مؤسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان، وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی، نهادی فرهنگی و رسانه‌ای است که در سال ۱۳۸۰ با هدف بهره‌گیری از فناوری اطلاعات برای عرضه محتوای دینی و فرهنگی تأسیس شد. پایگاه اینترنتی تبیان از ۱ تیر ۱۳۸۱ آغاز به کار کرد و در دوره‌ای که اینترنت فارسی با کمبود محتوای سازمان‌یافته روبه‌رو بود، مجموعه گسترده‌ای از مطالب دینی، قرآنی، علمی، آموزشی، خانوادگی، هنری، ورزشی و اجتماعی را در اختیار کاربران قرار داد. تمرکز بر نوجوانان و خانواده‌ها، ایجاد بانک‌های محتوایی، عرضه خدمات مشاوره‌ای و استفاده از قالب‌های چندرسانه‌ای، تبیان را به یکی از درگاه‌های شناخته‌شده وب فارسی در دهه‌های ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰ تبدیل کرد.
تبیان در آغاز، الگویی از «درگاه جامع» اینترنتی داشت؛ یعنی کاربر می‌توانست در یک وبگاه به خبر، مقاله، مشاوره، آموزش، محتوای مذهبی، فایل صوتی و تصویری و خدمات تعاملی دسترسی پیدا کند. با گسترش موتورهای جست‌وجو، تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی، این الگو به‌تدریج کارایی پیشین خود را از دست داد. مؤسسه در پاسخ، بخشی از فعالیت خود را به شبکه‌های اجتماعی، تولید ویدئوهای کوتاه، اینفوگرافیک، پادکست و روایت سریع رویدادها منتقل کرد و هم‌زمان مجموعه‌ای از سکوهای تخصصی را توسعه داد.
بعد از آغاز ریاست محمد قمی بر سازمان تبلیغات اسلامی، راهبرد اصلی این مجموعه، «دستیار زندگی» معرفی شد. این بدان معنا بود که قرار است تبیان به‌عنوان دستیار امن خانواده‌ها برای مسائل مربوط به سبک زندگی ایفای نقش کند. «تبیان آنلاین» به‌عنوان رسانه‌ی متناسب با زیست‌بوم شبکه‌های اجتماعی و تولیدات متناسب با فضای مجازی، «تکیه» برای گردآوری و پخش محتوای مذهبی، «پرسان» برای مشاوره و پاسخ‌گویی تخصصی، «کدومو» برای ارزیابی و رده‌بندی محصولات رسانه‌ای کودک و خانواده، «همدم» در حوزه همسان‌گزینی و مشاوره ازدواج و «بامازی» برای طراحی بازی‌های آموزشی و مهارتی، مهم‌ترین محصولات مرتبط با این زیست‌بوم‌اند. اهمیت این مجموعه‌ها در آن است که تبیان را از یک ناشر اینترنتی صرف به ارائه‌دهنده خدمات فرهنگی و اجتماعی تبدیل کرده‌اند.
در سال‌های اخیر بسیاری از تولیدات تبیان به‌خصوص ویدئوهای کوتاه و اطلاع‌نگاشت‌های مختلف آن در رسانه‌های مختلف منتشر شده‌است. مسئولان تبیان اعلام کرده‌اند این محتواهای رسانه‌ای میلیاردها بار در فضای مجازی بازدید داشته‌اند.
در سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، هم‌زمان با منازعات نظامی ایران، اسرائیل و ایالات متحده که در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی از آن با عنوان «جنگ تحمیلی سوم» نیز یاد شده است، فعالیت خبری و سیاسی تبیان افزایش یافت. این رسانه مجموعه‌ای از ویدئوها، موشن‌گرافیک‌ها و انیمیشن‌های کوتاه با روایت مقاومت و مقابله نظامی ایران منتشر کرد. برخی ویدئوها با عنوان «انیمه ژاپنی» عرضه شدند و شماری نیز سناریوهای خیالی درباره نبرد با نیروهای آمریکایی، بنیامین نتانیاهو یا دونالد ترامپ داشتند. در عین حال صفحات عمومی تبیان معمولاً سازنده اصلی این آثار را معرفی نکرده‌اند.
