اجرای زنده و مشترک علیرضا عصار با محمد اصفهانی/ قطعه ای کاروان

خیال نکن نباشی
علیرضا عصار (زاده ۴ بهمن ۱۳۴۸ در تهران) خواننده، آهنگساز و نوازنده پیانو در موسیقی پاپ ایران است. او از خوانندگانی است که در دوره گسترش دوباره موسیقی پاپ در فضای رسمی کشور، در اواخر دهه ۱۳۷۰، با اجرای شعر کلاسیک و قطعات عاشقانه، اجتماعی، ملی و مذهبی شناخته شدند. پژوهشگران صدای پرحجم، بیان حماسی و توجه به ادبیات را از مشخصههای هنریاش دانسته است. پیوند این شیوه خواندن با تنظیمهای فؤاد حجازی، و سپس تجربه ارکسترال با شهرداد روحانی، بخش مهمی از هویت موسیقایی او را شکل داد.
عصار در محله خیابان ری تهران به دنیا آمد و از کودکی پیانو آموخت. آموزش این ساز نزد کاووس سمندر و تجربه نوازندگی در اجراهای صحنهای، پیش از شهرت بهعنوان خواننده، در پیشینه حرفهای او قرار داشت. در سال ۱۳۷۰، در نمایش پیروزی در شیکاگو به کارگردانی داوود رشیدی پیانو نواخت. آغاز شناختهشده خوانندگی او به نوروز ۱۳۷۷ و انتشار عیدانه، با شعر مولانا و آهنگسازی و تنظیم فؤاد حجازی، بازمیگردد. اجرای مشترک قدسیان آسمان با محمد اصفهانی، که با آغاز شعر «ای کاروان» شناخته میشود، نام او را بیش از پیش به اجرای شعر مولانا در موسیقی پاپ پیوند زد.
نخستین آلبومش، کوچ عاشقانه، در ۱۳۷۸ منتشر شد و آلبومهای حال من بیتو، عشق الهی و ای عاشقان مسیر فعالیت او را در آغاز دهه ۱۳۸۰ ادامه دادند. همکاری با حجازی در این دوره جایگاه محوری داشت، هرچند عصار در آهنگسازی برخی آثار نیز مشارکت میکرد. در کنار ترانههای عاطفی، موضوعاتی چون بیخانمانی و نابرابری در قطعاتی مانند خیابانخوابها وارد کارنامه او شد. عصار در توضیح مسیر خود، استفاده از شعرهای دشوارتر و ادبی را انتخابی آگاهانه دانسته و استقبال از اشعار مولانا را نشانه امکان ارتباط مخاطب عام با چنین متنهایی توصیف کرده است.
مولای عشق، منتشرشده در اسفند ۱۳۸۲، وجه مذهبی کارنامه او را در قالب مجموعهای پیوسته آشکار کرد. این اثر با شعر مهدی شریفی و موسیقی فؤاد حجازی، روایت موسیقایی واقعه کربلا بود. گزارشهای مربوط به موسیقی عاشورایی، آن را در میان تجربههای خوانندگان پاپ در بازنمایی سوگ امام حسین قرار دادهاند. نهان مکن، در ۱۳۸۵، تجربهای متفاوت بود: همکاری با شهرداد روحانی و ضبط با ارکستر سمفونیک لندن در استودیوی ابیرود، با استفاده از شعر کلاسیک و معاصر. نویسنده نقد رادیو فردا بر این آلبوم، انسجام تنظیم ارکسترال را در کنار تنوع متنها برجسته کرده است.
فعالیت عصار پس از دوره نخست شهرت، با وقفهها و کاهش انتشار اثر همراه شد. او در مصاحبهای با ماهنامه تبار، وضعیت شخصی، تغییر شرایط کار و زمانی را که صرف نهان مکن کرده بود، از عوامل کمکاری خود برشمرد. آلبومهای محتسب و بازی عوض شده در ۱۳۹۰ انتشار یافتند؛ اما تا جز عشق نمیخواهم در ۱۳۹۶، آلبوم تازهای عرضه نکرد. بازگشت او به اجرای صحنهای در بهمن ۱۳۹۵، پیش از انتشار این مجموعه انجام شد. جز عشق نمیخواهم با همکاری چند آهنگساز و تنظیمکننده، از جمله پویا نیکپور، امیر توسلی و گروه دارکوب، ساخته شد و در پنجمین جشن سالانه موسیقیما، جایزه بهترین آلبوم پاپ سال ۱۳۹۶ را در بخش کارشناسی دریافت کرد.
