بیست‌ویکمین دورهٔ جشنواره بین‌المللی فیلم فجراز۱۲تا۲۲بهمن۱۳۸۱در تهران و به دبیری محمدمهدی عسگرپور برگزار شد.
این دوره با تغییراتی در ساختار بخش‌های رقابتی و شیوهٔ اهدای جوایز همراه بود و مسابقهٔ فیلم‌های اول، فیلم کوتاه و فیلم مستند در کنار مسابقهٔ سینمای ایران و مسابقهٔ بین‌الملل برگزار شد. از سوی دیگر، ورود گسترده‌تر فیلم‌های تولیدشده با فناوری دیجیتال، حضور گروهی از فیلم‌سازان جوان و غیبت شماری از فیلم‌سازان باسابقه، از ویژگی‌های مورد توجه این دوره بود.
در بخش مسابقهٔ سینمای ایران، «دیوانه‌ای از قفس پرید» ساختهٔ احمدرضا معتمدی و «اینجا چراغی روشن است» ساختهٔ رضا میرکریمی از فیلم‌های موفق جشنواره بودند. «دیوانه‌ای از قفس پرید» با دریافت سه سیمرغ بلورین شامل بهترین فیلم، بهترین بازیگر نقش اول زن و بهترین دستاورد فنی و هنری در بخش موسیقی، در شمار فیلم‌های پرافتخار این دوره قرار گرفت. «اینجا چراغی روشن است» نیز چهار جایزه شامل بهترین کارگردانی، بهترین بازیگر نقش اول مرد، بهترین فیلم‌برداری و جایزهٔ بین‌المذاهب را به دست آورد.
«فرش باد» ساختهٔ کمال تبریزی جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران و جایزهٔ فیلم برگزیدهٔ تماشاگران را دریافت کرد. «نفس عمیق» نیز برای پرویز شهبازی سیمرغ بهترین فیلمنامه را به همراه داشت. نیکی کریمی برای بازی در «دیوانه‌ای از قفس پرید» و «واکنش پنجم» سیمرغ بهترین بازیگر نقش اول زن را دریافت کرد.
در این دوره جایزهٔ بازیگر نقش مکمل مرد و زن اعطا نشد و برخی رشته‌های فنی نیز در قالب «بهترین دستاورد فنی و هنری» تجمیع شدند.
در بخش بین‌الملل، «پسر» ساختهٔ «برادران داردن» جایزهٔ بهترین فیلم را دریافت کرد. جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران به «رقص در غبار» ساختهٔ اصغر فرهادی تعلق گرفت و فرهادی که نخستین فیلم بلند خود را ساخته بود، در این بخش مورد توجه هیئت داوران قرار گرفت. در سایر رشته‌ها نیز فیلم‌ها و فیلم‌سازان خارجی جوایز اصلی را دریافت کردند.
اعضای هیئت داوران شامل گلاب آدینه، محمد بزرگ‌نیا، کامبوزیا پرتوی، محمدرضا جعفری جلوه، رسول صدرعاملی، مهرداد فرید و مهرداد فخیمی بودند.
برگزاری
بیست‌ویکمین دورهٔ جشنواره فیلم فجر از۱۲تا۲۲بهمن۱۳۸۱در تهران برگزار شد. محمدمهدی عسگرپور برای دومین سال پیاپی دبیری جشنواره را برعهده داشت. چند روز پیش از آغاز جشنواره، محمدمهدی حیدریان با حکم احمد مسجدجامعی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، به‌عنوان معاون امور سینمایی منصوب و جایگزین محمدحسن پزشک شد.
در این دوره، ساختار جشنواره تغییر کرد و بخش‌های مسابقهٔ فیلم‌های اول، فیلم کوتاه و فیلم مستند در کنار مسابقهٔ سینمای ایران و مسابقهٔ بین‌الملل قرار گرفتند. بخش‌های «جشنوارهٔ جشنواره‌ها»، «ده فیلم‌ساز بزرگ قرن» و «زنگ سینما» نیز در برنامهٔ جشنواره قرار داشتند.
در مسابقهٔ سینمای ایران۲۲فیلم حضور داشتند؛ از جمله «اینجا چراغی روشن است»، «دیوانه‌ای از قفس پرید»، «رقص در غبار»، «شب‌های روشن»، «صنوبر»، «فرش باد»، «گاهی به آسمان نگاه کن»، «نفس عمیق»، «صورتی» و «واکنش پنجم».
«فرش باد» و «گاهی به آسمان نگاه کن» هر دو ساختهٔ کمال تبریزی بودند و رضا کیانیان نیز در هر دو فیلم بازی کرد. «فرش باد» جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران و جایزهٔ فیلم برگزیدهٔ تماشاگران را دریافت کرد، در حالی که «گاهی به آسمان نگاه کن» با وجود قرار گرفتن در میان نامزدهای دریافت جایزه، موفق به کسب سیمرغ نشد.
«اینجا چراغی روشن است» با دریافت چهار جایزه، شامل بهترین کارگردانی، بهترین بازیگر نقش اول مرد، بهترین فیلم‌برداری و جایزهٔ بین‌المذاهب، یکی از فیلم‌های اصلی برگزیدهٔ این دوره بود. «دیوانه‌ای از قفس پرید» نیز سه سیمرغ دریافت کرد.
«رقص در غبار» نخستین فیلم بلند اصغر فرهادی در بخش مسابقهٔ بین‌الملل نیز جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران را دریافت کرد.
در پایان جشنواره، جوایز بخش‌های مختلف در مراسم اختتامیه اهدا شد. در کنار سیمرغ و لوح افتخار، برای برخی برگزیدگان جوایز نقدی نیز در نظر گرفته شده بود.
