چهل‌ودومین دورهٔ جشنواره بین‌المللی فیلم فجر از ۱۲ تا ۲۲ بهمن ۱۴۰۲ به دبیری مجتبی امینی در تهران برگزار شد. این دوره دومین دورهٔ جشنواره پس از ادغام دوبارهٔ بخش‌های ملی و بین‌الملل بود و بخش مسابقهٔ سینمای ایران با حضور ۲۲ فیلم در «سودای سیمرغ» برگزار شد. در کنار آن، ۱۲ فیلم در بخش «نگاه نو» و چهار فیلم پویانمایی نیز به رقابت پرداختند.
در بخش «سودای سیمرغ»، فیلم '''«مجنون»''' ساختهٔ مهدی شامحمدی و به تهیه‌کنندگی عباس نادران با ۱۲ نامزدی، بیشترین تعداد نامزدی را به خود اختصاص داد و با دریافت چهار سیمرغ بلورین، از جمله سیمرغ بهترین فیلم، پرافتخارترین فیلم این بخش شد.
سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی به بهروز افخمی برای فیلم '''«صبح اعدام»''' و سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد نیز به ارسطو خوش‌رزم برای همین فیلم تعلق گرفت. مارال بنی‌آدم برای بازی در '''«پروین»''' سیمرغ بهترین بازیگر نقش اول زن را دریافت کرد.
در بخش فیلم‌های اول، '''«پرویز خان»''' ساختهٔ علی ثقفی موفق به دریافت سیمرغ بهترین فیلم اول شد و جواد عزتی نیز برای '''«تمساح خونی»''' سیمرغ بهترین کارگردان اول را دریافت کرد. همچنین رضا کشاورز حداد برای '''«باغ کیانوش»''' سیمرغ و دیپلم افتخار بهترین دستاورد فنی و هنری فیلم اول را به دست آورد.
اعضای هیئت داوران بخش ملی جشنواره پوران درخشنده، شهاب اسفندیاری، بهرام عظیمی، عبدالحمید قدیریان، محمدحسین لطیفی، مهدی فخیم‌زاده و محمدهادی کریمی بودند.
برگزاری
فراخوان چهل‌ودومین دورهٔ جشنواره در ۲۱ شهریور ۱۴۰۲ منتشر شد و ثبت‌نام آثار بخش بین‌الملل از اول مهر و بخش ملی از اول آبان آغاز شد. در بخش ملی، ۱۰۶ فیلم متقاضی حضور در جشنواره بودند و پس از بررسی آثار، ۲۲ فیلم برای حضور در بخش «سودای سیمرغ» انتخاب شدند.
هیئت انتخاب بخش «سودای سیمرغ» را داریوش ارجمند، حسین زندباف، روح‌الله سهرابی، محمدرضا عباسیان، محمدحسین لطیفی، احمد مرادپور و محمدحسین نیرومند تشکیل دادند.
آثار بخش «سودای سیمرغ» شامل فیلم‌هایی از جمله «آبی روشن»، «آسمان غرب»، «آغوش باز»، «احمد»، «بهشت تبهکاران»، «پرویز خان»، «تابستان همان سال»، «تمساح خونی»، «دروغ‌های زیبا»، «دست ناپیدا»، «دو روز دیرتر»، «شه‌سوار»، «شور عاشقی»، «صبح اعدام»، «صبحانه با زرافه‌ها»، «قلب رقه» و دیگر آثار راه‌یافته به این بخش بود.
در بخش «نگاه نو» ۱۲ فیلم اول فیلمسازان به رقابت پرداختند. «پرویز خان»، «بی‌بدن»، «مجنون»، «آپاراتچی» و دیگر فیلم‌های اول در این بخش حضور داشتند. سیمرغ بهترین فیلم اول به «پرویز خان» و سیمرغ بهترین کارگردان اول به جواد عزتی برای «تمساح خونی» تعلق گرفت.
بخش پویانمایی نیز با حضور چهار اثر برگزار شد و «ببعی قهرمان»، «رویاشهر»، «ساعت جادویی» و «شمشیر و اندوه» در این بخش حضور داشتند. دیپلم افتخار بهترین فیلم پویانمایی به محمدمهدی مشکوری، تهیه‌کنندهٔ «ببعی قهرمان»، اهدا شد.