دریافت انتقادی آثار او یکدست نبوده است. شهرداد روحانی، در توضیح همکاریشان، آموزش موسیقایی و توانایی هنری عصار را از دلایل پذیرش این همکاری دانسته است. در مقابل، علی ولیاللهی در نقد برخی ترانههای جز عشق نمیخواهم، از جمله بتها و فتوای تاک، میان قصد اجتماعی اثر و کیفیت ادبی متن فاصله دیده و به شعارزدگی و برخی مشکلات زبانی و وزنی اعتراض کرده است. این دو ارزیابی، به جنبههای متفاوت کارنامه او مربوطاند: توانایی اجرا و کیفیت ساخت موسیقی، و انتخاب و پرداخت متن ترانه.
پیشینه نوازندگی و ورود به موسیقی پاپ
عصار در خیابان ری، کوچه آبشار، متولد شد.آموزش پیانو را از پنجسالگی نزد کاووس سمندر آغاز کرد و پیش از ورود به بازار موسیقی، سابقه نوازندگی داشت.حضور او بهعنوان پیانیست در نمایش پیروزی در شیکاگو، به کارگردانی داوود رشیدی در سال ۱۳۷۰، از تجربههای این دوره بود.
نقطه آغاز فعالیت رسمی او در خوانندگی، عیدانه بود که برای نوروز ۱۳۷۷ و در ارتباط با مرکز موسیقی صداوسیما ساخته شد.شعر مولانا، موسیقی فؤاد حجازی و صدای عصار، عناصر اصلی این قطعه بودند.همکاری با حجازی در سالهای بعد ادامه یافت و به یکی از همکاریهای تعیینکننده دوره نخست فعالیت او تبدیل شد.
قدسیان آسمان، با اجرای مشترک محمد اصفهانی و عصار، نمونه دیگری از حضور شعر مولانا در آثار آغازین او بود.شهرت این اجرا با عبارت آغازین شعر،«ای کاروان»، پیوند خورد؛ عبارتی که در معرفی عمومی قطعه نیز به کار رفت.
در روایت عصار از موسیقی آن دوره، همزمان دو گرایش در پاپ تازهگسترشیافته ایران حضور داشت:استفاده از ترانههای سادهتر و توجه به متنهای ادبی دشوارتر.او انتخاب شعر مولانا را بخشی از گرایش دوم معرفی کرده است.این توضیح، بیان تلقی خود هنرمند از مسیر حرفهایاش است.
همکاری با فؤاد حجازی و آلبومهای نخست
انتشار کوچ عاشقانه در ۱۳۷۸، فعالیت عصار را از معرفی از طریق قطعات رادیویی و تلویزیونی به انتشار مجموعه مستقل رساند.حال من بیتودر ۱۳۷۹، عشق الهی در ۱۳۸۰ و ای عاشقان در ۱۳۸۱ منتشر شدند.این توالی، دورهای نسبتاً پیوسته از تولید اثر را در آغاز کارنامه او نشان میدهد.
فؤاد حجازی در شکلگیری موسیقی این دوره نقشی اساسی داشت.بااینحال، سهم همکاران باید بر اساس شناسنامه هر اثر تفکیک شود؛ عصار نیز در آهنگسازی بخشی از کارنامه خود حضور داشته است.نسبتدادن تمام موسیقی این دوره به یک آهنگساز، تنوع مشارکتها را نادیده میگیرد.
در مرور مطبوعاتی خراسان، ندا حبیبی ترکیب صدای پرحجم، لحن حماسی و انتخاب شعر را عامل تمایز عصار در میان خوانندگان همدورهاش دانسته است.این ارزیابی بر شیوه بیان و جنس موضوعات تکیه دارد و طبقهبندی تخصصی صدای او بر اساس گستره صوتی نیست.
موضوع آثار اولیه نیز به رابطه عاشقانه محدود نمیشد.خیابانخوابهادر آلبوم عشق الهی به زندگی افراد بیخانمان میپرداخت.در مرورهای مطبوعاتی کارنامه عصار، این قطعه از نمونههای توجه او به مسائل اجتماعی معرفی شده است.حضور چنین موضوعی در کنار شعر عرفانی و ترانه عاطفی، دامنه مضمونهای دوره نخست فعالیت او را روشن میکند.
