سومین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم فجر از ۱۲ تا ۲۲ بهمن ۱۳۶۳ در تهران برگزار شد. دبیری این دوره را سیدمحمد بهشتی بر عهده داشت و جشنواره در شرایط جنگ ایران و عراق برگزار شد.
در بخش مسابقه سینمای ایران، ۲۰ فیلم بلند و ۱۹ فیلم کوتاه حضور داشتند. در کنار بخش مسابقه، دو بخش غیررقابتی «نخستین آثار فیلمسازان» و «سینمای ایران و جشنواره‌های جهانی» نیز برگزار شد و بخش آماتوری جشنواره با عنوان «سینمای تجربی» در شیراز شکل گرفت.
یکی از مهم‌ترین رویدادهای سومین دوره، اعطای نخستین جایزه بهترین بازیگر نقش اول زن بود. پروانه معصومی برای بازی در «گل‌های داوودی» این جایزه را دریافت کرد و نام او به عنوان نخستین برنده زن این جایزه در تاریخ جشنواره ثبت شد. جمشید مشایخی نیز برای بازی در «کمال‌الملک» و «گل‌های داوودی» لوح زرین بهترین بازیگر نقش اول مرد را به دست آورد.
از آثار شاخص این دوره می‌توان به «گل‌های داوودی» ساخته رسول صدرعاملی، «کمال‌الملک» ساخته علی حاتمی، «مردی که زیاد می‌دانست» ساخته یدالله صمدی و «مترسک» ساخته حسن محمدزاده اشاره کرد. «مترسک» جایزه بهترین فیلم را دریافت کرد و یدالله صمدی برای «مردی که زیاد می‌دانست» به عنوان بهترین کارگردان انتخاب شد. «گل‌های داوودی» نیز با دریافت پنج لوح زرین در رشته‌های بازیگری، فیلمبرداری، تدوین و موسیقی، بیشترین تعداد جوایز بخش اصلی را به خود اختصاص داد.
مهدی حجت، اکبر عالمی، محمدعلی نجفی، محمد خزاعی و سیف‌الله داد هیئت داوران بخش اصلی بودند.
برگزاری
سومین دوره جشنواره به دبیری سیدمحمد بهشتی برگزار شد. بهشتی در آن زمان از مدیران اصلی سینمای ایران و مدیرعامل بنیاد سینمایی فارابی بود و مدیریت جشنواره در دوره او با روند گسترده‌تر سامان‌دهی سینمای پس از انقلاب همراه شد.
در این دوره، جشنواره در کنار سیاست حمایت و هدایت تولید داخلی، امکان حضور طیف متنوع‌تری از آثار را فراهم کرد. موضوعات جنگ، مسائل اجتماعی، خانواده، تاریخ و زندگی شخصیت‌های فرهنگی و هنری ایران در میان آثار جشنواره دیده می‌شد. حضور «کمال‌الملک» ساخته علی حاتمی در بخش مسابقه، در کنار آثار فیلمسازان نسل جدید، از نشانه‌های این تنوع بود.
جشنواره سوم همچنین زمینه بیشتری برای معرفی فیلمسازانی فراهم کرد که فعالیت حرفه‌ای آنان پس از انقلاب آغاز شده بود. ایجاد بخش «نخستین آثار فیلمسازان» را می‌توان در همین چارچوب بررسی کرد؛ بخشی که به معرفی تجربه‌های نخست فیلمسازان ایرانی اختصاص داشت.
بخش مسابقه سینمای ایران
در بخش مسابقه سینمای ایران ۲۰ فیلم بلند و ۱۹ فیلم کوتاه حضور داشتند. در میان فیلم‌های بلند، آثاری مانند «پایگاه جهنمی»، «پرچمدار»، «تاتوره»، «ریشه در خون»، «سردار جنگل»، «سناتور»، «فرار»، «کمال‌الملک»، «مردی که زیاد می‌دانست»، «گل‌های داوودی»، «میرزاکوچک‌خان» و «مترسک» قرار داشتند.