بخش بین‌الملل نیز هم‌زمان با بخش ملی برگزار شد. «سینمای سعادت» و «جلوه‌گاه شرق» دو بخش رقابتی اصلی آن بودند و در کنار آنها بخش‌های «جشنوارهٔ جشنواره‌ها» و برنامه‌های ویژه با محورهایی همچون فلسطین و جادهٔ ابریشم برگزار شد. بازار فیلم نیز از ۱۸ تا ۲۲ بهمن فعالیت داشت.
مراسم اختتامیهٔ جشنواره در ۲۲ بهمن ۱۴۰۲ در مرکز همایش‌های برج میلاد تهران برگزار شد و برگزیدگان بخش‌های مختلف معرفی شدند.
برگزیدگان
در بخش مسابقهٔ سینمای ایران، «مجنون» با دریافت چهار سیمرغ بلورین، شامل بهترین فیلم، بهترین بازیگر نقش مکمل مرد، بهترین بازیگر نقش مکمل زن و بهترین موسیقی متن، بیشترین تعداد جوایز اصلی را به دست آورد.
در بخش فیلم اول، علاوه بر سیمرغ بهترین فیلم اول برای «پرویز خان»، سیمرغ و دیپلم افتخار بهترین دستاورد فنی و هنری فیلم اول نیز به رضا کشاورز حداد برای «باغ کیانوش» تعلق گرفت.
در بخش فیلم اول، «سرهنگ ثریا» ساختهٔ لیلی عاج و «در آغوش درخت» ساختهٔ بابک خواجه‌پاشا نیز دیپلم افتخار دریافت کردند. در بخش بازیگری نقش اول زن، ساره رشیدی برای «احمد» دیپلم افتخار گرفت. در بخش بازیگری نقش مکمل مرد نیز هومن برق‌نورد برای «سینما متروپل»، فرهاد قائمیان برای «غریب» و پژمان جمشیدی برای «یادگار جنوب» دیپلم افتخار دریافت کردند.
در بخش نگاه ملی، سیمرغ زرین بهترین فیلم از نگاه ملی با عنوان جایزهٔ شهید قاسم سلیمانی به حبیب‌الله والی‌نژاد برای تهیه‌کنندگی «آسمان غرب» تعلق گرفت. سیمرغ گوهرشاد نیز به حبیب‌الله والی‌نژاد برای «احمد» و دیپلم افتخار این بخش به انسیه شاه‌حسینی برای «دست ناپیدا» اهدا شد.
بخش بین‌الملل
در بخش «سینمای سعادت»، سیمرغ بهترین فیلم به '''«درس‌های بلاگا»''' ساختهٔ استفان کوماندراف از بلغارستان و آلمان تعلق گرفت. سیمرغ بهترین کارگردانی به آلخاندرو روخاس و خوآن واسکس برای «در بدو ورود» از اسپانیا، بهترین فیلمنامه به آلِساندرو باردانی برای «بهترین قرن زندگی من» از ایتالیا و بهترین دستاورد هنری به آنجلوس رالیس برای «آفرین در عصر سیلاب» از بنگلادش رسید. جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران نیز به محمود کلاری برای «تابستان همان سال» اهدا شد.
در بخش «جلوه‌گاه شرق»، سیمرغ بهترین فیلم به '''«رویای خواب زمستانی»''' از مغولستان، بهترین کارگردانی به محمد عسگری برای «آسمان غرب»، بهترین فیلمنامه به نسیم باستانی برای «ظاهر» و بهترین دستاورد هنری به تاسنیا جمیل برای بازی در «فاطیما» از بنگلادش تعلق گرفت. جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران نیز به آسخات کوچینچیرکوف برای «باورینا سالو» اهدا شد.
در بخش «بین‌الادیان»، سیمرغ بهترین فیلم به «شور عاشقی» ساختهٔ داریوش یاری و دیپلم افتخار به «تابستان همان سال» ساختهٔ محمود کلاری تعلق گرفت. در بخش «مقاومت» نیز «قلب رقه» ساختهٔ خیرالله تقیانی‌پور سیمرغ بهترین فیلم را دریافت کرد و «پرواز ۱۷۵» ساختهٔ محمدحسین حقیقت دیپلم افتخار گرفت.