مولای عشق و روایت موسیقایی عاشورا
مولای عشقدر اسفند ۱۳۸۲، با نه قطعه و از سوی ایرانگام منتشر شد.متنهای مجموعه را مهدی شریفی نوشته و موسیقی آن را فؤاد حجازی ساخته بود.محور اثر، واقعه کربلا و سوگ امام حسین است.
قطعات این مجموعه در ارتباط با یک روایت مشترک تنظیم شدهاند.عنوانهایی چون ورود کاروان، خاک خونین، جنگ حضرت عباس، سجاده عشق و جنگ امام حسین، به موقعیتها و شخصیتهای همین روایت اشاره دارند.ازاینرو، شناخت آلبوم مستلزم توجه به پیوستگی موضوعی آن است.
در گزارشهای مرور موسیقی عاشورایی، مولای عشق در کنار آثاری قرار گرفته که خوانندگان موسیقی پاپ با مضمون سوگ کربلا اجرا کردهاند.این گزارشها، اهمیت آن را در انتقال موضوعی آیینی به قالب آلبوم پاپ جستوجو کردهاند.
عصار در توضیح انگیزه ساخت اثر، بر علاقه شخصی خود به امام حسین تأکید کرده است.این خوداظهاری، انگیزه هنرمند را روشن میکند؛ سنجش دامنه استقبال یا اثرگذاری مذهبی آلبوم، به شواهد جداگانه نیاز دارد.آنچه در ساختار اثر آشکار است، تمرکز یک مجموعه کامل بر روایت عاشورا و همکاری شاعر، آهنگساز و خواننده در پرداخت موسیقایی آن است.
نهان مکن؛ تجربه ارکسترال با شهرداد روحانی
نهان مکندر ۱۳۸۵ منتشر شد.همکاری عصار با شهرداد روحانی، ضبط در استودیوی ابیرود لندن و حضور ارکستر سمفونیک لندن، این مجموعه را از حیث تولید و تنظیم از آثار پیشین او متمایز کرد.مؤسسه هاتف شهر، وابسته به شهرداری تهران، در تولید و انتشار آن نقش داشت.
در شناسنامه اثر، آهنگسازی میان عصار و روحانی تقسیم شده و تنظیم ارکسترال به روحانی تعلق دارد.فهرست آلبوم یازده مدخل دارد؛ این شمار، بخشهای مقدمه و سازی را نیز دربر میگیرد.
انتخاب متنها، شعر کلاسیک و معاصر را کنار هم قرار داده است.شعر مولانا در کنار چشمه خورشید احمد شاملو، گون محمدرضا شفیعی کدکنی و متنهایی از ترانهسرایان معاصر قرار میگیرد.هویتنیز از قطعات مرتبط با مضمون ملی در این مجموعه است.
نویسنده نقد رادیو فردا، هنگام انتشار آلبوم، انسجام موسیقایی مجموعه را با وجود تفاوت متنها برجسته کرده است.در این ارزیابی، تنظیم روحانی عامل پیوند قطعات و گسترش امکانات موسیقایی کار عصار شناخته میشود.این نقد همچنین به تفاوت لحنها و موضوعات توجه دارد و مجموعه را صرفاً بر پایه نام ارکستر یا محل ضبط ارزیابی نمیکند.
روحانی در مصاحبهای در سال ۱۳۹۴، همکاری با عصار را بر اساس آموزش و توانایی موسیقایی او توضیح داد.او این تجربه را نمونهای از امکان تولید موسیقی پاپ با کیفیت هنری دانست.این دیدگاه، ارزیابی یکی از سازندگان اثر است و جایگاه او در همکاری باید هنگام نقل آن در نظر گرفته شود.
دورههای کمکاری و بازگشت به انتشار آلبوم
کمکاری عصار در سالهای پس از دوره نخست شهرت، در توضیحات خود او چند علت داشته است.در گفتوگو با ماهنامه تبار، از دشواریهای شخصی، تغییر شرایط فعالیت پس از ۱۳۸۴ و تمرکز طولانی بر ساخت نهان مکن سخن گفته است.به روایت او، پس از پایان این پروژه نیز تمایل داشته مدتی از کار فاصله بگیرد.
این روایت، مجوز تعبیر همه وقفهها به ممنوعیت رسمی فعالیت یا نسبتدادن آنها به یک علت واحد نیست.در همین دوره، آثاری منتشر شده و فاصله میان تولید آلبوم، اجرای کنسرت و حضور رسانهای یکسان نبوده است.