«کمال‌الملک» به کارگردانی علی حاتمی از مهم‌ترین آثار حاضر در جشنواره بود و جمشید مشایخی در آن نقش کمال‌الملک را ایفا کرد. این فیلم در کنار ارزش‌های تاریخی و هنری خود، از آثار مورد توجه مخاطبان جشنواره نیز بود.
«گل‌های داوودی» ساخته رسول صدرعاملی نیز یکی از آثار موفق دوره بود. این فیلم با دریافت پنج لوح زرین در بخش‌های مختلف، در شمار پرافتخارترین آثار دوره سوم قرار گرفت. جوایز آن شامل بهترین بازیگر نقش اول مرد، بهترین بازیگر نقش اول زن، بهترین فیلمبرداری، بهترین تدوین و بهترین موسیقی متن بود.
بخش نخستین آثار فیلمسازان
«نخستین آثار فیلمسازان» از بخش‌های غیررقابتی جدید این دوره بود و برای نمایش آثار نخست فیلمسازان ایرانی پس از انقلاب اسلامی شکل گرفت. این بخش زمینه‌ای برای معرفی فیلمسازان جوان و تجربه‌های اولیه آنان فراهم کرد و در روند شناسایی نسل جدید سینمای ایران اهمیت داشت.
سینمای ایران و جشنواره‌های جهانی
بخش غیررقابتی دیگری با عنوان «سینمای ایران و جشنواره‌های جهانی» برگزار شد. در این بخش، آثاری از سینمای پس از انقلاب که در جشنواره‌های خارجی حضور یافته بودند، به نمایش درآمدند. ایجاد این بخش نشان‌دهنده توجه جشنواره به بازتاب بین‌المللی سینمای ایران و معرفی آثار تولیدشده در سال‌های پس از انقلاب بود.
سینمای تجربی
بخش آماتوری جشنواره در این دوره با عنوان «سینمای تجربی» در شیراز برگزار شد. این بخش به آثار فیلمسازان غیرحرفه‌ای و تجربه‌های سینمایی اختصاص داشت و برای آن جوایزی در نظر گرفته شد. از جمله چهره‌هایی که در این بخش مورد تقدیر قرار گرفت، فرزاد مؤتمن بود که برای فیلمبرداری «نساجی سنتی» تقدیر شد.
استقبال مخاطبان
بر اساس پژوهش‌های انجام‌شده، مجموع تماشاگران بخش‌های مختلف سومین دوره جشنواره حدود ۱۱۰ هزار نفر بود. سینما مرکزی در میدان انقلاب از سالن‌های پرمخاطب جشنواره بود و در هنگام نمایش برخی آثار، شمار تماشاگران به اندازه‌ای بود که برخی افراد به صورت ایستاده فیلم‌ها را تماشا می‌کردند. «کمال‌الملک» ساخته علی حاتمی از پرمخاطب‌ترین فیلم‌های جشنواره بود. استقبال از فیلم به اندازه‌ای بود که تماشاگران خواهان برگزاری سئانس‌های فوق‌العاده برای آن شدند، اما تهیه‌کننده با نمایش اضافه فیلم موافقت نکرد. تلویزیون نیز از این دوره توجه بیشتری به جشنواره نشان داد. برنامه‌ای با عنوان «جنگ هنر» هر روز به مدت یک ساعت به بررسی فیلم‌های جشنواره اختصاص داشت. در این دوره برای نخستین بار در سینما صحرا لژ ویژه‌ای برای اهالی مطبوعات اختصاص داده شد.
ویژگی‌ها
یکی از مهم‌ترین رویدادهای سومین دوره، اعطای نخستین جایزه بهترین بازیگر نقش اول زن بود. پروانه معصومی برای بازی در «گل‌های داوودی» این جایزه را دریافت کرد و نام او به عنوان نخستین برنده زن این جایزه در تاریخ جشنواره ثبت شد.
معصومی در مراسم اختتامیه حضور نداشت و هنگام برگزاری جشنواره درگیر فیلمبرداری فیلم دیگری بود؛ ازاین‌رو خبر دریافت جایزه پس از مراسم به او منتقل شد.
