هایده، با نام اصلی معصومه دده‌بالا،(زادهٔ ۲۱ فروردین ۱۳۲۱ در تهران و درگذشتهٔ ۳۰ دی ۱۳۶۸ در کالیفرنیای آمریکا)خوانندهٔ آواز، تصنیف و موسیقی پاپ و از شناخته‌شده‌ترین خوانندگان ایرانی بود.اهمیت او در موسیقی معاصر ایران به پیوند میان آموزش آواز دستگاهی، صدایی اپراییِ آلتو پرحجم و انعطاف‌پذیر و اجرای ترانه‌های عامه‌پسند بازمی‌گردد.او با صدای پرقدرت و انعطاف‌پذیرش، ابتدا در موسیقی دستگاهی ایران شناخته شد و سپس با اجرای ترانه‌های پاپ به شهرت گسترده‌تری رسید.هایده از معدود خوانندگانی بود که توانایی اجرای آوازهای دشوار ایرانی را در کنار ترانه‌های عاشقانه و عامه‌پسند داشت.فعالیت او از برنامه رادیویی«گل‌ها»آغاز شد و پس از انقلاب اسلامی در میان ایرانیان مهاجر ادامه یافت.

هایده با نام اصلی معصومه دده‌بالا، در ۲۱ فروردین ۱۳۲۱ در تهران زاده شد.پدر او، محمد دده‌بالا، اهل روستای دده‌بالا از توابع تبریز بود و مادرش زینب بلغاری در برگزاری مولودی‌خوانی‌های مذهبی و آیین‌های سنتی نقش داشت.هایده و خواهرش مهستی در دوران کودکی اغلب همراه مادر در این مراسم حضور می‌یافتند و از همان سال‌ها با فضای آواز و موسیقی آشنا شدند.

هایده در محیطی آشنا با موسیقی پرورش یافت و از شنیدن آواز دلکش تأثیر پذیرفت.او آموزش موسیقی را نزد اساتیدی چون غلامحسین بنان، علی تجویدی، احمد عبادی فریدون ناصری و...به‌طور حرفه‌ای پیگیری کرده و علاوه بر تسلط بر فنون آوازی و سلفژ، سه تار را نیز آموخت.صدای پردامنه و خوش میزان هایده ه سرعت مورد توجه اهالی موسیقی قرار گرفت و سبک آوازخوانی‌اش نیز با دلکش مقایسه شد.اجرای«آزاده»، ساختهٔ او با شعر رهی معیری، در سال ۱۳۴۷ نقطهٔ عطف معرفی حرفه‌ای‌اش بود.حضور در مجموعهٔ«گل‌ها»امکان اجرای تصنیف و آواز در کنار موسیقی‌دانان شناخته‌شده را برای او فراهم کرد.از آغاز دههٔ ۱۳۵۰، دامنهٔ فعالیتش به ترانه‌های عامه‌پسند، برنامه‌های تلویزیونی و اجراهای کاباره‌ای گسترش یافت.همکاری با آهنگسازانی مانند محمد حیدری، انوشیروان روحانی و صادق نوجوکی در شکل‌گیری بخش مهمی از کارنامهٔ او مؤثر بود.

«سوغاتی»،«گل سنگ»،«بزن تار»،«فریاد»،«روزای روشن»و«بهار بهار»از آثار شناخته‌شدهٔ او هستند.قدرت صدا، بیان روشن کلمات و توانایی اجرای ملودی‌های دارای فراز و فرود، به آهنگسازان امکان می‌داد برای او قطعات متنوعی بنویسند.بااین‌حال، ارزش هنری همهٔ آثارش یکسان ارزیابی نشده است.محمود خوشنام، ضمن تأکید بر توانایی آوازی او، گرایش بخشی از کارنامه‌اش به پسند بازار و فضای کاباره را نقد کرده است.در مقابل، بهزاد رنجبران او را نمایندهٔ گذار از موسیقی کلاسیک ایرانی به پاپ، با حفظ شخصیت ایرانی صدا، دانسته است.