دو آلبوم محتسب و بازی عوض شده در ۱۳۹۰ منتشر شدند.قطعه محتسب بر پایه شعر مشهور پروین اعتصامی درباره گفتوگوی مست و محتسب ساخته شده است.بازاجرای آن در کنسرتهای بعدی، تداوم حضور این اثر در برنامه صحنهای عصار را نشان میدهد.
بازگشت او به اجرای صحنهای در بهمن ۱۳۹۵ انجام شد.آلبوم بعدی، جز عشق نمیخواهم، در ۲۸ آذر ۱۳۹۶ و پس از فاصلهای ششساله از انتشار آلبوم پیشین عرضه شد.
عصار در گفتوگوی سال ۱۳۹۶ با ایسنا، حفظ کیفیت اثر و رابطه با مخاطبان را مهمتر از تداوم حضور در نقطه اوج دانست.او همچنین درباره تغییر موسیقی آثارش، در عین حفظ نگاه ادبی، سخن گفت.
جز عشق نمیخواهم و همکاری با گروهی متنوع
جز عشق نمیخواهمده قطعه داشت و از سوی آوای هنر، به تهیهکنندگی محمد جلیلپور، منتشر شد.پویا نیکپور، امیر توسلی، گروه دارکوب و عصار در آهنگسازی مجموعه مشارکت داشتند.تنظیمها نیز با حضور این همکاران و سعید زمانی شکل گرفت.
در بخش متن، نام روزبه بمانی، افشین مقدم، سعید امیراصلانی، حافظ ایمانی و مولانا دیده میشود.این ترکیب، ادامه استفاده از شعر کلاسیک را همراه با همکاری با ترانهسرایان معاصر نشان میدهد.
در کنسرت ۱۱ دی ۱۳۹۶ در سالن میلاد نمایشگاه بینالمللی تهران، قطعات آلبوم تازه در کنار آثار پیشین اجرا شدند.پویا نیکپور رهبری گروه را بر عهده داشت.گزارش اجرای محتسب با تار ترگل خلیفی و همراهی پیانوی خود عصار در بتها، از تنوع سازبندی و نقش نوازندگی خواننده در این برنامه خبر میدهد.حضور کودکان گروه کر نامیرا برای یادبود آتشنشانان پلاسکو نیز بخشی از برنامه بود.
این آلبوم در پنجمین جشن سالانه موسیقیما، برگزارشده در دی ۱۳۹۷، عنوان بهترین آلبوم پاپ سال ۱۳۹۶ را در بخش کارشناسی دریافت کرد.این عنوان با انتخاب مردمی تفاوت داشت؛ جایزه مردمی همان بخش به شانزهلیزه فرزاد فرزین تعلق گرفت.
صدا، شعر و دریافت انتقادی
بیان حماسی و جایگاه نوازندگی
در توصیف ندا حبیبی، بیان حماسی عصار با انتخاب متنهای عرفانی، ملی، مذهبی و اجتماعی ارتباط دارد.از این منظر، ویژگی صدای او در کنار محتوای شعر معنا پیدا میکند.این نگاه، توضیحی مطبوعاتی درباره تناسب شیوه اجرا و مضمون آثار است و نباید به حکم قطعی درباره همه قطعات کارنامه او تعمیم داده شود.
تأکید شهرداد روحانی بر دانش موسیقایی عصار، وجه دیگری از ارزیابی هنری او را آشکار میکند.پیشینه پیانو و حضور این ساز در اجراهایش، زمینهای قابل مشاهده برای چنین ارزیابیای فراهم کرده است.گزارش کنسرت دی ۱۳۹۶ نیز نشان میدهد که پیانو بخشی از مشارکت عملی او در اجرای گروه بوده است.
در کارنامه عصار، شکل همراهی موسیقی ثابت نمانده است:همکاری با حجازی در دوره نخست، تنظیم ارکسترال روحانی در نهان مکن و حضور چند آهنگساز و تنظیمکننده در جز عشق نمیخواهم، دورههای متفاوت تولید را مشخص میکنند.برای بررسی تحول موسیقی او، این تفاوت میان همکاران و شیوههای ساخت اثر اهمیت دارد.