حواشی
یکی از مهم‌ترین حواشی این دوره، اعتراض عوامل فیلم '''«بی‌بدن»''' به نحوهٔ حضور این فیلم در جشنواره و قرار نگرفتن آن در بخش اصلی بود. «بی‌بدن» در نهایت در بخش فیلم‌های اول حضور داشت و مرتضی حسینعلی‌زاده نیز برای کارگردانی آن در میان نامزدهای بخش کارگردان اول قرار گرفت.
از دیگر موضوعات مورد توجه در این دوره، واکنش الناز شاکردوست، بازیگر «بی‌بدن»، به وضعیت حضور فیلم در جشنواره بود. نحوهٔ انتخاب آثار و ترکیب فیلم‌های بخش «سودای سیمرغ» نیز در جریان جشنواره مورد بحث و نقد برخی عوامل و رسانه‌ها قرار گرفت.
در بخش بین‌الملل نیز حضور برخی آثار و نحوهٔ انتخاب آنها با واکنش‌هایی همراه شد، هرچند ساختار این بخش نسبت به دوره‌های پیشین تغییر کرده و بخش‌های رقابتی و غیررقابتی متعددی را دربر می‌گرفت.
چهل‌ودومین دورهٔ جشنواره در ۲۲ بهمن با معرفی برگزیدگان بخش‌های ملی و بین‌الملل به پایان رسید. «مجنون» با چهار سیمرغ بلورین، از جمله بهترین فیلم، بیشترین تعداد جوایز اصلی بخش مسابقهٔ سینمای ایران را به دست آورد؛ «صبح اعدام» نیز با دریافت سیمرغ بهترین کارگردانی و بهترین بازیگر نقش اول مرد، از فیلم‌های شاخص بخش اصلی بود.
داوری
'''هیئت انتخاب:''' داریوش ارجمند، حسین زندباف، روح‌الله سهرابی، محمدرضا عباسیان، محمدحسین لطیفی، احمد مرادپور و محمدحسین نیرومند.
'''هیئت داوران:''' پوران درخشنده، شهاب اسفندیاری، بهرام عظیمی، عبدالحمید قدیریان، محمدحسین لطیفی، مهدی فخیم‌زاده و محمدهادی کریمی.
برگزیدگان بخش مسابقهٔ سینمای ایران در یگ نگاه
. بهترین فیلم: «مجنون» (عباس نادران)
. بهترین کارگردانی: بهروز افخمی برای فیلم «صبح اعدام»
. بهترین فیلمنامه: علی ثقفی برای فیلم «پرویز خان» (دیپلم افتخار)
. بهترین بازیگر نقش اول مرد: ارسطو خوش‌رزم برای فیلم «صبح اعدام»
. بهترین بازیگر نقش اول زن: مارال بنی‌آدم برای فیلم «پروین»
. بهترین بازیگر نقش مکمل مرد: بهزاد خلج برای فیلم «مجنون»
. بهترین بازیگر نقش مکمل زن: شبنم قربانی برای فیلم «مجنون»
. بهترین فیلم‌برداری: کوهیار کلاری برای فیلم «تابستان همان سال»
. بهترین تدوین: حسن حسندوست برای فیلم «پرویز خان»
. بهترین موسیقی متن: مجید انتظامی برای فیلم «مجنون»
. بهترین صداگذاری: بهمن اردلان برای فیلم «آسمان غرب»
. بهترین صدابرداری: امیر عاشق حسینی برای فیلم «قلب رقه»
. بهترین طراحی صحنه: کامیاب امین عشایری برای فیلم «تابستان همان سال»
. بهترین طراحی لباس: مهرنوش بیانی برای فیلم «تابستان همان سال»
. بهترین چهره‌پردازی: مرتضی کهزادی برای فیلم «احمد»
. بهترین جلوه‌های بصری: محمد برادران برای فیلم «احمد»
. بهترین جلوه‌های ویژهٔ میدانی: حمید رسولیان برای فیلم «دست ناپیدا»
. بهترین فیلم اول: عطاء پناهی برای فیلم «پرویز خان»
. بهترین کارگردان اول: جواد عزتی برای فیلم «تمساح خونی»
. جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران در بخش فیلم اول: علی طاهرفر برای فیلم «آپاراتچی»