هایده در شهریور ۱۳۵۷، پیش از پیروزی انقلاب، ایران را ترک کرد و در لندن اقامت گزید؛ سپس در آغاز دههٔ ۱۳۶۰ به لس‌آنجلس رفت.در خارج از کشور، هم‌زمان با جنگ ایران و عراق، ضبط ترانه و اجرای کنسرت را ادامه داد.برنامه‌های او در لندن، لس‌آنجلس و تل‌آویو بخشی از فعالیت موسیقایی ایرانیان مهاجر در این دوره بود.انتشار نوارهای صوتی و تصویری نیز موجب شد ارتباط آثارش با مخاطبان داخل ایران، با وجود حذف از رسانه‌های رسمی، ادامه یابد.

هایده ارتباطات مستمری با خاندان پهلوی داشت و این رابطه را بعد از سقوط پهلوی نیز حفظ کرد.او هم‌چنین در سال1365با حضور در شهر تل‌آویو اقدام به برگزاری کنسرت کرد و همان سال نیز با منشه امیر در بخش فارسی رادیو اسرائیل گفت‌وگو کرد.افزون بر این، گزارش هاآرتص از بزرگداشت کشته‌شدگان ایرانی و اسرائیلی و اجرای سرود اسرائیل در یکی از برنامه‌های او خبر می‌دهد؛ گزارشی متأخر نیز سخنان او دربارهٔ تقدیم«گل سنگم»به افسران اسرائیلی را نقل کرده است.این موارد، ابعاد عمومی و نمادین ارتباط او با اسرائیل را روشن می‌کند.موضع او در برابر انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی منفی همواره بود.در مصاحبه‌های بازمانده، انقلاب را با تعبیر«فتنه»توصیف کرد و در آثاری مانند«روزای روشن»، تصویری اعتراضی از آوارگی و فروپاشی زندگی اجتماعی در سال‌های بعد از پهلوی ارائه داد.او ارتباط دوستانه اش با فرح پهلوی نیز پس از سقوط سلطنت ادامه داد.

هایده در ۴۷سالگی بر اثر حملهٔ قلبی درگذشت و در گورستان وست‌وود لس‌آنجلس به خاک سپرده شد.آثار او پس از مرگ بارها بازنشر و بازخوانی شدند و موضوع مستند«سخن از هایده»قرار گرفتند.مهستی، خوانندهٔ ایرانی، خواهر کوچک‌تر او بود.

خانواده و ورود به خوانندگی

هایده پیش از ورود به فعالیت حرفه‌ای، با آواز و موسیقی آشنایی داشت.روایت‌های زندگی او از حضور موسیقی در خانواده و نقش آوازهای مذهبی در محیط کودکی‌اش سخن می‌گویند.فهیمه خضر حیدری، با استناد به مصاحبه‌های هایده و مهستی، مادر آنان را مولودی‌خوان معرفی کرده و محدودیت‌های خانوادگی را از عوامل تأخیر در آغاز خوانندگی حرفه‌ای هایده دانسته است.مهستی، با وجود سن کمتر، زودتر وارد فعالیت حرفه‌ای شد.

دربارهٔ چگونگی معرفی هایده به علی تجویدی روایت‌های متفاوتی وجود دارد.در روایت نقل‌شده از تجویدی در خاطرات پرویز خطیبی، آشنایی در یک مهمانی اتفاق افتاده است؛ اکبر گلپایگانی نیز بعدها خود را از واسطه‌های معرفی دو خواهر به موسیقی‌دانان رادیو دانست.آنچه در این روایت‌ها مشترک است، نقش تعیین‌کنندهٔ تجویدی در آموزش و شکل‌دادن به نخستین دورهٔ حرفه‌ای هایده است.

