور» نوشته حسینعلی جعفری، منتشرشده توسط نشر سروش؛ و «عزرائیل» نوشته نیما اکبرخانی، منتشرشده توسط کتابستان معرفت به مرحله نهایی راه یافتند. در نتیجه نهایی، «صور» و «عزرائیل» شایسته تقدیر شناخته شدند و هیئت داوران اثری را به‌عنوان برگزیده این بخش معرفی نکرد.
مجموعه داستان کوتاه
در بخش مجموعه داستان کوتاه، سه اثر «راننده رئیس‌جمهور و چند داستان دیگر» نوشته سلمان کدیور، منتشرشده توسط شهرستان ادب؛ «گورگم و داستان‌های دیگر» نوشته عماد عبادی، منتشرشده توسط نظام‌الملک؛ و «ویروس عاشق» نوشته مجید رحمانی، منتشرشده توسط نشر صاد به مرحله نهایی راه یافتند. در پایان، «ویروس عاشق» شایسته تقدیر شناخته شد و اثری به‌عنوان برگزیده این بخش انتخاب نشد.
مستندنگاری
در بخش مستندنگاری، پنج اثر «اینجا سوریه است؛ صدای زنان راوی جنگ» نوشته زهره یزدان‌پناه؛ «پاییز آمد» نوشته گلستان جعفریان؛ «سازمان سیاسی بهائیت» نوشته حمیدرضا اسماعیلی؛ «عقیله» نوشته الهام امین؛ و «نبرد تنگه‌ها» نوشته مصطفی رحیمی به مرحله نهایی راه یافتند. در نتیجه داوری، «سازمان سیاسی بهائیت» به‌عنوان اثر برگزیده معرفی شد، «عقیله» عنوان شایسته تقدیر را به دست آورد و از «نبرد تنگه‌ها» نیز تجلیل شد.
نقد ادبی
در بخش نقد ادبی، سه اثر «تماشای روایت؛ بررسی تحلیلی روش انتقال عناصر داستان از روایت به درام» نوشته مجید آقایی، منتشرشده توسط انتشارات علمی و فرهنگی؛ «خودانتقادی ادبی؛ رساله‌ای در نقد هنر خویشتن در عرصه ادبیات» نوشته مهرداد نصرتی، منتشرشده توسط نشر فرهنگ عامه؛ و «درآمدی بر ادبیات تطبیقی؛ خاستگاه، مبانی نظری، چالش‌ها» نوشته منصور پیرانی، منتشرشده توسط دانشگاه شهید بهشتی به مرحله نهایی راه یافتند. هیئت داوران در این بخش اثری را به‌عنوان برگزیده معرفی نکرد و «تماشای روایت» و «خودانتقادی ادبی» را شایسته تقدیر شناخت.
بخش‌های جنبی
پانزدهمین دوره علاوه بر چهار گروه اصلی، دو بخش موضوعی را نیز دربرگرفت. یکی از آنها به آثار مستندنگارانه درباره حاج قاسم سلیمانی اختصاص داشت و بخش دیگر «کرونا و مدافعان سلامت» را موضوع داوری قرار داد. همچنین بخش ویرایش کتاب، که در دوره چهاردهم نیز برگزار شده بود، در این دوره ادامه یافت.
بخش حاج قاسم سلیمانی
در این بخش دو کتاب به عنوان اثر برگزیده معرفی شدند:
• «حاج قاسمی که من می‌شناسم» نوشته سعید علامیان، نشر خط مقدم
• «شاید پیش از اذان صبح» نوشته احمد یوسف‌زاده، نشر سوره مهر
این بخش به آثاری اختصاص داشت که با موضوع زندگی، شخصیت و روایت‌های مرتبط با حاج قاسم سلیمانی نوشته شده بودند.
بخش کرونا و مدافعان سلامت
در بخش ویژه کرونا و مدافعان سلامت، «جهاد در قرنطینه؛ روایت فعالیت‌های کارگاه جهادی شهید ابراهیم‌زاده در جهاد مقابله با ویروس کرونا» نوشته فروغ زال از انتشارات راه‌یار به عنوان اثر برگزیده معرفی شد.
ویرایش کتاب
حسین جلال‌پور برای ویرایش «صور سکوت» نوشته محمد قائم‌خانی و نرگس توکلی لشکاجانی برای ویرایش «اینجا سوریه است؛ صدای زنان راوی جنگ» نوشته زهره یزدان‌پناه به عنوان ویراستاران برگزیده معرفی شدند.
اختتامیه
آیین پایانی پانزدهمین دوره جایزه ادبی جلال آل‌احمد شامگاه شنبه ۲۴ دی ۱۴۰۱ در تالار وحدت تهران برگزار شد. محمدمهدی اسماعیلی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، یاسر احمدوند معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، علی رمضانی مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران و غلامعلی حدادعادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، از حاضران این مراسم بودند.
در گزارش دبیر علمی، درباره داوری این دوره بر افزایش کمی آثار در چند بخش، به‌ویژه مستندنگاری، و همچنین تغییرات محتوایی در آثار داستانی تأکید شده بود. در ارزیابی بخش رمان و داستان بلند، موضوعات ملی، امنیتی و دینی در شماری از آثار برجسته بود و در بخش داستان کوتاه، داوران از محدودشدن موضوعات به فضای زندگی شهری و کم‌رنگ‌بودن موضوعات بومی و اقلیمی سخن گفتند.