از مولانا و پروین تا ترانه اجتماعی
انتخاب شعر کلاسیک در آثار عصار مصداقهای مشخصی دارد:مولانا در اجراهای آغازین و آثار بعدی، و پروین اعتصامی در محتسب.در نهان مکن نیز شعر شاملو و شفیعی کدکنی به این مجموعه افزوده شده است.این تنوع، توجه او را به منابع مختلف شعر فارسی نشان میدهد.
در کنار این متنها، ترانههای معاصر امکان پرداخت مستقیمتر به مناسبات اجتماعی را فراهم کردهاند.خیابانخوابهاو بتها نمونههایی از این بخش کارنامهاند.بااینحال، اهمیت موضوع اجتماعی و کیفیت پرداخت ادبی، در نقدها دو مسئله جداگانه بودهاند.
علی ولیاللهی در نوشتهای درباره جز عشق نمیخواهم، تمایل عصار به فراتررفتن از عاشقانههای متعارف را به رسمیت میشناسد؛ اما معتقد است این قصد باید با انتخاب و پرداخت دقیقتر ترانه همراه باشد.او در نقد بتها، مضمونهای اجتماعی را بیش از حد به پیامهای مستقیم و رایج در شبکههای اجتماعی نزدیک دانسته است.در بررسی فتوای تاک نیز به برخی لغزشهای وزنی، ابهامهای معنایی و تکرار تصویرهای آشنا اعتراض میکند.
این نقد به متن چند قطعه معین مربوط است.موضوع آن، کفایت هنری زبان برای بیان اعتراض اجتماعی است و دامنهاش با ارزیابی توانایی آوازی عصار یا کیفیت تمام آلبوم یکسان نیست.در کنار نقد مثبت تنظیم نهان مکن، نوشته ولیاللهی نشان میدهد که دریافت کارنامه عصار از چند مسیر صورت گرفته است:اجرای خواننده، ساخت موسیقی و کیفیت ادبی متن.
بندبازی و کنسرتینو
داوری گروههای موسیقی
عصار در سال ۱۴۰۰ به جمع داوران«بندبازی»پیوست؛ برنامهای به کارگردانی نیما بانک و با اجرای امید حاجیلی که موضوع آن رقابت گروههای موسیقی بود.بهروز صفاریان، امید نعمتی و مهراوه شریفینیا نیز در هیئت داوری حضور داشتند.
جایگاه عصار در این برنامه، داوری بود و نباید با نقش مجری خلط شود.موضوع رقابت نیز اجرای گروهها بود؛ کیفیت خوانندگی تنها یکی از اجزای اجرای گروهی بهشمار میرفت.
این حضور، مسئولیتی متفاوت از تولید آلبوم و برگزاری کنسرت به کارنامه او افزود:ارزیابی اجرای دیگران در یک برنامه عمومی موسیقی.معرفی رسمی برنامه بر فراهمکردن فرصت دیدهشدن گروهها تأکید داشت؛ داوری درباره میزان تحقق این هدف، به بررسی مستقل نتایج مسابقه نیاز دارد.
میزبانی اجرای زنده و گفتوگو
«کنسرتینو»از ۱۴۰۳، به کارگردانی میلاد رحیمی و تهیهکنندگی محسن خباز و محمدرضا حسینزاده، در نماوا عرضه شد.عصار در آن نقش میزبان و هنرمند موسیقی را بر عهده گرفت.برنامه، گفتوگو با مهمانان را با اجرای قطعات ترکیب میکند.
خانه تولید اثر،«کنسرتینو»را برنامهای با اجرای زنده چند قطعه در هر قسمت و بدون استفاده از پلیبک معرفی کرده است.این توصیف، توضیح سازندگان درباره الگوی تولید برنامه است.حضور موسیقیدانان از زمینههای مختلف و معرفی هنرمندان جوان نیز در اهداف اعلامشده آن قرار دارد.
در این قالب، مسئولیت عصار از اجرای آثار خودش فراتر میرود و شامل پیشبردن گفتوگو، معرفی مهمان و مشارکت در فضای موسیقایی برنامه میشود.در نتیجه،«کنسرتینو»از بخشهای قابل توجه فعالیت رسانهای او در دهه ۱۴۰۰ است.
همکاریهای تازه و ادامه انتشار اثر
فراریدر ۱۴۰۴ با صدای عصار منتشر شد.ترانه آن را عرفان طهماسبی نوشته، بهنام سلیمی آهنگسازی کرده و سعید زمانی تنظیم آن را بر عهده داشته است.عصار هنگام معرفی قطعه، از این همکاری و سهم سازندگان آن نام برد.