«آزاده»و آغاز شهرت

هایده در سال ۱۳۴۷ با اجرای تصنیف«آزاده»به آهنگسازی علی تجویدی و شعر رهی معیری، توجه مخاطبان موسیقی ایرانی را جلب کرد.این قطعه که در سال‌های پایانی زندگی رهی معیری ساخته شد، از نظر وسعت ملودی و شیوه اجرای آواز، فرصتی برای معرفی توانایی‌های صوتی هایده بود.

تصنیف«آزاده»در برنامه«گل‌های رنگارنگ»شماره ۴۷۰ اجرا شد.در آرشیو این برنامه، علاوه بر تصنیف، آواز دیگری از هایده بر شعری از رهی معیری نیز وجود دارد.او در بخش‌های آوازی برنامه، گوشه‌هایی مانند مخالف و مغلوب را اجرا کرد.

حضور در«گل‌ها»باعث شد هایده در کنار موسیقی‌دانان و نوازندگان حرفه‌ای، تجربه بیشتری در اجرای آواز دستگاهی، تصنیف و شعر کلاسیک فارسی به دست آورد.در این دوره، صدای او با سازبندی و شیوه اجرای موسیقی ایرانی همراه بود؛ تفاوتی که در مقایسه با بخش بزرگی از ترانه‌های پاپ سال‌های بعدش شنیده می‌شود.

هایده پس از«آزاده»، آثار دیگری از آهنگسازان رادیو، از جمله همایون خرم، اجرا کرد.در شماری از برنامه‌های«گل‌ها»، نام او و محمدرضا شجریان در کنار یکدیگر آمده است.این حضور همیشه به معنای اجرای دوصدایی نبود و در بعضی برنامه‌ها، هر خواننده بخش جداگانه‌ای را اجرا می‌کرد.

گسترش فعالیت در موسیقی پاپ

در دههٔ ۱۳۵۰، فعالیت هایده از محیط رادیویی گل‌ها فراتر رفت.همکاری با جهانبخش پازوکی، انوشیروان روحانی، محمد حیدری و دیگر آهنگسازان، او را به طیف گسترده‌تری از ترانه‌ها و مخاطبان نزدیک کرد.حضور تلویزیونی و اجرا در محافل عمومی و کاباره‌ها نیز در گسترش شهرت او مؤثر بود.

انوشیروان روحانی در شرح همکاری خود با هایده تأکید کرده است که تغییر سبک خواننده تا اندازهٔ زیادی تابع تفاوت شیوهٔ آهنگسازان بود.به روایت او، هایده قابلیت اجرای ملودی‌هایی با وسعت صوتی زیاد را داشت و هنگام خواندن، لطافت و بیان شعر را حفظ می‌کرد.این توضیح، نقش آهنگساز را در کنار استعداد خواننده برجسته می‌کند.

«سوغاتی»، ساختهٔ محمد حیدری با شعر اردلان سرفراز و تنظیم ناصر چشم‌آذر، نمونه‌ای از پیوند صدای او با ترانه و تنظیم پاپ است. «گل سنگ»، با آهنگ انوشیروان روحانی و شعر بیژن سمندر، نیز از آثار شاخص این دوره شد.در این قطعات، شخصیت آوازی برگرفته از موسیقی ایرانی در ساختاری مناسب شنیدن عمومی و اجرای صحنه‌ای قرار گرفت.

گذار به موسیقی عامه‌پسند با نقدهایی همراه بود.محمود خوشنام معتقد بود خواست مخاطبان و مناسبات کاباره، هایده و شماری از خوانندگان هم‌نسل او را به اجرای ترانه‌هایی عامیانه‌تر سوق داد؛ درعین‌حال، صدای او را عاملی می‌دانست که حتی به چنین آثاری شکوه اجرایی می‌بخشید.مدخل زندگینامه‌ای آرشیو گل‌ها نیز دورشدن او از دورهٔ همکاری با تجویدی را منفی ارزیابی کرده است.این‌ها داوری‌های منتقدان‌اند و نباید به حکم یکسان دربارهٔ تمام آثار پاپ او تبدیل شوند.