یکی دیگر از تولیداتی که در بعد از اعلام آتش بس در جنگ تحمیلی سوم موردتوجه رسانه‌های داخلی و خارجی قرار گرفت، مجموعه ویدئوهای خونخواهی بود که با عنوان «ترامپ را چگونه بکشیم؟» تولید و منتشر شد. این مجموعه ویدئوها با بررسی سازوکارهای استقرار و رفت و آمد دونالد ترامپ و خانواده او به این موضوع اشاره می‌کرد که چگونه می‌توان از این طریق این افراد را تهدید جانی کرد. این مجموعه ویدئوها در امتداد راهبرد خونخواهی رهبر شهید جمهوری اسلامی ایران و شهدای جنگ تحمیلی سوم در سوی تبیان تولید و منتشر شد. در عین حال منابع رسمی انتساب این ویدئوها به تبیان را تأیید نکرده‌اند.
محمدرضا نجارزاده در ۳۱ فروردین ۱۴۰۴ به مدیریت عامل تبیان منصوب و جایگزین سید رضا کاظمی شد. در حکم و برنامه اعلامی او، تبدیل تبیان به مجموعه‌ای نوآور با هویت ایرانی‌ـ‌اسلامی، توسعه باشگاه مخاطبان، راه‌اندازی آزمایشگاه پاسخ به شبهات و حرکت به سوی «ابرنرم‌افزار خانواده سالم ایرانی» در شمار مأموریت‌های دوره جدید قرار گرفت. جایگاه تبیان در فرهنگ عمومی ایران بیش از هر چیز حاصل پیش‌گامی آن در تولید محتوای دینی فارسی در اینترنت، پیوند رسانه با خدمات خانوادگی و کوشش برای بازتعریف رسانه رسمی در فضای شبکه‌های اجتماعی است؛ جایگاهی که در کنار دستاوردها، با پرسش‌هایی درباره استقلال تحریریه، شفافیت آمار، مرز خبر و تبلیغ و نحوه انتساب تولیدات چندرسانه‌ای همراه بوده است.
پیدایش در آغاز اینترنت فارسی
تأسیس تبیان به تغییر رویکرد سازمان تبلیغات اسلامی در آغاز دهه ۱۳۸۰ بازمی‌گردد. گسترش دسترسی عمومی به اینترنت و افزایش استفاده جوانان از رایانه، نهادهای فرهنگی جمهوری اسلامی را با این پرسش روبه‌رو کرده بود که محتوای دینی چگونه می‌تواند در قالب‌های تازه عرضه شود. سازمان تبلیغات اسلامی در سال ۱۳۸۰ مؤسسه‌ای مستقل برای فعالیت در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات ایجاد کرد. در معرفی اولیه مؤسسه، افزایش جذابیت محتوای دینی برای نوجوانان و جوانان و عرضه ارزش‌های اسلامی و انقلاب اسلامی از طریق فناوری روز، انگیزه اصلی این تصمیم اعلام شد.
پایگاه تبیان در ۱ تیر ۱۳۸۱ آغاز به کار کرد. ساختار اولیه آن بازتاب‌دهنده الگوی رایج «درگاه جامع» در نسل نخست وب بود: دین و اندیشه، قرآن، احکام، خانواده، سلامت، ورزش، هنر، جامعه و سیاست، آموزش و سرگرمی در بخش‌های متعدد یک وبگاه گرد آمده بودند. وجود ترجمه‌ها و تفاسیر قرآن، تلاوت‌ها، ادعیه، رساله‌های مراجع، مطالب خانوادگی و امکان طرح پرسش، برای کاربری که دسترسی آسانی به منابع پراکنده نداشت، کارکرد یک کتابخانه و مرکز راهنمای دیجیتال را پیدا می‌کرد.
در سال‌های بعد بخش‌هایی مانند دانش و فناوری، کودک و نوجوان و ادبیات به مجموعه افزوده شدند. خدمات مشاوره روان‌شناختی، خانوادگی و تغذیه‌ای نیز به یکی از ویژگی‌های متمایز تبیان تبدیل شد. مرکز مشاوره اینترنتی مؤسسه فعالیت خود را در سال ۱۳۸۱ با عنوان «پای درد دل شما» آغاز کرد و بعدها زمینه شکل‌گیری خدمات گسترده‌تر مشاوره‌ای را فراهم آورد.