حضور طهماسبی در مقام ترانهسرا، نمونهای مشخص از همکاری عصار با هنرمندی از نسل بعدی موسیقی پاپ است.این قطعه در قالب تکآهنگ عرضه شد و انتشار آن باید از عرضه آلبوم مستقل تفکیک شود.
در ۲۴ شهریور ۱۴۰۵، انتشار نماهنگ اعتماد با صدای او گزارش شد.بر اساس گزارش ایلنا، آهنگسازی اثر نیز با عصار بود؛ حسین غیاثیطرزی متن را نوشته، پویا نیکپور طهرانی تنظیم کرده و محمد واعظی کارگردانی نماهنگ را بر عهده داشته است.این تولید با نودوهشتمین سالگرد تأسیس بانک ملی ایران ارتباط داشت.
این دو اثر، در کنار فعالیت در«کنسرتینو»، ادامه کار عصار در دو زمینه انتشار موسیقی و حضور رسانهای را تا شهریور ۱۴۰۵ ثبت میکنند.
فعالیت تخصصی
آلبومها
عنوان | سال انتشار | جایگاه در مسیر فعالیت |
|---|---|---|
کوچ عاشقانه | ۱۳۷۸ | نخستین آلبوم مستقل |
حال من بیتو | ۱۳۷۹ | ادامه همکاریهای دوره آغازین |
عشق الهی | ۱۳۸۰ | شامل قطعه اجتماعی خیابانخوابها |
ای عاشقان | ۱۳۸۱ | از مجموعههای دوره همکاری با فؤاد حجازی |
مولای عشق | ۱۳۸۲ | مجموعهای پیوسته درباره واقعه کربلا |
نهان مکن | ۱۳۸۵ | همکاری ارکسترال با شهرداد روحانی |
محتسب | ۱۳۹۰ | از آثار منتشرشده پیش از فاصله ششساله تا آلبوم بعدی |
بازی عوض شده | ۱۳۹۰ | دیگر آلبوم منتشرشده در همین سال |
جز عشق نمیخواهم | ۱۳۹۶ | بازگشت به انتشار آلبوم؛ برگزیده بخش کارشناسی جشن موسیقیما |
تک آهنگ
نومید مشو جانا
جز عشق نمیخواهم
من با توام
عاشقان
باغ زندگی
باران
عیدانه
عیدانه ۲
قدیما یادش بخیر
قدسیان آسمان
ایران من
نکته دان عشق
امیدواران
رستاخیز
وطن
دشتها و بادگیرها
روزی که نیست
ارغوان
گفتاورد
آقای عصار! شما چند سال از موسیقی و اجرای صحنهای به دور بودید اما کنسرت سال گذشته شما با استقبال خوبی برگزار شد و بلیطهای آن با سرعت به فروش رفت؛ حتی هنگام برگزاری آن مردم ایستاده در سالن شما را تشویق میکردند. دوست دارم حس و حال آن لحظهها را برایمان توصیف کنید.
نمیتوانم آن حس را با کلمات بیان کنم؛ این کار خیلی سخت است. فقط زمانی که جای من باشید متوجه میشوید چه حس خوبی است. در وهله اول خستگیام در رفت. من مسیر کوتاهی را طی نکردم؛ هرچند در میانه راه وقفه و ایرادهایی داشتم اما احساس کردم مسیر درستی بوده است. یعنی ارتباط من با مخاطبانم فارغ از کمیت برقرار شده است.
شما در اواخر دهه ۷۰ و دهه ۸۰ خوش درخشیدید؛ در آن دوران توانستید علاقه قشر نوجوان و جوان جامعه را با خود همراه کنید. وقفه چند ساله در کار شما با تغییر ذائقه این نسل و پیروی آنها از موسیقیهای پاپ بدون محتوا همزمان شد. فکر میکنید چگونه میتوانید بار دیگر آنها را با خود همراه کنید؟
سوال شما بیشتر به ادبیات ترانه برمیگردد تا موسیقی آن.
همان زمانی که من کارم را آغاز کردم دو جریان موسیقی پاپ باهم شروع شد که یک بخش متاثر از موسیقی قبل از انقلاب بود. من درباره هنر و موسیقی صحبت میکنم و کاری به موضوعات سیاسی ندارم اما به نظرم موسیقی پاپی که در دهه ۵۰ تولید میشد بسیار درخشان بود و به سمت خیلی بهتر شدن و نزدیک شدن به ذائقه بینالمللی پیش میرفت. موسیقی اواخر دهه ۵۰ به نظر من قابل ارائه در سطح بینالمللی بود.