مناسبات با دربار پهلوی و سفر به عراق

هایده در دورهٔ پهلوی در محافل درباری نیز برنامه اجرا می‌کرد.رابطهٔ او با خاندان سلطنتی تنها موضوعی در روایت مخالفانش نیست؛ فرح پهلوی در مستند«سخن از هایده»از ادامهٔ دوستی آنان پس از خروج از ایران سخن گفته است.این پیوند در شناخت جهت‌گیری سیاسی بعدی هایده اهمیت دارد، هرچند حضور در دربار به‌خودی‌خود جایگاه اداری یا عضویت سیاسی مشخصی را ثابت نمی‌کند.

از اجراهای خارجی او در این دوره، سفر به بغداد است.، روزنامه‌نگار و از همراهان گروه، در گفت‌وگویی با رادیو فردا روایت کرده که پس از بهبود روابط ایران و عراق و توافق الجزایر، هایده و مهستی در برنامه‌ای در حضور صدام حسین در تهران خواندند و سپس به دعوت او همراه گروهی هنری و تلویزیونی به عراق رفتند.میریان گفته است که سرپرستی گروه خبری این سفر را بر عهده داشته است.ا ین روایت، سفر را در چارچوب مناسبات رسمی پیش از انقلاب و پیش از جنگ ایران و عراق قرار می‌دهد.

خروج از ایران و استقرار در لس‌آنجلس

هایده در شهریور ۱۳۵۷ به انگلستان رفت.خروج او چند ماه پیش از پیروزی انقلاب رخ داد؛ ازاین‌رو، باید میان زمان ترک کشور و شرایطی که بعداً مانع بازگشت و ادامهٔ فعالیتش در ایران شد، تفاوت گذاشت.

پس از انقلاب، محدودشدن اجرای عمومی تک‌خوانی زنان و حذف خوانندگان مرتبط با صنعت سرگرمی پیشین از رسانه‌های رسمی، موقعیت حرفه‌ای او را تغییر داد.به گزارش پژمان اکبرزاده، در سال ۱۳۵۸ نام هایده در میان هنرمندان احضارشده به دادگاه انقلاب قرار گرفت و خبر احضار در روزنامهٔ کیهان منتشر شد.این گزارش دربارهٔ احضار است و به‌تنهایی وجود حکم محکومیت یا مجازات معینی را نشان نمی‌دهد.

اقامت در لندن با اجرا برای جمعیت ایرانی مهاجر همراه بود.انتقال به لس‌آنجلس در آغاز دههٔ ۱۳۶۰، او را در محیطی قرار داد که خوانندگان، آهنگسازان، ناشران و برنامه‌سازان ایرانی در آن در حال ایجاد شبکه‌ای تازه بودند.گزارش لس‌آنجلس ویکلی، زمان استقرار او در این شهر را سال ۱۹۸۲ ذکر می‌کند.

در این محیط، رابطهٔ خواننده و مخاطب نیز تغییر کرد.بخشی از شنوندگان او مهاجرانی بودند که تجربهٔ جدایی از خانواده، خروج از کشور و نگرانی دربارهٔ جنگ را با خود داشتند.مضمون غربت در آثار این دوره، از همین زمینهٔ اجتماعی نیرو می‌گرفت.در کنار آن، تولید ترانه‌های شاد و عاشقانه نیز ادامه داشت؛ کارنامهٔ خارج از کشور او تماماً سیاسی یا سوگوارانه نبود.