اهمیت تبیان در این دوره فقط به محتوای مذهبی محدود نبود. وبگاه، مقاله‌های علمی عمومی، آموزش نرم‌افزار، مطالب پزشکی و تغذیه، خبرهای ورزشی، نقد فیلم، معرفی کتاب و محتوای مناسبتی نیز منتشر می‌کرد. این گستردگی باعث شد نام تبیان برای بخشی از نسل نخست کاربران اینترنت در ایران با جست‌وجوی اطلاعات عمومی، دریافت فایل‌های مذهبی و مراجعه برای پرسش‌های خانوادگی پیوند بخورد.
الگوی «درگاه جامع»
مدل اولیه تبیان بر سه پایه استوار بود: تولید و گردآوری محتوا، ایجاد بانک‌های اطلاعاتی و برقراری ارتباط تعاملی با مخاطب. در این الگو، مقاله نوشتاری در کنار صوت، تصویر، پرسش و پاسخ، انجمن کاربری و خدمات آموزشی قرار می‌گرفت. چنین ترکیبی در سال‌هایی که هنوز شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌های همراه فراگیر نشده بودند، امکان ماندن طولانی‌تر کاربر در یک وبگاه را فراهم می‌کرد.
دین و خانواده دو هسته اصلی این ساختار بودند. در بخش دینی، متون مرجع، احکام، تاریخ اسلام، اخلاق، مهدویت و آثار مربوط به اهل‌بیت (ع) ارائه می‌شد. در بخش خانواده، تربیت فرزند، روابط همسران، روان‌شناسی، سلامت، خانه‌داری و آسیب‌های اجتماعی موضوع تولیدات قرار داشت. انتخاب خانواده به‌عنوان مخاطب محوری سبب شد تبیان برخلاف بسیاری از وبگاه‌های مذهبی آن دوره، تنها به تبلیغ مناسکی یا پاسخ‌های اعتقادی بسنده نکند.
افزایش سایت‌های تخصصی، موتورهای جست‌وجو و سپس شبکه‌های اجتماعی، الگوی درگاه جامع را با چالش روبه‌رو کرد. کاربران به‌جای ورود روزانه به یک صفحه اصلی، محتوا را از طریق جست‌وجو، پیام‌رسان و الگوریتم شبکه‌های اجتماعی دریافت می‌کردند. تبیان نیز به‌تدریج قالب‌های کوتاه‌تر و تصویری‌تر را توسعه داد. ساختار کنونی وبگاه، افزون بر دین و خانواده، حوزه‌هایی چون اقتصاد خانواده، کودک و نوجوان، فناوری، سیاست، سلامت، پادکست، ویدئو و گرافیک را در بر می‌گیرد و با عنوان «دستیار خانواده» معرفی می‌شود.
ساختار سازمانی و مدیریت
تبیان از نظر سازمانی به سازمان تبلیغات اسلامی وابسته است و در شمار رسانه‌های خصوصی یا مستقل قرار نمی‌گیرد. این وابستگی، اهداف و اولویت‌های آن را با سیاست فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی و گفتمان رسمی جمهوری اسلامی مرتبط کرده است. در نتیجه، تبیان علاوه بر خدمات عمومی و خانوادگی، در موضوعات سیاسی، مناسبت‌های انقلاب اسلامی، دفاع مقدس، مقاومت منطقه‌ای، فلسطین و تحولات روز نیز موضع رسانه‌ای مشخص دارد.
وابستگی نهادی برای تبیان دو پیامد متفاوت داشته است. از یک سو امکان استمرار فعالیت، ایجاد آرشیوهای بزرگ و سرمایه‌گذاری بلندمدت بر خدماتی را فراهم کرده که تأمین مالی آن‌ها صرفاً از راه تبلیغات تجاری دشوار است. از سوی دیگر، ارزیابی محتوای سیاسی تبیان را ناگزیر با پرسش استقلال سردبیری و مرز میان اطلاع‌رسانی عمومی و تبلیغ سازمانی همراه می‌کند.