تغییرات ساختاری
یکی از تغییرات این دوره، بازگشت رقابت مستقل فیلم‌های اول، فیلم‌های کوتاه و مستند به ساختار جشنواره بود. در بخش سینمای ایران نیز جوایز بازیگران نقش مکمل حذف شد و بخشی از رشته‌های فنی در قالب جایزهٔ «بهترین دستاورد فنی و هنری» تجمیع شدند.
جایزهٔ بین‌المذاهب نیز به مجموعهٔ جوایز جشنواره افزوده شد و «اینجا چراغی روشن است» این جایزه را دریافت کرد. در بخش مسابقهٔ بین‌الملل، نمایش فیلم‌های خارجی با زیرنویس فارسی دنبال شد.
فروش بلیت جشنواره نیز در این دوره به‌صورت مکانیزه انجام شد. بخشی از برنامه‌ها افزون بر تهران در شهرهای دیگر، از جمله شیراز و اصفهان، نیز به نمایش درآمد.
ورود فیلم‌های دیجیتال به جشنواره، از دیگر موضوعات مورد توجه این دوره بود. هیئت داوران در بیانیهٔ خود دربارهٔ گسترش استفاده از فناوری دیجیتال و پیامدهای احتمالی آن برای کیفیت فنی و ساختار تولید سینما ابراز نگرانی کرد.
بخش‌های جنبی
در کنار مسابقهٔ سینمای ایران و بین‌الملل، بخش‌های «جشنوارهٔ جشنواره‌ها»، «ده فیلم‌ساز بزرگ قرن»، «زنگ سینما» و برنامه‌های مربوط به فیلم‌های اول، مستند و کوتاه برگزار شد.
بزرگداشت‌هایی برای حمیده خیرآبادی، مهرداد فخیمی و منوچهر طیاب برگزار شد. همچنین نشست‌های تخصصی دربارهٔ موضوعات مرتبط با فناوری دیجیتال و سینما با حضور برخی مهمانان ایرانی و خارجی برگزار شد.
در بخش بین‌الملل فیلم‌هایی مانند «پسر» ساختهٔ برادران داردن، «مشیت الهی» ساختهٔ الیا سلیمان، «بولینگ برای کلمباین» ساختهٔ مایکل مور و «کی-۱۹: دام مرگ» ساختهٔ کاترین بیگلو به نمایش درآمدند.
در این دوره جایزهٔ بازیگر نقش مکمل مرد و زن اعطا نشد و برخی رشته‌های فنی نیز در قالب «بهترین دستاورد فنی و هنری» تجمیع شدند.
داوری
• هیئت انتخاب فیلم‌های سینمای ایران: محمود اربابی، جعفر صانعی‌مقدم، محمدابراهیم صلواتی‌فرد، ناصر عنصری و کامران ملکی.
• هیئت داوران مسابقهٔ سینمای ایران: گلاب آدینه، محمدرضا بزرگ‌نیا، کامبوزیا پرتوی، محمدرضا جعفری‌جلوه، رسول صدرعاملی، کیانوش عیاری، مهرداد فخیمی و مهرداد فرید. فهرست هشت‌نفرهٔ داوران در منابع تاریخی این دوره ثبت شده است.
• هیئت داوران فیلم‌های اول: حمید جبلی، کیانوش عیاری و بهمن قبادی.
• هیئت داوران بخش مسابقهٔ بین‌الملل: داریوش مهرجویی، رولند جافه، کریشتوف زانوسی، تاد سولاندز و سدومیر کولار.
برگزیدگان بخش مسابقهٔ سینمای ایران
● بهترین فیلم: «دیوانه‌ای از قفس پرید» (احمدرضا معتمدی).
● جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران: «فرش باد» (کمال تبریزی).
● فیلم برگزیدهٔ تماشاگران: «فرش باد» (کمال تبریزی).
● بهترین کارگردانی: رضا میرکریمی برای فیلم «اینجا چراغی روشن است».
● بهترین فیلمنامه: پرویز شهبازی برای فیلم «نفس عمیق».
● بهترین بازیگر نقش اصلی مرد: حبیب رضایی برای فیلم «اینجا چراغی روشن است».
● بهترین بازیگر نقش اصلی زن: نیکی کریمی برای فیلم‌های «دیوانه‌ای از قفس پرید» و «واکنش پنجم».
● بهترین اثر هنر و تجربه: «نامه‌های باد» (علیرضا امینی).
● بهترین فیلم اول: «کاگومان» (محمد رسول‌اف).
● جایزهٔ بین‌المذاهب: رضا میرکریمی برای فیلم «اینجا چراغی روشن است».
● دیپلم افتخار: کمال تبریزی برای فیلم «فرش باد».
● رکوردداران بیشترین نامزدی: فیلم‌های «دیوانه‌ای از قفس پرید» (احمدرضا معتمدی) و «گاهی به آسمان نگاه کن» (کمال تبریزی)، هرکدام با ۶ رشتهٔ نامزدی.
● رکوردداران بیشترین جایزه: فیلم‌های «دیوانه‌ای از قفس پرید» (احمدرضا معتمدی) و «اینجا چراغی روشن است» (رضا میرکریمی)، هرکدام با ۳ سیمرغ بلورین.
برگزیدگان بخش مسابقهٔ بین‌الملل
● بهترین فیلم: «پسر» (برادران داردن، فرانسه).\
● دیپلم افتخار: «مشیت الهی» (الیا سلیمان، فرانسه و فلسطین) و «بولینگ برای کلمباین» (مایکل مور، آمریکا).
● جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران: «رقص در غبار» (اصغر فرهادی، ایران).
● فیلم برگزیدهٔ تماشاگران: «کی ۱۹: دام مرگ» (کاترین بیگلو، آمریکا، انگلستان و آلمان).
