بیژن مرتضوی (زادهٔ ۲۵ آبان ۱۳۳۶ در مازندران) نوازندهٔ ویولن، آهنگساز، تنظیم‌کننده، خواننده و از چهره‌های سرشناس موسیقی ایران در دهه‌های اخیر است. جایگاه او در موسیقی ایرانیِ برون‌مرزی بیش از هر چیز به تبدیل ویولن از سازِ همراه به محور یک برنامهٔ پاپ و ارکسترال پیوند دارد. آثارش میان ملودی‌های برگرفته از موسیقی ایرانی، تنظیم‌های مناسب مخاطب عام، قطعات بی‌کلام و ترانه‌های فارسی حرکت می‌کنند. ویولن سفید او نیز در اجراهای زنده به نشانه‌ای شناخته‌شده از حضور صحنه‌ای‌اش تبدیل شده است.
مرتضوی نواختن ویولن را از کودکی آغاز کرد و به گفتهٔ خودش نزد علی تجویدی، حبیب‌الله بدیعی و پرویز یاحقی آموزش دید. پس از دورهٔ دبیرستان به بریتانیا و سپس به آمریکا رفت و از میانهٔ دههٔ ۱۳۶۰ فعالیت خود را در کالیفرنیا گسترش داد. نخستین آلبومش در ۱۹۹۰ منتشر شد. اجرای ۳ ژوئیهٔ ۱۹۹۴ در سالن «گریک تیاتر» لس‌آنجلس، با ارکستری بزرگ و با محوریت نوازندگی او، از نقاط عطف کارنامه‌اش بود. در سال‌های بعد، آلبوم‌هایی چون آتش روی یخ، عطر شیرین عشق، آواز خاموش، یه قطره دریا و موسیقی و من وجوه بی‌کلام و آوازی فعالیتش را نشان دادند.
در شیوهٔ حرفه‌ای مرتضوی، پیوند تکنوازی و تنظیم اهمیت دارد: ویولن ملودی را معرفی می‌کند، آن را با تغییر در جمله‌بندی و شدت اجرا گسترش می‌دهد و سپس به بافت ارکستر یا ضرب‌آهنگ پاپ بازمی‌گرداند. این شیوه، صدای ویولن ایرانی را برای شنونده‌ای فراتر از مخاطبان موسیقی دستگاهی عرضه کرده است؛ هرچند آثار او را نمی‌توان صرفاً با معیار بداهه‌نوازی ردیفی سنجید. خود او نیز از علاقه‌اش به تنظیم مواد موسیقایی ایرانی و آذربایجانی برای ارکستر سمفونیک سخن گفته است.
مرتضوی در تیر ۱۴۰۵ در برنامهٔ هنری میان دو نیمهٔ فینال جام جهانی فوتبال حضور یافت؛ این حضور از جمله رویدادهای موردتوجه مردم ایران از سوی یک هنرمند ایرانی در یک رویداد جهانی بود. چندی بعد بخشی از قطعه‌ای را به یاد کودکان مدرسهٔ شجره طیبهٔ میناب منتشر کرد.
بازگشت او به ایران در ۸ مهر ۱۴۰۵، همراه با انتشار تصاویر ورودش به تهران، بحث گسترده‌ای برانگیخت. بازگشت او عمدتاً با استقبال کسانی روبه‌رو شد که رفت‌وآمد هنرمندان ایرانی را حق آنان می‌دانند و همسو با همدلی شکل‌گرفته بعد از جنگ تحمیلی سوم دانستند. برخی جریانات حامی سلطنت نیز در فضای مجازی کمپین‌های حمله به مرتضوی را به‌خاطر بازگشتش به ایران شکل دادند.