زمانی که من کارم را در حوزه موسیقی پاپ آغاز کردم، گرچه در اواخر دهه ۷۰ یک جریان موسیقی نزدیک به سرود شروع شد اما حدود ۲۰ سال بود که در ایران موسیقی پاپ کار نمیشد. زمانی که موسیقی پاپ به شکل امروزیتر با حضور من، خشایار اعتمادی، شادمهر عقیلی و...آغاز شد دو جریان به شکل «پارالل» راه افتاد. در بخشی از آن سعی میشد شعر راحتتری برای کار انتخاب شود و در بخش دیگر متفاوتتر بود.
من با شعری معروف شدم که اگر آن را روی کاغذ هم بنویسید، خواندش سخت است؛ «ای کاروان ای کاروان من دزد شبرو نیستم...» زمانی که کارم را با اشعار مولانا آغاز کردم، کار نویی انجام شد، اما بسیاری آن را گوش میدادند.
عمیقا معتقد هستم در نسل جوان امروز نیز به اندازه کافی مخاطب موسیقی باکیفیت وجود دارد و اگر این نوع موسیقی تولید شود با آن همراه میشوند.
شما در صحبتهایتان به بازه زمانی طولانیای اشاره کردید که در ایران موسیقی پاپ تولید نمیشد؛ پس میتوان گفت گوش موسیقایی مردم در این دوران خالی بوده است. اما در حال حاضر هر روز قطعات جدید با خوانندههای جدید منتشر میشود یعنی از این نظر اشباع شدیم و گوش مردم پر شده است. تولیدات موسیقی در همه جای دنیا زیاد است. به نظرم خود مردم باید آثار را از فیلتر رد کنند؛ نیازی نیست در این زمینه سیستم نظارتی وجود داشته باشد.
در حال حاضر ارائه موسیقی از طریق اینترنت انجام میشود و سخت است میان این همه تولید اثر خوب را پیدا کنید؛ شاید مخاطب به طور شانسی قطعهای را بشنود یا آنقدر کار با اقبال عمومی مواجه شود که اثر به گوش او برسد. من میتوانم دهها اثر خوب را نام ببرم که شنیده نشدند یا به اندازه کافی شنیده نمیشوند.
شاید اگر کانالهای رسمی موسیقی تولید شود و آن کانال فیلتری برای ارائه کار خوب داشته باشد و آثار کمارزشتر را پخش نکند، آمار شنیده شدن کار خوب بالا میرود. این فیلتر باید معقول و با حضور موسیقیدانها باشد که کیفیت ساخت و کیفیت ادبی کار را مورد بررسی قرار دهند نه اینکه اثری را سانسور کنند.
خیلی از همنسلان شما در موسیقی پاپ، دوره پرکاری را سپری کردند اما پس از مدتی فعالیتشان کمفروغ شد و به گوشه رفتند. چرا این اتفاق رخ میدهد؟
این اتفاق در جهان نیز رخ میدهد و بسیاری از هنرمندان و خوانندهها، مدتی شنیده میشوند، بعدها فقط آثار خوبشان به شکل کلاسیک باقی میماند. این موضوع عجیبی نیست؛ دیر و زود دارد اما این اتفاق میافتد.
اگر آثار یک هنرمند با کیفیت تولید بشود، او میتواند مدت زمان بیشتری هم بماند؛ اما حتی مرحوم بنان هم نمیتوانست هر روز یک «الهه ناز» بسازد و در اوج باشد.
در ایران به دلیل اینکه کانال ارتباطی درستی بین خواننده و مخاطب برقرار نیست این موضوع بیشتر اتفاق میافتد. البته الان با شبکههای اجتماعی وضعیت بهتر شده است.
شما با شهرداد روحانی آثار موفقی داشتهاید؛ در گفتوگویی اعلام کرده بودید بار دیگر با این آهنگساز و رهبر ارکستر در حال رایزنی هستید تا کار جدیدی تولید کنید. چه خبر از همکاری جدیدتان؟
ما در اینباره با یکدیگر زیاد و مفصل صحبت کردیم و در برنامهمان هست یک کار مشترک دیگر انجام بدهیم. البته آقای روحانی در حال حاضر رهبر ارکستر سمفونیک تهران هستند و مشغله کاری او بیشتر شده است.
