پنجمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم فجر از ۱۲ تا ۲۲ بهمن ۱۳۶۵ در تهران برگزار شد و دبیری آن را سیدمحمد بهشتی بر عهده داشت. این دوره در شرایطی برگزار شد که ساختار جدید سینمای ایران پس از انقلاب اسلامی به ثبات بیشتری رسیده بود و زمینه حضور هم‌زمان شماری از فیلمسازان باسابقه و نسل جدید سینمای پس از انقلاب فراهم شده بود. در بخش مسابقه، ۲۰ فیلم بلند ایرانی حضور داشتند و در مجموع ۲۶۴ فیلم ایرانی و خارجی در بخش‌های مختلف جشنواره به نمایش درآمد.
در میان آثار این دوره، «پرواز در شب» ساخته رسول ملاقلی‌پور لوح زرین بهترین فیلم را دریافت کرد و «خانه دوست کجاست؟» ساخته عباس کیارستمی علاوه بر دریافت جایزه ویژه هیئت داوران، لوح زرین بهترین کارگردانی را نیز به دست آورد. «ناخدا خورشید» ساخته ناصر تقوایی و «شیر سنگی» ساخته مسعود جعفری جوزانی نیز از آثار پرحضور در بخش جوایز بودند.
پنجمین دوره با گسترش بخش‌های جنبی، نمایش آثار خارجی، توسعه برنامه‌های سینمای کودک و نوجوان و برگزاری هم‌زمان جشنواره در تهران و مراکز استان‌ها همراه بود. افزوده‌شدن نمایشگاه و مسابقه پوسترهای سینمایی و اعلام رسمی هیئت انتخاب نیز از تغییرات این دوره به شمار می‌رفت. در این دوره، سینمای دفاع مقدس، سینمای اجتماعی و آثار متعلق به جریان‌های متفاوت سینمایی در کنار یکدیگر قرار گرفتند.
هیئت داوران بخش اصلی را محمد خزاعی، منوچهر عسگری‌نسب، محمدباقر کریمیان، منوچهر محمدی و سیدعطاءالله مهاجرانی تشکیل می‌دادند.
زمینه و شرایط برگزاری
پنجمین دوره جشنواره در میانه دهه ۱۳۶۰ برگزار شد؛ دوره‌ای که سینمای ایران از مرحله نخست سامان‌دهی پس از انقلاب عبور کرده و نهادهای سینمایی دولتی نقش پررنگی در تولید، حمایت و سیاست‌گذاری داشتند. بنیاد سینمایی فارابی و دیگر نهادهای وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در سازمان‌دهی تولید و عرضه آثار سینمایی نقش داشتند.
در همین دوره، امکان حضور شماری از فیلمسازان باسابقه که در سال‌های نخست پس از انقلاب حضور محدودی در سینمای رسمی داشتند، افزایش یافت. ناصر تقوایی با «ناخدا خورشید»، داریوش مهرجویی با «اجاره‌نشین‌ها»، عباس کیارستمی با «خانه دوست کجاست؟» و مسعود جعفری جوزانی با «شیر سنگی» در کنار فیلمسازان نسل جدید قرار گرفتند. هم‌زمان، فیلمسازانی مانند رسول ملاقلی‌پور، محسن مخملباف، ابراهیم حاتمی‌کیا و پوران درخشنده نیز در فضای سینمای پس از انقلاب فعالیت می‌کردند.
به این ترتیب، جشنواره پنجم از نخستین دوره‌هایی بود که در آن می‌توان حضور هم‌زمان جریان‌های مختلف سینمای ایران را در یک رویداد رسمی مشاهده کرد؛ از سینمای دفاع مقدس و اجتماعی تا آثار اقتباسی، کودک و نوجوان و فیلم‌های متکی بر تجربه‌های متفاوت روایی.
فیلم‌ها و برگزیدگان
در بخشِ مسابقه، ۲۰ فیلمِ بلندِ ایرانی حضور داشتند. فیلم‌های «تیرباران» (علی‌اصغر شادروان)، «دستفروش» (محسن مخملباف) و «گذرگاه» (شهریار بحرانی) خارج از مسابقه به نمایش درآمدند. همچنین ۲۴ فیلمِ کوتاهِ ایرانی در بخشِ جنبی به نمایش گذاشته شد.