آموزش موسیقی و مهاجرت
زندگی هنری مرتضوی از آموزش زودهنگام ویولن آغاز شد. زندگی‌نامهٔ منتشرشده در پایگاه رسمی او، آغاز نوازندگی را سه‌سالگی ثبت می‌کند و می‌گوید که در تهران افزون بر ویولن، با پیانو، گیتار، سازهای کوبه‌ای و چند ساز ایرانی آشنا شد. این زندگی‌نامه همچنین از تشکیل ارکستری ۳۲ نفره برای اجرای ساخته‌ها و تنظیم‌های او در نوجوانی یاد می‌کند. مرتضوی در گفت‌وگویی نام علی تجویدی، حبیب‌الله بدیعی و پرویز یاحقی را در میان استادان خود آورده است.
آموزش در کنار نوازندگان ویولن ایرانی، مرتضوی را با جمله‌بندی ملودیک و شیوهٔ بیان این ساز در موسیقی ایران آشنا کرد؛ تجربهٔ تنظیم و کار گروهی نیز به او امکان داد که همان زبان ملودیک را در ساختاری پرحجم‌تر به کار گیرد. آثار بعدی او عمدتاً از همین نسبت میان ملودیِ قابل تشخیص و پرداخت ارکسترال نیرو می‌گیرند.
او پس از دبیرستان به بریتانیا رفت و در کنار ادامهٔ موسیقی، در حوزهٔ مهندسی عمران تحصیل کرد. در سال 1357 راهی آمریکا شد و در ۱۹۸۵ در کالیفرنیا استقرار یافت. منابع خبری از ادامهٔ آموزش موسیقی در آمریکا سخن می‌گویند؛ بااین‌حال، عنوان «دکترای موسیقی» که گاه در معرفی‌های عمومی او می‌آید به توضیح نیاز دارد: دانشگاه سولنت در ۲۰۱۷ به او دکترای افتخاری موسیقی اعطا کرد. خود دانشگاه همچنین او را «همکار مدعو»یی معرفی کرده است که برای دانشجویان کارگاه و دورهٔ آموزشی برگزار می‌کرد.
شکل‌گیری کارنامهٔ مستقل
مرتضوی پس از استقرار در لس‌آنجلس، در محیطی فعالیت کرد که تولید آلبوم و کنسرت برای ایرانیان مهاجر رونق داشت. انتشار جادوی بیژن: موسیقی و ترانه‌های او در ۱۹۹۰ آغاز ثبت‌شدهٔ کارنامهٔ آلبومی مستقل اوست. فهرست رسمی آثارش نشان می‌دهد که از همان دوره، قطعات آوازی و بی‌کلام را در کنار یکدیگر عرضه می‌کرد؛ برای نمونه، در همان آلبوم «عاشقی چیه»، «رقص آتش»، «شیراز» و «مجنون» آمده‌اند.
این انتخاب در شناخته‌شدن او مؤثر بود. مرتضوی صرفاً نوازنده‌ای نبود که میان ترانه‌های یک خواننده تکنوازی کند؛ نام و صدای ساز او خود بخشی از هویت اثر بود. هم‌زمان، حضور ترانه در آلبوم‌ها راه ارتباط با مخاطب موسیقی پاپ فارسی را حفظ می‌کرد. حاصل، کارنامه‌ای است که در آن قطعهٔ سازی و ترانه، دو فعالیت کاملاً جداگانه نیستند و اغلب از زبان ملودیک مشترکی بهره می‌برند.
اجرای ۳ ژوئیهٔ ۱۹۹۴ در «گریک تیاتر» لس‌آنجلس این الگو را به صحنه‌ای بزرگ برد. پایگاه رسمی مرتضوی از حضور ارکستری ۵۳ نفره در آن برنامه یاد می‌کند و دانشگاه سولنت نیز اجرای او در این سالن را از رویدادهای شاخص کارنامه‌اش ثبت کرده است. ضبط و انتشار اجرای زندهٔ «گریک تیاتر» سبب شد برنامه، افزون بر یک کنسرت، بخشی از آثار قابل رجوع او باشد. ادعای «نخستین هنرمند ایرانی» در این سالن در زندگی‌نامهٔ رسمی و گزارش دانشگاه آمده است، اما ارزش تاریخی برنامه به این تقدم محدود نیست: مرتضوی در آنجا موسیقی سازیِ متکی بر ویولن را در مقیاس یک اجرای بزرگ تجاری عرضه کرد.