کنسرت‌ها و فعالیت رسانه‌ای در دورهٔ جنگ

در فاصلهٔ جنگ ایران و عراق، هایده در خارج از کشور فعال بود و کنسرت، برنامهٔ تلویزیونی و ضبط موسیقی را ادامه داد.برای توصیف این فعالیت باید میان اجرای حرفه‌ای در زمان جنگ، بیان مخالفت با جمهوری اسلامی و برنامه‌ای با هدف سیاسی معین تفکیک کرد.هم‌زمانی یک کنسرت با جنگ، هدف سیاسی یا محل مصرف درآمد آن را مشخص نمی‌کند.

یکی از اجراهای ثبت‌شدهٔ آغاز این دوره، برنامهٔ سال ۱۹۸۱ در تالار شهرداری کنزینگتون لندن است.اکبرزاده از حضور هایده، عارف و فرامرز اصلانی و اجرای برنامه به‌وسیلهٔ پرویز قریب‌افشار یاد کرده است.اجرای«فریاد»در این برنامه با تجربهٔ جدایی و مهاجرت شنوندگان پیوند یافت.

هایده پس از انتقال به آمریکا در دانشگاه کالیفرنیا در لس‌آنجلس نیز همراه گروه سازهای ایرانی به سرپرستی منوچهر صادقی برنامه داشت.در مقابل، اجراهای کابارهٔ تهران در لس‌آنجلس، بخشی از فعالیت مستمر او در محیط تجاری موسیقی مهاجران بود.این دو نوع اجرا نشان می‌دهند که کار او در خارج از کشور هم صورت موسیقایی رسمی‌تر داشت و هم با اقتصاد سرگرمی پیوند خورده بود.

نمونه‌های قابل‌ردیابی از فعالیت این سال‌ها عبارت‌اند از:

این جدول فهرست کامل سفرها نیست.به‌ویژه دربارهٔ اجراهای آلبرت هال، تاریخ‌های متفاوتی در زندگینامه‌ها آمده است؛ بدون بررسی پوستر و برنامهٔ هر شب، نمی‌توان همهٔ آن‌ها را یک اجرا دانست یا شمار قطعی کنسرت‌ها را تعیین کرد.

مواضع علیه انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی

مخالفت هایده با تحولات پس از انقلاب را می‌توان در گفتار عمومی، مناسبات اجتماعی و انتخاب ترانه‌هایش پی گرفت.این مخالفت صرفاً برداشتی متأخر از دلتنگی او برای ایران نیست.

هومن خلعتبری در نقد مستند«سخن از هایده»گزارش کرده است که او در مصاحبه‌هایش انقلاب را«فتنه»می‌نامد.شهرام میریان نیز از گفت‌وگوها و مکاتبات خود با هایده نقل کرده که او استقرار نظام جدید را با تعبیر غصب و اشغال ایران توصیف می‌کرد.این سخنان، به‌ترتیب از طریق تصاویر آرشیوی مستند و روایت یک مصاحبه‌کننده به‌دست رسیده‌اند و باید با همین انتساب نقل شوند.

روشن‌ترین نمونهٔ هنری این جهت‌گیری،«روزای روشن»است.شناسنامهٔ منتشرشده از سوی لیرا، شعر را از اردلان سرفراز، آهنگ را از فرید زولاند و تنظیم را از آندرانیک معرفی می‌کند و تاریخ حقوقی اثر را ۱۹۸۳ ثبت کرده است.متن ترانه از اعدام مردان، زندانی‌بودن زنان، عزاداری، قحطی و آوارگی سخن می‌گوید و در پایان مخاطب را به اقدام و چاره‌جویی فرامی‌خواند.

در خوانش متن و زمینهٔ انتشار، این اثر را می‌توان اعتراض به وضعیت ایران پس از انقلاب دانست.بااین‌حال، صدای راویِ ترانه با گزارش مستند تاریخی یکسان نیست:تصویر تیرهٔ جامعه، بیان هنری و سیاسی پدیدآورندگان اثر است.نقش هایده نیز اجرای آگاهانه و عمومی این متن بود؛ او سراینده یا آهنگساز آن نبود.