در ۳۱ فروردین ۱۴۰۴ محمدرضا نجارزاده جانشین سیدرضا کاظمی در مدیریت عامل مؤسسه شد. در مراسم معارفه او پنج جهت‌گیری اعلام شد: تبدیل تبیان به مجموعه‌ای نوآور با هویت ایرانی‌ـ‌اسلامی، توسعه باشگاه مخاطبان و روایتگری دیجیتال، ایجاد آزمایشگاه ملی پاسخ به شبهات، حرکت به سوی ابرنرم‌افزار خانواده سالم ایرانی و گسترش ارتباط با فعالان جبهه فرهنگی.5 بنابراین تاریخ انتصاب نجارزاده، برخلاف برخی گزارش‌های ثانویه، تیر ۱۴۰۴ نبود.
دوره | مدیر یا تحول شاخص | ویژگی اصلی | |||
۱۳۸۰–۱۳۸۱ | تأسیس مؤسسه و راه‌اندازی پایگاه | ورود سازمان‌یافته سازمان تبلیغات اسلامی به فضای اینترنت | |||
دهه ۱۳۸۰ | گسترش بخش‌های محتوایی و مشاوره | تثبیت الگوی درگاه جامع فرهنگی | |||
دهه ۱۳۹۰ | توسعه خدمات تخصصی و حضور در شبکه‌های اجتماعی | عبور تدریجی از وبگاه واحد به زیست‌بوم رسانه‌ای | |||
حدود ۱۴۰۱–۱۴۰۴ | مدیریت سیدرضا کاظمی | تمرکز بیشتر بر بازآرایی رسانه و محصولات خانواده‌محور | |||
از ۳۱ فروردین ۱۴۰۴ | مدیریت محمدرضا نجارزاده | روایتگری دیجیتال، باشگاه مخاطب و طرح ابرنرم‌افزار خانواده |
زیست‌بوم خدمات تخصصی
مهم‌ترین تحول تبیان در دو دهه فعالیت، حرکت از انتشار مقاله به عرضه خدمت بوده است. سکوهای مرتبط با این مؤسسه، مسائل متفاوتی از انتخاب همسر تا ارزیابی رسانه کودک را هدف گرفته‌اند.
سکو | حوزه فعالیت | کارکرد فرهنگی و اجتماعی | |||
همدم | همسان‌گزینی و مشاوره ازدواج | تسهیل ازدواج دائم بر پایه احراز هویت، معرفی و مشاوره | |||
تکیه | آرشیو و پخش محتوای مذهبی | حفظ و دسترس‌پذیرکردن مداحی، سخنرانی، تلاوت و برنامه هیئت‌ها | |||
پرسان | مشاوره تخصصی | پاسخ‌گویی در حوزه روان‌شناسی، خانواده، دین، حقوق و کسب‌وکار | |||
کدومو | ارزیابی محصولات رسانه‌ای | کمک به خانواده‌ها برای انتخاب فیلم، بازی و انیمیشن متناسب با سن کودک | |||
بامازی | بازی‌های آموزشی و مهارتی | پیوند آموزش و فرزندپروری با بازی‌های فیزیکی و خانوادگی |
تبیان انلاین
تبیان آنلاین به‌عنوان بازوی تولید محتوای بصری و رسانه‌ای این مؤسسه فعالیت می‌کند. این حساب‌ها در پلتفرم‌های متعددی از جمله اینستاگرام، تلگرام، ایتا، بله، روبیکا، یوتیوب، شاد، آپارات و ایکس فعال هستند و شعار آن «تبیان دستیار زندگی؛ خانواده آگاه | امیدوار | توانمند» است. کانال ایتای آن حدود ۳۱.۹ هزار دنبال‌کننده، ۳۷.۷ هزار عکس و ۱۲.۹ هزار ویدیو دارد.