آلبوم‌ها و گسترش زبان موسیقایی
در ادامهٔ دههٔ ۱۳۷۰ و دههٔ ۱۳۸۰، مرتضوی مجموعه‌ای از آلبوم‌های آوازی و سازی منتشر کرد. عنوان‌هایی مانند آتش روی یخ، عطر شیرین عشق، آواز خاموش، یه قطره دریا، به من چه و موسیقی و من در فهرست رسمی آثار او ثبت شده‌اند. پایگاه‌های ثبت انتشار موسیقی، برای برخی از این آثار تاریخ‌های متفاوتی نشان می‌دهند؛ ازاین‌رو جدول زیر فقط سال‌هایی را می‌آورد که از شناسنامهٔ انتشارِ قابل بررسی به‌دست می‌آیند.
اثر یا اجرا | تاریخ ثبت‌شده | جایگاه در کارنامه | |||
جادوی بیژن: موسیقی و ترانه‌های او | ۱۹۹۰ | آغاز کارنامهٔ آلبومی مستقل | |||
اجرای «گریک تیاتر» | ۱۹۹۴؛ انتشار ضبط در سال‌های بعد | تثبیت الگوی اجرای بزرگ با محوریت ویولن | |||
آتش روی یخ | ۱۹۹۸ در فهرست آل‌میوزیک | از آثار شناخته‌شدهٔ دورهٔ میانی | |||
عطر شیرین عشق و آواز خاموش | ۲۰۰۳ در فهرست آل‌میوزیک | ادامهٔ عرضهٔ آثار آوازی و سازی | |||
یه قطره دریا | ۲۰۰۵ در شناسنامهٔ اپل‌موزیک | نمونه‌ای از تولیدات دههٔ ۱۳۸۰ | |||
موسیقی و من | ۲۰۱۰ | از آلبوم‌های متأخرِ ثبت‌شده در فهرست رسمی |
این جدول، فهرست کامل آلبوم‌ها یا تک‌آهنگ‌های او نیست. همچنین سال انتشار یک نسخه در یک سکوی موسیقی لزوماً با زمان ضبط، نخستین عرضه یا انتشار نسخه‌ای دیگر یکسان نیست.
ویولن، تنظیم و اجرای صحنه‌ای
در آثار مرتضوی، ویولن اغلب نقش «صدای اصلی» را بر عهده دارد؛ نقشی شبیه به آنچه خواننده در یک ترانهٔ پاپ ایفا می‌کند. ملودی باید در برخورد نخست برای شنونده روشن باشد، اما نوازنده با کشش نت‌ها، تأکیدهای ریتمیک و پاسخ‌دادن به جملهٔ ارکستر آن را از تکرار ساده دور می‌کند. به همین دلیل، تحلیل نوازندگی او بدون توجه به تنظیم و شیوهٔ ارائهٔ صحنه‌ای، تصویری ناقص می‌دهد.
این موسیقی از امکانات ویولن در بیان ملودی ایرانی بهره می‌برد، اما قالب غالب آن اجرای دستگاهیِ مبتنی بر بسط طولانی گوشه‌ها نیست. قطعات معمولاً برای زمان‌بندی آلبوم و کنسرت، بازگشت تم اصلی و همراهی ارکستر یا گروه ریتم طراحی شده‌اند. قوت این روش در دسترس‌پذیرکردن صدای ساز برای مخاطبان گوناگون است؛ محدودیت آن برای شنونده‌ای که بداهه‌پردازی مفصل یا پیچیدگی ساختاری موسیقی کلاسیک ایرانی را می‌جوید، تکیهٔ بیشتر بر ملودیِ آشنا و بازگشت آن است. این تمایز، تفاوتِ هدف و قالب آثار را توضیح می‌دهد و به‌تنهایی داوری دربارهٔ مهارت نوازندگی نیست.
