ناصر چشم‌آذر (زادهٔ ۱۰ دی ۱۳۲۹ در اردبیل و درگذشتهٔ ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۷ در تهران)آهنگساز، تنظیم‌کننده، نوازنده و رهبر ارکستر ایرانی بود که در موسیقی پاپ، موسیقی فیلم و تلویزیون و آثار بی‌کلام فعالیت داشت. «باران عشق»، موسیقی«تاراج»،«هامون»،«خواهران غریب»و«قصه‌های مجید»و آهنگسازی یا تنظیم ترانه‌هایی چون«هجرت»،«زائر»و«سوغاتی»از بخش‌های شناخته‌شدهٔ کارنامهٔ اوست.بهره‌گیری از سازهای الکترونیکی در کنار ملودی‌های مرتبط با موسیقی ایرانی، از ویژگی‌هایی است که پژوهشگران کارنامهٔ او، به‌ویژه حسین عصاران، در توضیح جایگاهش برجسته کرده‌اند.

آموزش موسیقی او در خانواده آغاز شد.پدرش، اسماعیل چشم‌آذر، نخستین آموزگارش بود و آکاردئون نخستین ساز اصلی او شد.در نوجوانی به فعالیت‌های اجرایی و ارکستری راه یافت و سپس نوازندگی سازهای کلاویه‌ای، تنظیم و آهنگسازی را دنبال کرد.تجربهٔ موسیقی آذربایجانی و آموزش عملی در کنار پدر، بخشی از پیشینهٔ هنری او بود.چشم‌آذر در روایت خود از نخستین آموخته‌هایش، بر اهمیت نت پایه و الگویی تأکید کرده که پدر با کمانچه می‌نواخت و او با آکاردئون همراهی می‌کرد؛ خاطره‌ای که پیوند آموزش خانوادگی با زبان موسیقایی سال‌های بعدش را نشان می‌دهد.

در دههٔ ۱۳۵۰، فعالیت او در ارکسترها، برنامه‌های تلویزیونی و استودیوهای ضبط گسترش یافت.همکاری با خوانندگانی مانند گوگوش، هایده، مهستی، حمیرا و رامش، او را در شبکهٔ تولید موسیقی پاپ آن دوره قرار داد. «هجرت»با صدای گوگوش و شعر شهیار قنبری و«زائر»با صدای رامش و شعر محمد صالح‌علا از ساخته‌های او هستند.در«سوغاتی»با صدای هایده، موسیقی از محمد حیدری، شعر از اردلان سرفراز و تنظیم از چشم‌آذر است.

چشم‌آذر برای تکمیل تجربه و آموزش موسیقی به آمریکا رفت و در اقامت طولانی‌تر خود، موسیقی جاز و موسیقی فیلم را دنبال کرد.در سال ۱۳۶۳ به ایران بازگشت و آهنگسازی برای سینما به بخش عمدهٔ فعالیتش تبدیل شد. «تاراج»ساختهٔ ایرج قادری، نقطهٔ آغاز دورهٔ تازهٔ کار سینمایی او پس از بازگشت بود.همکاری با داریوش مهرجویی در«اجاره‌نشین‌ها»،«هامون»و«بانو»، با مسعود کیمیایی در«تیغ و ابریشم»و با کارگردانانی چون کیومرث پوراحمد، تهمینه میلانی و رسول ملاقلی‌پور، دامنهٔ فعالیت او را در گونه‌های مختلف سینمای ایران گسترش داد.

در تلویزیون، موسیقی«قصه‌های مجید»و«خواب و بیدار»از ساخته‌های شناخته‌شدهٔ اوست.در سینما نیز«خواهران غریب»موسیقی او را با آواز و فضای داستانی مربوط به کودکان و خانواده همراه کرد.چشم‌آذر در دوازدهمین جشنوارهٔ فیلم فجر، برای«بلندی‌های صفر»و«چشم شیطان»سیمرغ بلورین بهترین موسیقی متن گرفت و در دورهٔ بیستم، برای«قارچ سمی»دوباره برندهٔ این جایزه شد.موسیقی«گشت ارشاد»نیز در دورهٔ سی‌ام دیپلم افتخار دریافت کرد.این افتخارات، در کنار نامزدی‌هایی مانند«هامون»و«خواهران غریب»، بخش مهمی از پذیرش حرفه‌ای آثار سینمایی او را تشکیل می‌دهند.