برگزیدگانِ اصلی این دوره به شرح زیر بود:
• بهترین فیلم رسول ملاقلی‌پور «پرواز در شب»
• جایزهٔ ویژهٔ هیئتِ داوران عباس کیارستمی (تهیه‌کننده: علیرضا زرین) «خانهٔ دوست کجاست؟»
• بهترین کارگردانی عباس کیارستمی «خانهٔ دوست کجاست؟»
• بهترین فیلمنامه مسعود جعفری جوزانی «شیرسنگی»
• بهترین بازیگر مرد داریوش ارجمند «ناخدا خورشید»
• بهترین بازیگر مکمل مرد سعید پورصمیمی «ناخدا خورشید»
• بهترین فیلمبرداری محمد آلادپوش «گزارش یک قتل»
• بهترین تدوین مهرزاد مینویی «دست‌نوشته‌ها»
• بهترین موسیقی فرهاد فخرالدینی «گزارش یک قتل»
• بهترین صداگذاری اسحاق خانزادی «شیرسنگی»
• بهترین صدابرداری جهانگیر میرشکاری، اصغر شاهوردی، بهروز معاونیان «خانهٔ دوست کجاست؟» و «اجاره‌نشین‌ها»
• بهترین جلوه‌های ویژه علی رستگار «پرواز در شب»
«ناخدا خورشید» (ناصر تقوایی) و «شیرسنگی» (مسعود جعفری جوزانی) با ۷ نامزدی، رکورددارِ بیشترین نامزدی شدند و «خانهٔ دوست کجاست؟» با ۳ لوح زرین، بیشترین جوایز را از آنِ خود کرد.
در بخشِ فیلمِ کوتاه، «زندگی در ارتفاعات» ساختهٔ عزیزالله حمیدنژاد به عنوانِ بهترین فیلمِ مستندِ کوتاه، و «بازگشت» (کارِ گروهی) به عنوانِ بهترین فیلمِ پویانماییِ کوتاه برگزیده شدند.
مخاطبان و گسترش جشنواره
یکی از ویژگی‌های پنجمین دوره، گسترش جغرافیایی جشنواره بود. برنامه‌های آن هم‌زمان با تهران در ۲۳ مرکز استان برگزار شد. این اقدام در شرایط جنگ ایران و عراق، امکان دسترسی مخاطبان خارج از تهران به برنامه‌های جشنواره را افزایش داد و جشنواره را از یک رویداد عمدتاً متمرکز در پایتخت به رویدادی با گستره کشوری نزدیک‌تر کرد.
گزارش‌های موجود شمار تماشاگران این دوره را ۲۲۷ هزار و ۳۵۴ نفر اعلام کرده‌اند. افزایش مخاطبان در کنار گسترش بخش‌های جشنواره، از روند رشد تدریجی این رویداد در نیمه نخست دهه ۱۳۶۰ حکایت داشت.
بخش‌های جنبی و نوآوری‌ها
· بخشِ کودک و نوجوان با نمایش ۱۲۹ فیلم (که ۱۰۸ تای آن خارجی و عمدتاً کوتاه بود) مفصل‌ترین بخشِ جشنواره بود.
· بخش «نمایش‌های ویژه» شامل ۲۴ فیلمِ بلند و ۱۵ فیلمِ کوتاهِ خارجی بود که از میان آنها «آخرین نبرد» (لوک بسون)، «بیا و بنگر» (الم کلیموف) و «مرد مرمرین» (آندره وایدا) مورد توجه قرار گرفتند.
· بخشِ جنبی با عنوان «منظر سینمای سه قاره» نیز ۱۰ فیلم را به نمایش گذاشت.
· برای نخستین بار، نمایشگاهِ پوسترهای سینمایی به جشنواره افزوده شد؛ از میان ۱۵۷ پوسترِ ارسالی، ۲۰ اثر برای مسابقه و ۲۰ اثر برای نمایشگاهِ جنبی انتخاب شدند.
· همچنین برای نخستین بار، اسامی هیئتِ انتخاب به‌طور رسمی اعلام شد و نامزدهای دریافتِ جوایز از سوی داوران معرفی شدند.
· ماهنامهٔ «فیلم» برای نخستین بار ویژه‌نامه‌ای ۱۳۰ صفحه‌ای با قیمت ۳۰ تومان برای جشنواره منتشر کرد.
