دوازدهمین دورهٔ جشنواره بین‌المللی فیلم فجر در بهمن ۱۳۷۲ در تهران برگزار شد و سیدمحمد بهشتی برای آخرین بار دبیری جشنواره را بر عهده داشت. هم‌زمان با جشنواره، نخستین کنگرهٔ بین‌المللی فیلمسازان مسلمان از ۱۵ تا ۲۲ بهمن با شرکت ۸۰ مهمان خارجی در خانهٔ سینما برگزار شد.
در این دوره، ۱۹ فیلم در بخش مسابقهٔ سینمای ایران و ۲۰ فیلم در بخش مسابقهٔ فیلم‌های اول و دوم حضور داشتند.
یکی از ویژگی‌های این دوره، انتخاب‌نشدن «بهترین فیلم» بود، درحالبی‌که این تصمیم در تاریخ جشنواره پیش‌تر نیز سابقه داشت.
در میان جوایز اصلی، محمد بزرگ‌نیا برای «جنگ نفت‌کش‌ها» سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی را دریافت کرد. سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه به هوشنگ مرادی کرمانی و محمدعلی طالبی برای «تیک‌تاک» رسید. عزت‌الله انتظامی برای «روز فرشته» و فاطمه معتمدآریا برای «همسر» نیز جوایز بازیگری نقش اصلی را دریافت کردند. «حماسه مجنون» و «تیک‌تاک» به‌طور مشترک جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران را به دست آوردند.
از دیگر آثار مورد توجه هیئت داوران می‌توان به «بلندی‌های صفر»، «چشم شیطان» و «حماسه مجنون» اشاره کرد. «بلندی‌های صفر» و «چشم شیطان» هرکدام سه سیمرغ بلورین و «حماسه مجنون» نیز سه سیمرغ بلورین دریافت کردند. ناصر چشم‌آذر برای موسیقی متن «بلندی‌های صفر» و «چشم شیطان» یک سیمرغ بلورین دریافت کرد.
اعضای هیئت داوران شامل سید مهدی شجاعی، جواد شمقدری، عباس کیارستمی، مجید مجیدی و فریدون ناصری بوده است.
برگزاری
دوازدهمین دورهٔ جشنواره در سالی برگزار شد که مدیریت معاونت سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از فخرالدین انوار به مهدی فریدزاده منتقل شده بود. سیدمحمد بهشتی نیز همچنان مدیریت بنیاد سینمایی فارابی و دبیری جشنواره را بر عهده داشت و این دوره پایان دورهٔ ده‌سالهٔ دبیری او در جشنواره فجر بود.
یکی از مسائل مطرح در فضای سینمای آن دوره، وضعیت مخاطب و فاصلهٔ میان موفقیت جشنواره‌ای و استقبال عمومی از فیلم‌ها بود. در دوازدهمین دوره نیز تفاوت میان نتایج جشنواره و میزان فروش برخی آثار در اکران عمومی مورد توجه قرار گرفت. «بلندی‌های صفر»، با وجود دریافت سه سیمرغ، در اکران عمومی با استقبال محدودی روبه‌رو شد؛ در مقابل، «کلاه‌قرمزی و پسرخاله» که در جشنواره حضور نداشت، در اکران عمومی مخاطب بسیار بیشتری جذب کرد. با توجه به تفاوت منابع دربارهٔ آمار دقیق فروش و تعداد مخاطبان، این ارقام در این مقاله به‌صورت قطعی گزارش نمی‌شوند.
در این دوره، بخش مسابقهٔ سینمای ایران شامل ۱۹ فیلم و بخش مسابقهٔ فیلم‌های اول و دوم شامل ۲۰ فیلم بود. در میان آثار بخش اصلی، فیلم‌هایی مانند «پایان کودکی»، «پناهنده»، «تاواریش»، «تیک‌تاک»، «جای امن»، «حماسه مجنون»، «خاکستر سبز»، «نان و شعر» و «همسر» قرار داشتند. در بخش فیلم‌های اول و دوم نیز «ایوب پیامبر»، «بازیچه»، «جنگ نفت‌کش‌ها»، «زینت» و «هبوط» به نمایش درآمدند.