«باران عشق»در اوایل دههٔ ۱۳۷۰، مسیر مستقلی برای عرضهٔ موسیقی بی‌کلام او گشود.چشم‌آذر در توضیح شکل‌گیری آن، به سفارش تولید یک آلبوم، استفاده از ملودی پیشین خود برای فیلم«محموله»و کوشش برای یافتن بیانی تازه اشاره کرده است.در روایت دیگری از او، که خبرگزاری تسنیم نقل کرده، واقعهٔ کربلا و آرزوی سیراب‌کردن امام حسین و یارانش با باران، از زمینه‌های الهام عاطفی اثر معرفی شده‌اند.او همچنین«باران عشق»را به اشک مادران داغ‌دیدهٔ جنگ ایران و عراق پیوند داده است.این توضیحات، منشأ عاطفی و معنوی اثر را از زبان آهنگساز روشن می‌کنند.

حسین عصاران، پژوهشگر موسیقی و نویسندهٔ کتاب«باران عشق»، در بررسی این آلبوم بر ترکیب فضای ایرانی با موسیقی الکترونیکی، هارمونی و طراحی صدا تأکید کرده است.از دید او، چشم‌آذر در موسیقی فیلم نیز به فضاسازی متناسب با تصویر توجه داشت.خود آهنگساز، ارتباط ملودی و ارکستراسیون با شخصیت‌های داستان را مبنای کارش می‌دانست و در انتخاب خواننده، تناسب بیان شعر و ملودی را مهم‌تر از صرف وسعت صدا معرفی می‌کرد.مجموعه‌های دیگری مانند«طلوع عشق»،«باران شادی»و«شب‌های تهران»نیز در ادامهٔ فعالیت بی‌کلام او منتشر شدند.

در دههٔ ۱۳۹۰، برگزاری کنسرت‌های مستقل، آثار او را بار دیگر به اجرای صحنه‌ای بازگرداند.کنسرت مهر ۱۳۹۴ در تالار وحدت و اجراهای بعدی با ارکستر«ایستگاه»، مجموعه‌ای از موسیقی فیلم‌ها و ترانه‌هایش را در کنار«باران عشق»عرضه کردند.محدودیت اجرای باکلام بعضی ترانه‌های قدیمی، از مسائل این دوره بود.پس از درگذشت او نیز خانواده‌اش دربارهٔ حقوق تنظیم«سوغاتی»و تفاوت برخورد با اجراهای آن اعتراض کردند.کتاب گفت‌وگوهای حسین عصاران با او و مصاحبه‌های ضبط‌شده، بخشی از تاریخ شفاهی کارنامه‌اش را حفظ کرده‌اند.

چشم‌آذر بر اثر سکتهٔ قلبی در تهران درگذشت.پیکرش در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۷ از مقابل تالار وحدت تشییع و در قطعهٔ هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد.قرار بود همان روز در تالار وحدت کنسرت داشته باشد.میراث او در ضبط ترانه‌ها، موسیقی تصویر و آثار بی‌کلام باقی مانده است؛ کارنامه‌ای که جایگاه آهنگساز و تنظیم‌کننده را در کنار خواننده و نوازنده نمایان می‌کند.او برادر کوچک‌تر منوچهر چشم‌آذر، آهنگساز و تنظیم‌کننده، بود.

آموزش خانوادگی و ورود به فعالیت حرفه‌ای

چشم‌آذر در خانواده‌ای پرورش یافت که موسیقی در آن بخشی از زندگی روزمره بود.آموزش نزد اسماعیل چشم‌آذر، پیش از ورود به فعالیت حرفه‌ای، او را با نوازندگی و موسیقی آذربایجانی آشنا کرد.خانواده در کودکی او به تهران آمد و فعالیت موسیقایی‌اش در این شهر ادامه یافت.