خود مرتضوی در گفت‌وگوی سال ۲۰۲۱ با خبرگزاری آناتولی توضیح داد که برای اجرای قطعاتی با پیوند آذربایجانی و ایرانی، مقدمه و تنظیم ارکسترال ساخته است. این گفته، روش مورد علاقهٔ او را روشن می‌کند: انتقال مادهٔ ملودیکِ آشنا به صحنه‌ای با سازبندی بزرگ‌تر. ویولن سفید نیز در چنین صحنه‌ای کارکردی فراتر از ساز پیدا کرده و به نشانهٔ دیداریِ قابل شناسایی او بدل شده است.
مخاطبان ایرانی و مسئلهٔ انتشار آثار
مرتضوی بخش اصلی کارنامه‌اش را بیرون از ایران ساخته، اما مخاطب آثار او به ایرانیان مهاجر محدود نمانده است. پخش قطعات بی‌کلام، گردش نسخه‌های آلبوم و دسترسی اینترنتی، موسیقی او را در داخل ایران نیز قابل شنیدن کرده‌اند. خود او در گفت‌وگوی آناتولی گفته بود پخش آثارش از تلویزیون ایران از یک سو امکان شنیدن آن‌ها را برای هم‌وطنانش فراهم می‌کند و از سوی دیگر، به‌سبب رعایت‌نشدن حق مؤلف و نبود اجازهٔ او، محل اعتراض است.
حضور در فینال جام جهانی ۱۴۰۵
مرتضوی در تیر ۱۴۰۵، پیش از فینال جام جهانی فوتبال ۲۰۲۶، در گفت‌وگو با رادیو فردا از دعوت خود برای حضور در برنامهٔ هنری میان دو نیمه خبر داد. او همان زمان تصریح کرد که برنامه، تکنوازی مستقل و طولانی یا اجرای قطعه‌ای ایرانی نخواهد بود و نقش خود را در قالب گروه نوازندگان توضیح داد. گزارش پس از رویداد نیز حضور او با ویولن سفید در اجرای گروهی به رهبری گوستاوو دودامل را ثبت کرده است. اهمیت این حضور در دیده‌شدن یک نوازندهٔ ایرانی در رویدادی جهانی است.
بازگشت به ایران در مهر ۱۴۰۵
چند روز پیش از بازگشت، مرتضوی بخشی از قطعه‌ای را به یاد کودکان مدرسهٔ شجره طیبهٔ میناب منتشر کرد. او اثر را به‌صورت قطعه‌ای در حال تکمیل معرفی کرد و بابک صحرایی را ترانه‌سرای آن دانست.
روز ۶ مهر ۱۴۰۵ خبرهایی دربارهٔ حضور مرتضوی در ایران منتشر شد که او با انتشار ویدئو تکذیبشان کرد. موضوع تکذیب، ادعای ورود پیشین و حضور او در آن روز بود. دو روز بعد، در ۸ مهر، تصاویر ورود او و همسرش نیلا فرخی به فرودگاه امام خمینی تهران منتشر شد و این سفر تأیید شد.
بازگشت مرتضوی از سوی برخی رسانه‌های رسمی در پازلی مطرح شد که نهادهای حاکمیتی جمهوری اسلامی ایران تلاش دارند شرایط بازگشت ایشان را به ایران فراهم کنند. اسامی مختلفی از میان اندیشمندان، صاحب نظران، خبرنگاران، بازیگران و هنرمندان ایرانی که در خارج از ایران ساکن هستند در این لیست دیده می‌شود.
درعین‌حال، هرچند بازگشت مرتضوی با استقبال رسانه های داخلی و کاربران ایرانی شبکه های اجتماعی روبرو شد؛ عده‌ای از طرفداران جریان سلطنت در خارج از ایران کمپین های حمله به مرتضوی بابت بازگشتش به ایران را در فضای مجازی شکل دادند. مرتضوی در ویدئویی که چند روز بعد از بازگشتش به ایران منتشر کرد اعلام کرد از بازگشت به وطن و خاک خود بسیار خوشحال است.
