چهارمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم فجر از ۱۲ تا ۲۲ بهمن ۱۳۶۴ در تهران برگزار شد و سیدمحمد بهشتی دبیری آن را بر عهده داشت. این دوره در ادامه روند شکل‌گیری ساختار جدید سینمای ایران پس از انقلاب اسلامی و در شرایط جنگ ایران و عراق برگزار شد.
در بخش مسابقه سینمای ایران، ۲۲ فیلم بلند و ۲۴ فیلم کوتاه حضور داشتند و بخش‌های غیررقابتی متعددی نیز در برنامه جشنواره قرار گرفتند. از جمله این بخش‌ها می‌توان به مرور یک سال سینمای ایران، سینمای کودک و نوجوان، «چشم‌انداز سینما در آسیا» و «نمایش‌های ویژه» اشاره کرد.
در این دوره، بخش آماتوری جشنواره فیلم فجر از ساختار اصلی آن جدا شد و در قالب رویدادی مستقل با عنوان «سینمای جوان» ادامه یافت. در مقابل، برنامه‌های مرتبط با سینمای کودک و نوجوان به جشنواره افزوده شد. حضور آثاری چون «اتوبوس»، «اولی‌ها»، «بهار»، «جاده‌های سرد»، «پدربزرگ»، «خط پایان»، «تنوره دیو»، «مادیان»، «بایکوت» و «بلمی به سوی ساحل» از ویژگی‌های بخش مسابقه این دوره بود.
هیئت داوران شش فیلم «اولی‌ها» ساخته عباس کیارستمی، «بهار» ساخته ابوالفضل جلیلی، «جاده‌های سرد» ساخته مسعود جعفری جوزانی، «پدربزرگ» ساخته مجید قاری‌زاده، «خط پایان» ساخته محمدعلی طالبی و «اتوبوس» ساخته یدالله صمدی را شایسته دریافت جایزه ویژه دانست. کیانوش عیاری برای «تنوره دیو» لوح زرین بهترین کارگردانی را دریافت کرد و هادی اسلامی برای «اتوبوس» به عنوان بهترین بازیگر نقش اول مرد برگزیده شد. در بخش فیلم کوتاه نیز «تاروپود» ساخته کیومرث پوراحمد جایزه بهترین فیلم را دریافت کرد.
چهارمین دوره از نظر گسترش بخش‌های جنبی، توجه به سینمای کودک و نوجوان، افزایش حضور فیلم‌های خارجی در بخش‌های غیررقابتی و معرفی شماری از فیلمسازان نسل جدید اهمیت داشت. این دوره همچنین با بحث‌هایی درباره سیاست نمایش فیلم‌های خارجی، کیفیت آثار و جایگاه زنان در ساختار جوایز جشنواره همراه بود.
اعضای هیئت داوری این دوره شامل مجید بهمن‌پور، کمال حاج‌سیدجوادی، فرید حاج‌کریم‌خان، محمد خزاعی، جلال رفیع، مهدی فریدزاده و منوچهر محمدی بودند.
برگزاری
چهارمین دوره جشنواره به دبیری سیدمحمد بهشتی برگزار شد. بهشتی در آن زمان مدیرعامل بنیاد سینمایی فارابی بود و مدیریت جشنواره در دوره او با روند تثبیت ساختارهای جدید سینمای ایران همراه بود. بنیاد سینمایی فارابی در این سال‌ها یکی از نهادهای مهم در سیاست‌گذاری و سامان‌دهی تولید و نمایش فیلم در ایران به شمار می‌رفت.
جشنواره در شرایطی برگزار شد که سینمای ایران هم‌زمان با افزایش تولید داخلی، درگیر تنظیم رابطه میان سیاست‌های فرهنگی دولت، نیازهای تولیدکنندگان و تقاضای مخاطبان بود. از سوی دیگر، محدودیت ورود و عرضه عمومی فیلم‌های خارجی موجب شده بود نمایش آثار خارجی در قالب برنامه‌های انتخاب‌شده و بخش‌های غیررقابتی جشنواره اهمیت بیشتری پیدا کند.