آکاردئون در آغاز، ساز اصلی او بود؛ سازی که در اجرای ترانه و همراهی ارکسترهای آن دوره کاربرد داشت.چشم‌آذر بعدها پیانو و دیگر سازهای کلاویه‌ای را نیز دنبال کرد.در زندگی‌نامه‌هایش، بهره‌گیری از آموزش مرتضی حنانه و امانوئل ملیک اصلانیان ذکر شده است.مسیر آموزشی او از تجربهٔ خانوادگی و نوازندگی عملی تا آشنایی با آهنگسازی، هارمونی و امکانات موسیقی الکترونیکی امتداد یافت.

در روایتی که از نخستین تجربه‌های نوازندگی‌اش نقل شده، چشم‌آذر منشأ برخی دریافت‌های موسیقایی خود را به آموزش پدر بازمی‌گرداند:اجرای الگویی با کمانچه و همراهی آن با آکاردئون.تأکید او بر نت پایه، نشان می‌دهد که در بازگویی گذشته، آموزش خانوادگی را صرفاً خاطره‌ای عاطفی نمی‌دانست و برای آن اهمیت موسیقایی قائل بود.

آهنگسازی و تنظیم در موسیقی پاپ

در دههٔ ۱۳۵۰، چشم‌آذر در چند جایگاه فعالیت می‌کرد:نوازندهٔ ارکستر، تنظیم‌کننده، آهنگساز و هدایت‌کنندهٔ اجرا.حضور در برنامه‌های تلویزیونی و همکاری با خوانندگان، امکان تجربهٔ ترکیب‌های مختلف سازی و آوازی را برای او فراهم کرد.

«هجرت»و«زائر»از نمونه‌های آهنگسازی او هستند.در«زائر»، همکاری با محمد صالح‌علا به پیوند ملودی و ترانه انجامید.صالح‌علا در گفت‌وگوی تلویزیونی«چشم شب روشن»، برای موسیقی این قطعه مفهوم و جهت معینی قائل شد و نقش آهنگساز را در شکل‌گیری بیان نهایی ترانه برجسته دانست.

چشم‌آذر در مقام تنظیم‌کننده نیز با آهنگسازانی مانند جهانبخش پازوکی، پرویز مقصدی، پرویز اتابکی و بابک افشار کار کرد.او در توضیح این همکاری‌ها گفته است که هارمونی و ارکستراسیون را در خدمت ملودی قرار می‌داد و به‌ویژه استفادهٔ پازوکی از گوشه‌ها و دستگاه‌های موسیقی ایرانی را مؤثر می‌دانست.

«سوغاتی»نمونهٔ مهمی از این نقش است.اردلان سرفراز، ترانه‌سرای اثر، در شرح شکل‌گیری آن، موسیقی محمد حیدری را همراه با تنظیم چشم‌آذر معرفی کرده است.

اقامت در آمریکا و بازگشت به ایران

چشم‌آذر در جوانی برای آموزش موسیقی به آمریکا سفر کرد و در سال ۱۳۵۷ نیز اقامت طولانی‌تری در آن کشور داشت.در گزارش‌های زندگی او، فراگیری موسیقی جاز و موسیقی فیلم از فعالیت‌های این دوره معرفی شده است.بازگشتش به ایران در سال ۱۳۶۳، آغاز مرحله‌ای تازه در کارنامهٔ او بود.

پس از بازگشت، سینما اصلی‌ترین زمینهٔ فعالیتش شد. «تاراج»ساختهٔ ایرج قادری، از نخستین و تعیین‌کننده‌ترین همکاری‌های این دوره بود.موفقیت حرفه‌ای او در موسیقی تصویر، راه همکاری با کارگردانان بیشتری را گشود.