ادامهٔ دوستی با فرح پهلوی و حضور در رسانه‌های ایرانی خارج از کشور، این جهت‌گیری را در محیط اجتماعی مشخصی قرار می‌داد.مجموعهٔ شواهد، هم‌سویی فرهنگی و سیاسی او با مخالفان جمهوری اسلامی را نشان می‌دهد؛ اما منابع بررسی‌شده برای نسبت‌دادن عضویت در یک سازمان سیاسی، فعالیت عملیاتی علیه ایران یا تأمین مالی طرف متخاصم در جنگ کفایت نمی‌کنند.

حضور در اسرائیل و حدود شواهد ارتباط

کنسرت و مصاحبهٔ رادیویی

اصل سفر و اجرای هایده در اسرائیل تردید جدی ندارد.شرکت لیرا فیلمی با عنوان«هایده؛ اجرای زنده در تل‌آویو، تور اسرائیل ۱۹۸۶»منتشر کرده که در توضیحات آن، حقوق ضبط به پارس ویدئو در سال ۱۹۸۶ نسبت داده شده است.این سند، از بازنشرهای کوتاه و بی‌شناسنامهٔ شبکه‌های اجتماعی برای احراز اصل کنسرت معتبرتر است.

مصاحبهٔ منشه امیر با هایده در بخش فارسی رادیو اسرائیل نیز از سوی شبکهٔ ایرانیان هلند منتشر شده است.توضیحات آرشیوی، زمان آن را سال ۱۹۸۶ و مناسبتش را سفر برای کنسرت معرفی می‌کند.

در بازتاب محتوای این مصاحبه، از نارضایتی هایده نسبت به وضعیت حرفه‌ای‌اش پس از مهاجرت نیز یاد شده است:او کار اصلی خود را آواز ایرانی و گل‌ها می‌دانست و از ناگزیری انتخاب از میان ترانه‌های موجود سخن می‌گفت.این بخش نشان می‌دهد مصاحبه هم موضوع هنری داشت و هم زمینهٔ سیاسی مهاجرت در آن حضور داشت.

گزارش بزرگداشت نظامیان و سرود اسرائیل

نوآم بن‌زئیف، منتقد موسیقی هاآرتص، در نوشته‌ای دربارهٔ مستند هایده که ترجمهٔ انگلیسی آن در وبگاه پروژهٔ مستند بازنشر شده، اجرایی در ورزشگاه یاد الیاهو را شرح داده است.به گزارش او، هایده برای آیندهٔ ایران و اسرائیل ابراز امیدواری می‌کند، از حاضران می‌خواهد به یاد نظامیان کشته‌شدهٔ ایرانی و اسرائیلی یک دقیقه سکوت کنند و در پایان برنامه، سرود«هتیکوا»با سازهای ایرانی اجرا می‌شود.نویسنده همچنین از ابراز حمایت لفظی او از ایران و اسرائیل خبر می‌دهد.

این گزارش، ارتباط نمادین و سیاسی آشکارتری از صرف اجرای موسیقی برای مهاجران نشان می‌دهد.بااین‌حال، مقالهٔ هاآرتص تاریخ اجرای مورد بحث را ۱۹۸۵ نوشته، درحالی‌که فیلم منتشرشدهٔ لیرا عنوان ۱۹۸۶ دارد.ممکن است موضوع دو اجرا باشد یا یکی از تاریخ‌گذاری‌ها خطا داشته باشد؛ شواهد موجود برای یکسان‌دانستن قطعی آن‌ها کافی نیست.

سخنان دربارهٔ افسران اسرائیلی

در شهریور ۱۴۰۵، بازنشر کلیپی کوتاه از هایده دوباره بحث‌برانگیز شد.خبرنامهٔ گویا در گزارش ۴ سپتامبر ۲۰۲۶، این جمله را از او پیش از اجرای«گل سنگم»نقل کرده است:

«آهنگِ گل سنگم رو افسرانِ غیور اسرائیل از من خواستن.با کمال میل تقدیمشون می‌کنم.»