بخش مسابقه سینمای ایران
در بخش مسابقه سینمای ایران ۲۲ فیلم بلند و ۲۴ فیلم کوتاه حضور داشتند. در میان فیلم‌های بلند، آثاری همچون «آتش در زمستان»، «آن سوی مه»، «آوار»، «اتوبوس»، «اولی‌ها»، «بایکوت»، «بلمی به سوی ساحل»، «بهار»، «تشریفات»، «تنوره دیو»، «جاده‌های سرد»، «مادیان» و «کفش‌های میرزا نوروز» قرار داشتند
این فهرست نشان‌دهنده حضور هم‌زمان فیلمسازانی از نسل‌های مختلف سینمای ایران بود. عباس کیارستمی، محسن مخملباف، رسول ملاقلی‌پور، محمد متوسلانی، کیانوش عیاری، مسعود جعفری جوزانی و یدالله صمدی از جمله کارگردانانی بودند که آثارشان در این دوره حضور داشت.
«تنوره دیو» ساخته کیانوش عیاری، «اتوبوس» ساخته یدالله صمدی، «جاده‌های سرد» ساخته مسعود جعفری جوزانی و «اولی‌ها» ساخته عباس کیارستمی از آثاری بودند که در بخش جوایز نیز مورد توجه قرار گرفتند.
بخش‌های غیررقابتی
یکی از ویژگی‌های چهارمین دوره، افزایش تعداد بخش‌های غیررقابتی بود. «مرور یک سال سینمای ایران»، «سینمای ایران و جشنواره‌های حرفه‌ای پس از انقلاب اسلامی»، «سینمای کودک و نوجوان»، «چشم‌انداز سینما در آسیا» و «نمایش‌های ویژه» از جمله این برنامه‌ها بودند.
در بخش سینمای کودک و نوجوان، آثاری از کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیز به نمایش درآمد. حضور این آثار در جشنواره، زمینه توجه بیشتر به تولیدات کودک و نوجوان را فراهم کرد و این حوزه را به یکی از بخش‌های مورد توجه جشنواره تبدیل کرد.
در بخش «چشم‌انداز سینما در آسیا» و «نمایش‌های ویژه» نیز شماری از آثار خارجی نمایش داده شدند. بنابراین، در حالی که سیاست‌های سینمایی کشور ورود و عرضه فیلم‌های خارجی را محدود کرده بود، جشنواره همچنان امکان نمایش منتخبی از آثار خارجی را در قالب برنامه‌های غیررقابتی فراهم می‌کرد.
جدایی بخش آماتوری و شکل‌گیری سینمای جوان
یکی از تغییرات ساختاری چهارمین دوره، جدایی بخش آماتوری از جشنواره فیلم فجر بود. این بخش با عنوان «سینمای جوان» به صورت مستقل ادامه یافت. این تغییر، مسیر جداگانه‌ای برای فعالیت و عرضه آثار فیلمسازان جوان و غیرحرفه‌ای ایجاد کرد و در سال‌های بعد به شکل‌گیری ساختار مستقل جشنواره‌های مرتبط با سینمای جوان کمک کرد.
حواشی و بازتاب‌ها
یکی از موضوعات مورد بحث پیرامون چهارمین دوره، سیاست نمایش فیلم‌های خارجی بود. در شرایطی که ورود و عرضه عمومی فیلم‌های خارجی محدود شده بود، جشنواره بخشی از برنامه خود را به نمایش آثار خارجی اختصاص داد. این آثار عمدتاً در بخش‌های غیررقابتی ارائه شدند و از این طریق امکان آشنایی مخاطبان و سینماگران ایرانی با بخشی از تولیدات سینمای جهان فراهم شد.
از سوی دیگر، مسئله حضور زنان در میان برگزیدگان نیز از موضوعات قابل توجه این دوره بود. در چهارمین دوره جایزه‌ای برای بهترین بازیگر نقش اول زن اعطا نشد؛ این در حالی بود که در دوره سوم پروانه معصومی برای «گل‌های داوودی» نخستین جایزه بهترین بازیگر زن جشنواره را دریافت کرده بود.