مجید انتظامی در بازگویی همکاری‌هایشان، از مهارت چشم‌آذر در نوازندگی پیانو، آکاردئون و سینتی‌سایزر یاد کرده است.او به‌طور مشخص توضیح داده که چشم‌آذر در ضبط موسیقی«ترن»، ساختهٔ انتظامی، امکانات الکترونیکی خود را به استودیو آورد و در اجرای بخش‌هایی از موسیقی مشارکت کرد.این همکاری، نمونه‌ای از حضور او در مقام نوازنده و همکار اجراییِ آهنگساز دیگر است.

موسیقی فیلم و تلویزیون

کارنامهٔ سینمایی چشم‌آذر از فیلم‌های حادثه‌ای و اجتماعی تا آثار کودک و خانواده گسترش دارد. «تاراج»،«اجاره‌نشین‌ها»،«تیغ و ابریشم»،«هامون»،«بانو»،«می‌خواهم زنده بمانم»،«خواهران غریب»،«قارچ سمی»،«شمعی در باد»و«آتش‌بس»نمونه‌هایی از این گستره‌اند.

در همکاری با مهرجویی، چشم‌آذر با جهان‌های داستانی متفاوتی روبه‌رو شد.موسیقی«هامون»نیز با استفاده از تم‌های موسیقی باخ شناخته می‌شود؛ ازاین‌رو، معرفی موسیقی آن مستلزم توجه به مواد موسیقایی اقتباس‌شده در کنار کار چشم‌آذر است.

در«سرب»ساختهٔ مسعود کیمیایی، آهنگساز گیتی پاشایی بود و چشم‌آذر تنظیم و رهبری موسیقی را بر عهده داشت.حسین عصاران در بررسی این همکاری، رنگ‌آمیزی ارکستر را برجسته کرده است.این نمونه نیز نشان می‌دهد که عنوان کلیِ«موسیقی فیلم»می‌تواند نقش‌های متفاوتی را دربرگیرد.

در تلویزیون،«قصه‌های مجید»یکی از همکاری‌های مهم او با کیومرث پوراحمد بود.پوراحمد در خاطراتش، از کار در استودیوی خانگی چشم‌آذر و استفاده از کیبورد برای تولید موسیقی مجموعه سخن گفته است. «خواب و بیدار»ساختهٔ مهدی فخیم‌زاده نیز بخش دیگری از حضور موسیقی او در تلویزیون است.

چشم‌آذر در توضیح روش آهنگسازی برای تصویر، بر تناسب ملودی و ارکستراسیون با شخصیت تأکید می‌کرد.به روایت او، شناخت آکادمیک موسیقی به‌تنهایی برای ساخت موسیقی فیلم کافی نبود و حساسیت به شخصیت، موقعیت و فضای ایرانی داستان اهمیت داشت.او«تاراج»و«خواب و بیدار»را نمونه‌هایی از کوشش برای پیوند موسیقی با شخصیت‌های مشخص معرفی کرده است.

«باران عشق»؛ شکل‌گیری موسیقی و الهام از عاشورا

«باران عشق»از مهم‌ترین آثار مستقل و بی‌کلام چشم‌آذر است.او در توضیح دورهٔ آغاز کار بر این آلبوم، به سال ۱۳۷۱ و سفارش بهرام بحرینی اشاره کرده است.در گفت‌وگوی«چشم شب روشن»نیز پیشنهاد محمد صالح‌علا برای یافتن بیانی تازه در موسیقی، از زمینه‌های شکل‌گیری اثر معرفی شد.

چشم‌آذر در همان گفت‌وگو توضیح داد که یکی از ملودی‌های پیشین خود برای فیلم«محموله»ساختهٔ سیروس الوند را مبنای کار قرار داده و مجموعه را بر اساس آن گسترش داده است.این روایت، پیشینهٔ موسیقایی اثر را به تجربهٔ آهنگسازی برای سینما پیوند می‌دهد.