همان گزارش ادامهٔ سخنان او را ابراز محبت به هم‌وطنان حاضر و مردم اسرائیل توصیف می‌کند و تاریخ کلیپ را به‌صورت غیرقطعی به کنسرت ۱۹۸۶ نسبت می‌دهد.

در نقل این واقعه، دو نکته باید هم‌زمان حفظ شود:اشارهٔ مشخص به افسران اسرائیلی را نمی‌توان به خوشامدگویی عمومی به تماشاگران تقلیل داد؛ از سوی دیگر، تقدیم یک قطعه یا ستایش لفظی، به‌تنهایی سند همکاری سازمانی با ارتش یا نهادهای اطلاعاتی نیست.تاریخ دقیق و جایگاه کلیپ در فیلم کامل نیز نباید صرفاً از عنوان بازنشرهای متأخر گرفته شود.

زمینهٔ اجتماعی و نتیجهٔ مستند

اسرائیل یکی از بازارهای موسیقی فارسی خارج از ایران بود.گزارش میترا فرهمند دربارهٔ خوانندگان ایرانی‌تبار اسرائیل، از نقش برگزارکنندگانی مانند پرویز خاوری در دعوت خوانندگان ایرانی، از جمله هایده، و اهمیت اقتصادی کنسرت‌های فارسی در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ سخن می‌گوید.

این زمینه، حضور مخاطبان ایرانی و انگیزهٔ حرفه‌ای اجرا را توضیح می‌دهد، اما محتوای سیاسی سخنان خواننده را بی‌اهمیت نمی‌کند.دربارهٔ هایده، سفر و کنسرت در اسرائیل و مصاحبه با رادیو اسرائیل مستند است؛ ابراز همدلی با نظامیان اسرائیلی نیز در گزارش‌های منتشرشده ثبت شده است.در مقابل، مدرک قابل‌اتکایی برای دریافت حمایت مالی دولتی، وابستگی تشکیلاتی یا همکاری امنیتی او در منابع بررسی‌شده به‌دست نیامد.دامنهٔ نتیجه‌گیری باید در همین حدود باقی بماند.

صدا، شیوهٔ اجرا و ارزیابی هنری

در ارزیابی اریک نخجوانی در ایرانیکا، ویژگی‌های اصلی صدای هایده قدرت طنین، کنترل حنجره، انعطاف در حرکت میان بخش‌های مختلف گسترهٔ صوتی و توانایی جمله‌بندی و بیان شعر است.او جنس صدای هایده را با اصطلاحات آلتو و کنترآلتو توصیف می‌کند.این اصطلاحات، توصیف منتقد از خصوصیات صدا هستند و نباید بدون اندازه‌گیری تخصصی به ادعای تعداد معینی اکتاو یا رتبه‌بندی مطلق خوانندگان تبدیل شوند.

انوشیروان روحانی بر ترکیب وسعت و لطافت تأکید کرده است:به گفتهٔ او، هایده برای تولید صدای قوی به فریادزدن متکی نبود و کلمات را خوب ادا می‌کرد.چنین قابلیتی به آهنگساز امکان می‌داد ملودی را در محدوده‌ای بازتر طراحی کند.

رفتار صحنه‌ای او نیز بخشی از تأثیر اجرا بود.بهزاد رنجبران در یادداشتی دربارهٔ مستند هایده، حالت رسمی، سهولت خواندن و تمرکز اجرا بر صدا را برجسته کرده است.از نظر او، اهمیت هایده در انتقال ویژگی‌های آوایی ایرانی به موسیقی پاپ بود.