مهم‌ترین برگزیدگان این دوره، در اکران سراسری سال بعد، در میانه‌ها و حتی پایین جدول فروش قرار گرفتند. تنها استثنا، فیلم «همسر» ساختهٔ مهدی فخیم‌زاده بود که توانست در اکران عمومی، کمتر از ۲ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر مخاطب جذب کند؛ در سالی که فیلم «کلاه قرمزی و پسرخاله» ساختهٔ ایرج طهماسب، بدون حضور در جشنواره، بیش از ۴ میلیون و ۳۰۰ هزار تماشاگر داشت. فیلم «بلندی‌های صفر» به عنوان یکی از رکوردداران نامزدی و کسب سیمرغ در این دوره و یکی از ۷ محصول بنیاد فارابی در میان فیلم‌های بخش مسابقه، در اکران عمومی در تهران و شهرستان، تنها ۱۲ هزار نفر مخاطب جذب کرد.
بخش‌های جنبی
در کنار مسابقهٔ سینمای ایران و فیلم‌های اول و دوم، بخش‌هایی مانند «مسابقهٔ مواد تبلیغی فیلم‌ها»، «جشنواره جشنواره‌ها»، «نمایش‌های ویژه»، «کنگرهٔ فیلمسازان مسلمان» و «ره‌آورد اصفهان» برگزار شد. در بخش مواد تبلیغی، برای پوستر، عکس و آنونس نیز جوایزی در نظر گرفته شد.
«زیر درختان زیتون» ساختهٔ عباس کیارستمی نیز خارج از بخش مسابقه به نمایش درآمد. در بخش «جشنواره جشنواره‌ها» و برنامه‌های مرتبط با سینمای جهان، آثاری از سینمای کشورهای مختلف نمایش داده شد و مرورهایی بر سینمای فرانسه، چین، هلند و ژاپن در برنامه‌های جنبی قرار گرفت. همچنین بزرگداشت‌هایی برای آلکساندر داوژنکو و ورنر هرتسوگ برگزار شد.
از دیگر برنامه‌های این دوره، نخستین «کنگرهٔ فیلمسازان مسلمان» بود که هم‌زمان با جشنواره برگزار شد. این بخش در دوره‌های بعد نیز با تغییر عنوان و ساختار، در برنامهٔ جشنواره ادامه یافت.
برگزیدگان
● جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران: «حماسه مجنون» (جمال شورجه) و «تیک تاک» (محمدعلی طالبی)؛ به‌طور مشترک.
● بهترین کارگردانی: محمد بزرگ‌نیا برای فیلم «جنگ نفت‌کش‌ها».
● بهترین فیلمنامه: هوشنگ مرادی کرمانی و محمدعلی طالبی برای فیلم «تیک تاک». ● تقدیر: مهدی فخیم‌زاده برای فیلم «همسر».
● بهترین بازیگر نقش اصلی مرد: عزت‌الله انتظامی برای فیلم «روز فرشته».
● بهترین بازیگر نقش اصلی زن: فاطمه معتمدآریا برای فیلم «همسر». ● دیپلم افتخار: پروین‌دخت یزدانیان برای فیلم «نان و شعر».
● بهترین بازیگر نقش مکمل مرد: جعفر دهقان برای فیلم «حماسه مجنون». ● تقدیر: مهدی فخیم‌زاده برای فیلم «تاواریش».
● بهترین بازیگر نقش مکمل زن: نیکو خردمند برای فیلم «بازیچه». ● تقدیر: شیرین بینا برای فیلم «تیک تاک».
● بهترین فیلم اول: «سجاده آتش» (احمد مرادپور). ● دیپلم افتخار: «ایوب پیامبر» (فرج‌الله سلحشور).
● بهترین فیلم دوم: «جنگ نفت‌کش‌ها» (محمد بزرگ‌نیا).
● جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران فیلم‌های اول و دوم: فریدون دانشمند، فیلمنامه‌نویس «دره هزار فانوس».
● رکوردداران بیشترین نامزدی: «بلندی‌های صفر» (حسینعلی فلاح لیالستانی) و «چشم شیطان» (حسن هدایت)، هرکدام با ۸ رشتهٔ نامزدی.
● رکوردداران بیشترین جایزه: «بلندی‌های صفر»، «چشم شیطان» و «حماسه مجنون» (جمال شورجه)، هرکدام با ۳ سیمرغ بلورین.