الهام از واقعهٔ عاشورا نیز در توضیحی از خود چشم‌آذر آمده است.در روایت نقل‌شده در خبرگزاری تسنیم، او گفته بود می‌خواست با تصور باران، امام حسین و یارانش را در واقعهٔ کربلا سیراب کند و این تصور را با صدای آب و باران به موسیقی منتقل کرده است.او در توضیح دیگری، اثر را به اشک مادران داغ‌دیدهٔ جنگ ایران و عراق مربوط دانسته بود.این دو بیان، پشتوانهٔ عاطفی و معنوی آلبوم را از زبان پدیدآورندهٔ آن نشان می‌دهند.

حسین عصاران در تحلیل«باران عشق»، بر حضور فضای ایرانی در ترکیب با هارمونی، صداهای الکترونیکی و افکت‌ها تأکید کرده است.او از بیات اصفهان، نوا و ابوعطا در توضیح این پیوند نام می‌برد و ویژگی اثر را در عرضهٔ این فضاها با امکانات صدادهی معاصر می‌بیند.

چشم‌آذر نیز در گفت‌وگوهایش، موسیقی بی‌کلام را راهی برای ارتباط با شنوندگانی می‌دانست که زبان فارسی را نمی‌شناسند.در برداشت او،«باران عشق»می‌توانست احساس و موسیقی ایرانی را فراتر از وابستگی به کلمات منتقل کند.

سبک و شیوهٔ حرفه‌ای

در ارزیابی حسین عصاران، آشنایی چشم‌آذر با رنگ‌آمیزی ارکستر و استفاده از صداهای الکترونیکی، دو ویژگی مهم موسیقی فیلم او هستند.عصاران در اشاره به«تیغ و ابریشم»، حضور گستردهٔ صداهای الکترونیکی را برجسته می‌کند و فضاسازی متناسب با زمان و موقعیت فیلم را از مؤلفه‌های کار او می‌داند.

بهرام دهقانیار نیز در یادداشتی دربارهٔ چشم‌آذر، شناخت موسیقی جاز، مهارت در سازهای کلاویه‌ای و استفاده از هارمونی مرتبط با موسیقی آذربایجانی را در توضیح تفاوت آثارش مطرح کرده است.این ارزیابی، نوآوری او را در ارتباط میان پیشینهٔ ایرانی و امکانات تنظیم معاصر بررسی می‌کند.

در موسیقی باکلام، چشم‌آذر بر تناسب شعر، ملودی و بیان خواننده تأکید داشت.او گفته است که صرف وسعت صدا، معیار انتخاب خواننده برایش نبوده و نحوهٔ ادای شعر و انتقال معنای آن در ملودی اهمیت بیشتری داشته است.این توضیح، انتخاب خواننده را به نیازهای اثر مربوط می‌کند.

در آهنگسازی برای تصویر نیز، بنا بر توضیح خودش، تناسب ملودی و ارکستراسیون با شخصیت‌های ایرانی مبنا بود.چنین رویکردی، تنظیم را بخشی از بیان داستانی موسیقی می‌دانست:انتخاب صداها و ترکیب سازها باید به شناساندن شخصیت و موقعیت کمک می‌کرد.

کنسرت‌ها و بازخوانی کارنامه

از مهر ۱۳۹۴، کنسرت‌های مستقل چشم‌آذر مرحلهٔ تازه‌ای از ارتباط او با مخاطبان را شکل دادند.در این اجراها، آثار ضبط‌شده برای سینما، تلویزیون و آلبوم‌ها به برنامه‌ای صحنه‌ای تبدیل شدند.

در ادامه، همکاری با ارکستر بزرگ«ایستگاه»به اجرای مجموعه‌ای از ساخته‌ها و ترانه‌های او انجامید.مهدی یغمایی در اجراهای اسفند ۱۳۹۵ خوانندهٔ مهمان بود.برنامه‌ها بخشی از آثار قدیمی مانند«زائر»و«خدای آسمون‌ها»را در کنار موسیقی‌های شناخته‌شدهٔ او عرضه می‌کردند.