در مقابل، نقدهای مربوط به انتخاب قطعه، کیفیت شعر و تنظیم و تأثیر بازار بر کارنامه پابرجاست.از مقایسهٔ این دیدگاه‌ها می‌توان نتیجه گرفت که توانایی خواننده و کیفیت تک‌تک آثار باید جداگانه سنجیده شوند.قدرت اجرای هایده الزاماً همهٔ ترانه‌هایی را که خوانده، از نظر آهنگسازی و شعر هم‌ارزش نمی‌کند.

آثار شاخص و همکاری‌ها

کارنامهٔ هایده حاصل همکاری خواننده با ترانه‌سرایان، آهنگسازان و تنظیم‌کنندگان متعدد بود.نسبت‌دادن تمام ویژگی‌های یک اثر به صدای او، نقش این همکاران را پنهان می‌کند.همچنین تاریخ درج‌شده بر آلبوم‌های بازنشرشده یا نسخه‌های دیجیتال، الزاماً تاریخ ساخت یا نخستین اجرای قطعه نیست.

روحانی دربارهٔ«فریاد»توضیح داده که این قطعه ابتدا با صدای مازیار اجرا شده بود و هایده به بازخوانی آن علاقه داشت.پس از درگذشت او، روحانی با همکاری شهرداد روحانی برای صدای ضبط‌شدهٔ هایده همراهی موسیقایی فراهم کرد.

درگذشت

هایده در آخرین شب زندگی خود در باشگاه کازابلانکا در شمال کالیفرنیا برنامه اجرا کرد و در ۲۰ ژانویهٔ ۱۹۹۰، برابر با ۳۰ دی ۱۳۶۸، بر اثر حملهٔ قلبی درگذشت.منابع دربارهٔ محل دقیق درگذشت یکسان نیستند:ایرانیکا سن‌خوزه را ثبت کرده و شماری از گزارش‌ها از سان‌فرانسیسکو یا حومهٔ آن یاد می‌کنند.آنچه میان گزارش‌های اصلی مشترک است، وقوع مرگ در شمال کالیفرنیا، در پی آخرین برنامه و در ۴۷سالگی است.

پیکر او در گورستان وست‌وود لس‌آنجلس به خاک سپرده شد.روایت‌های عاطفی دربارهٔ مرگ از اندوه غربت، بخشی از یادبودهای او هستند؛ علت گزارش‌شدهٔ درگذشت، حملهٔ قلبی است و برای تعیین سهم عوامل مختلف در آن، مدارک پزشکی لازم است.

بازنشر، یادمان‌ها و جایگاه فرهنگی

پس از مرگ هایده، ضبط‌های استودیویی، اجراهای زنده و برنامه‌های تلویزیونی او در قالب‌های مختلف بازنشر شدند.پراکندگی آرشیوها و عرضهٔ دوبارهٔ قطعات قدیمی در مجموعه‌های تازه، سبب شده است شمار آلبوم‌ها معیار دقیقی برای اندازه‌گیری تولید مستقل او نباشد.حتی منابع زندگینامه‌ای دربارهٔ شمار قطعات به‌جامانده ارقام یکسانی ارائه نمی‌کنند.

مستند«سخن از هایده»، ساختهٔ پژمان اکبرزاده در سال ۲۰۰۹، از کوشش‌های مهم برای کنار هم قراردادن دوره‌های کارنامهٔ او بود.فیلم با استفاده از آرشیوهای تلویزیونی، تصاویر قدیمی و مصاحبه با همکاران، به شکل‌گیری آثار و زمینهٔ اجتماعی فعالیتش پرداخت.اکبرزاده در توضیح هدف خود، بر نقش ترانه‌سرایان، آهنگسازان و تنظیم‌کنندگان در موفقیت هایده تأکید کرده است.

در ۵ آوریل ۲۰۱۹، شورای شهر لس‌آنجلس از میراث هنری هایده تجلیل کرد و گواهی تقدیر به خانوادهٔ او اهدا شد.این رویداد یک بزرگداشت شهری بود، نه جایزهٔ رقابتی موسیقی.