در حال نزدیک شدن به سیوسومین جشنواره موسیقی فجر هستیم؛ به همین مناسبت میخواستم از شما بپرسم چرا تا به حال تمایلی برای حضور در این جشنواره از خود نشان ندادید؟
دلایل این کار در زمانهای مختلف، متفاوت بوده است. در کل من زیاد اهل شرکت در جشنواره نیستم.
از طرفی در تمام این سالها زمان برگزاری کنسرتهای من، به جشنواره فجر نزدیک بوده است و دیگر لزومی وجود نداشت در جشنواره شرکت کنم.
جشنواره موسیقی فجر، مهمترین فستیوال موسیقایی سالیانه کشور است؛ به عنوان شخصی که از دور به این جشنواره نگاه میکند فکر میکنید نقاط ضعف آن چیست و چگونه میتواند بهتر عمل کند؟
من اطلاعاتم درباره این رویداد کافی نیست اما اگر هنرمندان بینالمللی را به این رویداد اضافه کنند، بهتر میتواند باشد.
کارشناسانی معتقدند، هیچ وقت جریانسازی از سوی این جشنواره وجود نداشته، از طرفی انتقادهای زیادی به بخش پاپ آن وارد است و میگویند به یک بخش کاملا تجاری تبدیل شده است.
اینکه یکسری خواننده پاپیولار را که میتوانند برای جشنواره درآمدزایی کنند دعوت کنند امری است طبیعی.
اما در کنار این موضوع، جشنواره باید به جایی تبدیل شود که فرصت دیده شدن را در اختیار افراد با استعداد قرار بدهد. یا پیش از آغاز آن داوری وجود داشته باشد که اجراهای خوب به جشنواره بیایند.
اگر بتوان از پتانسیل جشنواره استفاده و جریانسازی کرد بهتر است.
عملکرد صدا و سیما را در حوزه موسیقی چگونه ارزیابی میکنید؟
هیچ وقت درباره تصویرهایی که روی آثار من قرار داده شده، هیچوقت با من صحبت نشده و درباره آنها اطلاعی نداشتم. این بخش شخصی من است.
من چند کار اولم را به سفارش دفتر صدا و سیما تولید کردم که متعلق به صدا و سیما است. ضمن احترام برای تمام دوستانم که در صدا و سیما کار میکنند، سیاست کلی آنها را درباره موسیقی دوست ندارم. یکی از دلایل عمده نرفتن من به تلویزیون در این سالها، همین بوده است.
من کاری به سیاستگذاری کلی صدا و سیما ندارم اما درباره موسیقی این موضوع به همه ما مرتبط است. من برخورد عمومی صدا و سیما را در این زمینه دوست ندارم. در اینکه ساز را در تلویزیون نشان نمیدهند، هیچ منطقی وجود ندارد.
من اثری را خواندم و به تلویزیون بردم که بنا به هر دلیلی گفتند نمیتوانیم آن را پخش کنیم و من قبول کردم؛ بعدها بدون اینکه من بدانم، موسیقی آن را روی یک تبلیغ تلویزیونی گذاشتند و پخش کردند.
آیا بعد از بازگشتتان خط فکری جدیدی را در کار ایجاد میکنید؟
من در سن ۸-۴۷ سالگی خط فکری جدید پیدا نمیکنم؛ اما قصد دارم تغییراتی در موسیقی کارم ایجاد کنم.
ما در موسیقی پاپ یک بخش ادبی داریم که به ایدئولوژی موسیقایی خواننده برمیگردد؛ این موضوع قابل تغییر نیست و همانطور که میبینید من پس از بازگشتم هم دوباره میخوانم «با سختی بت ها چه باید کرد؟ با این تشتت ها چه باید کرد؟ گیرم تفاوتها نمایان شد، با بیتفاوتها چه باید کرد؟...»
اما اینکه این خط فکر با چه موسیقیای به مخاطب ارائه شود نیاز به تغییر دارد، هم از نظر تکنولوژی و هم از نظر ادوات موسیقی.
در چند سال اخیر در حوزه موسیقی فردی بوده که بتواند توجه شما را به خودش جلب کند که احساس کنید؟
طبیعتا توجه من به بعضی کارها جلب شده است.[۱]
پانویس
↑ «علیرضا عصار: بنان هم نمیتوانست همیشه در اوج باشد». دریافتشده در ۲۷ مهر ۱۴۰۳.