در کنسرت شهریور ۱۳۹۶ نیز قطعاتی از«باران عشق»،«قصه‌های مجید»و موسیقی فیلم‌ها و مجموعه‌های تلویزیونی اجرا شد و اشکان خطیبی به‌عنوان خوانندهٔ مهمان حضور داشت.این اجرا به یاد ناصر فرهودی، صدابردار، تقدیم شد.

نقد موسیقی پاپ و مسائل اجرای آثار

چشم‌آذر در سال‌های پایانی، از منتقدان تقلید و مشابه‌سازی در موسیقی پاپ بود.در گفت‌وگویی در سال ۱۳۹۶، شباهت صدای خوانندگان، تقلید در تنظیم و ناسازگاری شدت بیان عاطفی خواننده با معنای ترانه را نقد کرد.او همچنین استقبال از کنسرت را به‌تنهایی معیار کیفیت هنری نمی‌دانست.این دیدگاه‌ها، ارزیابی شخصی او از موسیقی زمانه‌اش بودند.

محدودیت اجرای باکلام بعضی ترانه‌های پیش از انقلاب نیز در کنسرت‌های او مطرح شد.رسول ترابی، تهیه‌کنندهٔ اجراها، گفته است که اجازهٔ اجرای باکلام قطعاتی مانند«سوغاتی»،«خلوت»و«هجرت»داده نشده و اجرای بی‌کلام آن‌ها ممکن شده بود.

پس از اجرای«سوغاتی»توسط مهران مدیری در سال ۱۳۹۷، خانوادهٔ چشم‌آذر در بیانیه‌ای به تفاوت برخورد با اجراهای این ترانه و دریافت‌نکردن اجازه از آنان اعتراض کردند.مدیری در معرفی اجرا، از اجازهٔ اردلان سرفراز سخن گفته بود؛ خانواده، رعایت سهم و حقوق تنظیم‌کننده را نیز مطرح کرد.این مناقشه، هم به سیاست صدور مجوز و هم به جایگاه عوامل مختلف در بازاجرای یک ترانه مربوط بود.

تاریخ شفاهی و آثار واپسین

کتاب«باران عشق؛ گفت‌وگو با ناصر چشم‌آذر»به کوشش حسین عصاران و با نشر نظام‌الملک، بخشی از زندگی و فعالیت او را ثبت کرده است.عصاران در معرفی روش کارش، بر بررسی دوره‌های زندگی چشم‌آذر در ارتباط با تحولات موسیقی پاپ و سینما تأکید کرده است.

«هفت میدان»از طرح‌های واپسین او بود.به روایت عصاران، ایدهٔ اثر بر ساخت موسیقی برای هفت میدان تهران و تداعی جهان فرهنگی هر یک استوار بود:بهارستان، شهدا، ونک، تجریش، کاج، انقلاب و آزادی.چشم‌آذر آهنگسازی مجموعه را پیش از درگذشت به پایان رسانده بود و مراحل آماده‌سازی و ضبط آن پس از مرگش دنبال شد.

امیرحسین سمیعی، مدیر موسیقی سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران، در سال ۱۳۹۹ از تولید آلبومی بر مبنای این آثار خبر داد.این پروژه، بخش مشخصی از توجه چشم‌آذر به شهر و امکان روایت مکان‌های ایرانی با موسیقی را نشان می‌دهد.

درگذشت و بازتاب آن

چشم‌آذر بامداد ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۷ بر اثر سکتهٔ قلبی در تهران درگذشت.مراسم تشییع در ۱۶ اردیبهشت از مقابل تالار وحدت برگزار شد و پیکرش در قطعهٔ هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد.

رسول ترابی در مراسم تشییع گفت که قرار بود همان روز تالار وحدت میزبان کنسرت او باشد.شاهد احمدلو نیز از ارتباطش با مخاطبان و تعبیر«یاران باران عشق»یاد کرد.سخنان خانواده و همکاران در مراسم، در کنار بزرگداشت‌های بعدی و انتشار خاطرات، بخشی از بازتاب عمومی درگذشت او بود.

گزیدهٔ آثار موسیقایی

گزیدهٔ موسیقی فیلم و تلویزیون

جوایز شاخص