چهارمین دوره از نظر حضور نسل تازه فیلمسازان نیز اهمیت داشت. کیانوش عیاری، مسعود جعفری جوزانی، رسول ملاقلی‌پور و دیگر فیلمسازانی که در سال‌های پس از انقلاب فعالیت حرفه‌ای خود را گسترش دادند، در این دوره حضور داشتند. در کنار آنان، فیلمسازانی مانند عباس کیارستمی و محمد متوسلانی نیز در جشنواره حاضر بودند و به این ترتیب، آثار متعلق به نسل‌ها و رویکردهای مختلف سینمای ایران در یک رویداد مشترک گرد آمدند.
برگزیدگان
در بخش اصلی، هیئت داوران شش فیلم «اولی‌ها» ساخته عباس کیارستمی، «بهار» ساخته ابوالفضل جلیلی، «جاده‌های سرد» ساخته مسعود جعفری جوزانی، «پدربزرگ» ساخته مجید قاری‌زاده، «خط پایان» ساخته محمدعلی طالبی و «اتوبوس» ساخته یدالله صمدی را شایسته دریافت جایزه ویژه دانست و به هر یک لوح زرین اعطا کرد. همچنین «توهم» ساخته سعید حاجی‌میری دیپلم افتخار دریافت کرد.
در بخش فیلم‌های کوتاه، «تاروپود» ساخته کیومرث پوراحمد به عنوان بهترین فیلم انتخاب شد. «خرمشهر خانه توست» دیپلم افتخار دریافت کرد و از «دوران کودکی» تقدیر شد. همچنین نجمه مشروطه برای بازی در «تاروپود» دیپلم افتخار بهترین بازیگر خردسال را دریافت کرد. «چرا و چطور؟» ساخته فرشید مثقالی بهترین فیلم آموزشی شناخته شد و «دیدنی‌های جام» ساخته نصیب نصیبی دیپلم افتخار گرفت.
برگزیدگان در یک نگاه
- جایزه ویژه هیئت داوران: عباس کیارستمی برای فیلم «اولی‌ها»
- جایزه ویژه هیئت داوران: ابوالفضل جلیلی برای فیلم «بهار»
- جایزه ویژه هیئت داوران: مسعود جعفری جوزانی برای فیلم «جاده‌های سرد»
- جایزه ویژه هیئت داوران: مجید قاری‌زاده برای فیلم «پدربزرگ»
- جایزه ویژه هیئت داوران: محمدعلی طالبی برای فیلم «خط پایان»
- جایزه ویژه هیئت داوران: یدالله صمدی برای فیلم «اتوبوس»
- دیپلم افتخار: سعید حاجی‌میری برای فیلم «توهم»
- بهترین کارگردانی: کیانوش عیاری برای فیلم «تنوره دیو»
- بهترین فیلمنامه: مجید قاری‌زاده برای فیلم «پدربزرگ»
- بهترین بازیگر مرد: هادی اسلامی برای فیلم «اتوبوس»
- تقدیر: ایرج طهماسب برای فیلم «خط پایان»
- بهترین بازیگر مکمل مرد: اسماعیل محمدی برای فیلم «تنوره دیو»
- تقدیر: حمید جبلی برای فیلم‌های «جاده‌های سرد» و «خط پایان»
- بهترین بازیگر مکمل زن: مهری مهرنیا برای فیلم «تنوره دیو»
- دیپلم افتخار بهترین بازیگر خردسال: مهدی اسدی برای فیلم «بهار»
- بهترین فیلم‌برداری: تورج منصوری برای فیلم «جاده‌های سرد»
- دیپلم افتخار فیلم‌برداری: محمود کلاری برای فیلم «جاده‌های سرد»
- تقدیر فیلم‌برداری: داریوش عیاری برای فیلم «تنوره دیو»
- بهترین تدوین: حسین زندباف برای فیلم «اتوبوس»
- بهترین موسیقی: شریف لطفی برای فیلم «مادیان»
- تقدیر موسیقی: بابک بیات برای فیلم «اتوبوس»