از دیگر ویژگی‌های این دوره، حضور «کمال‌الملک» و استقبال مخاطبان از آن بود. همچنین گسترش حضور فیلمسازان نسل جدید، ایجاد بخش نخستین آثار و توجه به فیلم‌های کوتاه و تجربی، دامنه فعالیت جشنواره را نسبت به دوره‌های نخست افزایش داد.
نخستین جایزه بازیگر زن
یکی از مهم‌ترین رویدادهای سومین دوره، اعطای نخستین جایزه بهترین بازیگر نقش اول زن در جشنواره فیلم فجر بود. پروانه معصومی برای بازی در «گل‌های داوودی» این جایزه را دریافت کرد و به نخستین بازیگر زن برنده لوح زرین جشنواره فیلم فجر تبدیل شد. معصومی در مراسم اختتامیه در سینما صحرا حضور نداشت؛ او هنگام برگزاری مراسم در شمال کشور و در محل فیلمبرداری «چمدان» ساخته جلال مقدم بود. وی روز پس از اختتامیه از طریق عزت‌الله انتظامی از انتخاب خود مطلع شد.
استقبال از کمال‌الملک
«کمال‌الملک» از پرمخاطب‌ترین فیلم‌های این دوره بود و استقبال تماشاگران از آن به درخواست برای برگزاری سئانس‌های فوق‌العاده انجامید. با این حال، تهیه‌کننده فیلم با نمایش اضافه آن موافقت نکرد.
برگزیدگان
بخش حرفه‌ای
• بهترین فیلم| «مترسک»| تهیه‌کنندگی بنیاد مستضعفان آذربایجان غربی
• بهترین کارگردانی| یدالله صمدی| مردی که زیاد می‌دانست
• بهترین بازیگر مرد| جمشید مشایخی| کمال‌الملک و گل‌های داوودی
• بهترین بازیگر زن| پروانه معصومی| گل‌های داوودی
• بهترین بازیگر خردسال| محمدرضا مرسلی| مترسک
• بهترین بازیگر مکمل زن| جیران شریف| مترسک
• بهترین فیلمبرداری| فیروز ملک‌زاده| گل‌های داوودی
• بهترین تدوین| عباس گنجوی| «تاتوره» و گل‌های داوودی
• بهترین موسیقی| کامبیز روشن‌روان| «زندان دوله‌تو» و گل‌های داوودی
در بخش بهترین فیلمنامه، برگزیده‌ای تعیین نشد. با این حال، هیئت داوران از چند فیلمنامه تقدیر کرد: از «کمال‌الملک» نوشته علی حاتمی به دلیل دیالوگ‌ها، از «مترسک» نوشته مهدی معدنیان به دلیل پرداخت عاطفی و از «مردی که زیاد می‌دانست» نوشته حسن هدایت و جمال امید به دلیل ایده تقدیر شد.
گل‌های داوودی با دریافت پنج جایزه، رکورددار جوایز این دوره بود؛ جمشید مشایخی، پروانه معصومی، فیروز ملک‌زاده، عباس گنجوی و کامبیز روشن‌روان جوایز این فیلم را به خود اختصاص دادند
فیلم‌های کوتاه
• بهترین فیلم| علی‌اصغر آگه‌بنایی| آداب بهاری
• دیپلم افتخار| ابراهیم حاتمی‌کیا| صراط
• دیپلم افتخار| مسعود جعفری جوزانی| با من حرف بزن
• بهترین فیلم مستند| حمید تمجیدی| هوردورق
• بهترین فیلم آموزشی| ابراهیم فروزش| نگاه
• بهترین فیلم داستانی| امرالله احمدجو| عمو ابراهیم
بخش سینمای تجربی
در بخش «سینمای تجربی» نیز هشت اثر موفق به دریافت لوح زرین شدند. همچنین هیئت داوران از فرزاد مؤتمن برای فیلمبرداری «نساجی سنتی» و هفت فیلمساز دیگر تقدیر کرد.