تبیان آنلاین شعار خود را «روایت اول همیشه برنده است» . معرفی کرده‌است و تولیداتی شامل اینفوگرافیک، فونت موشن، استوری، تک‌طرح، پوستر، بومرنگ، کلیپ، موشن‌گرافیک و نقاشی دیجیتال متناسب با فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی منتشر کرده‌است از جمله مجموعه‌های تولیدی این مجموعه می‌توان به تولیدات انیمه‌ای در جریان جنگ تحمیلی سوم، تولیدات رسانه‌ای برای آموزش نقش‌آفرینی خانواده‌ها در بحران‌ها (انتشار در جنگ تحمیلی سوم) ، تولیدات خبری و رسانه‌ای مذهبی از جمله تولیدات در دهه محرم و... اشاره کرد.
مسئولان تبیان اعلام کرده‌اند با تولید محتوای «متفاوت از ۹۰ درصد رسانه‌های خبری» در قالب خانواده و سبک زندگی، توانسته‌اند مخاطبان قابل توجهی را در شبکه‌های اجتماعی جذب کند.
همدم
«همدم» برای سامان‌دادن به همسان‌گزینی با هدف ازدواج دائم شکل گرفته است. ثبت و احراز هویت، ارائه پیشنهاد بر اساس ویژگی‌های کاربران، میانجیگری و استفاده از مشاوران، مؤلفه‌های اصلی این خدمت‌اند. وبگاه رسمی همدم تصریح می‌کند که فعالیت آن به ازدواج دائم و تک‌همسری اختصاص دارد و در زمان بررسی، از بیش از ۵۲۰۰ ازدواج موفق، ۵۵۰ هزار کاربر و ۱۵۰ هزار مشاوره سخن می‌گفت.
این ارقام با برخی آمارهای رسانه‌ای پیشین ــ از جمله ادعای ۹ هزار ازدواج ــ یکسان نیست. تفاوت ممکن است از شیوه شمارش ثبت ازدواج، پرونده‌های در حال پیگیری یا زمان انتشار آمار ناشی شده باشد، اما بدون انتشار روش‌شناسی نمی‌توان اعداد متفاوت را با یکدیگر جمع کرد. اهمیت فرهنگی همدم بیش از رقم کاربران، در کوشش برای ایجاد الگویی نهادمند از واسطه‌گری ازدواج است؛ الگویی که می‌خواهد سنت معرفی خانوادگی را با احراز هویت و فناوری تطبیق دهد.
تکیه
«تکیه» آرشیوی برای مداحی، مرثیه، سخنرانی دینی، تلاوت قرآن، تعزیه، مستند مذهبی و پخش زنده مراسم هیئت‌هاست. این سکو خود را «حسینیه‌ای به وسعت ایران» و بزرگ‌ترین آرشیو صوتی و تصویری مذهبی کشور معرفی می‌کند. اهمیت آن در گردآوری بخشی از میراث شفاهی و اجرایی هیئت‌های مذهبی است؛ محتوایی که پیش از دیجیتالی‌شدن غالباً روی نوار، لوح فشرده یا آرشیوهای شخصی باقی می‌ماند.
ادعاهایی مانند برخورداری تکیه از بیش از ۱۸۶ هزار قطعه یا میزبانی صدها هیئت در گزارش‌های سازمانی مطرح شده است، اما شمار دقیق فایل‌های فعال و نحوه محاسبه پخش‌های زنده باید از طریق آمار عمومی و قابل‌به‌روزرسانی منتشر شود. در ارزیابی جایگاه تکیه، تنوع تاریخی و جغرافیایی آرشیو و کیفیت فراداده‌ها نیز به‌اندازه تعداد فایل‌ها اهمیت دارد.
پرسان
«پرسان» ادامه توسعه خدمات مشاوره‌ای تبیان است و مشاوره در حوزه‌های روان‌شناسی، خانواده، حقوق، دین، کسب‌وکار و مسائل روزمره را ارائه می‌کند. این سامانه در معرفی عمومی خود از حضور بیش از ۱۶۰ مشاور سخن گفته است. تبدیل بانک‌های قدیمی پرسش و پاسخ به یک سکوی تعاملی، نشان‌دهنده تغییر انتظار مخاطب از رسانه است: کاربر فقط مصرف‌کننده مقاله نیست و پاسخی متناسب با مسئله شخصی خود می‌خواهد.
حفظ محرمانگی، احراز صلاحیت مشاوران، مرزبندی میان راهنمایی عمومی و درمان تخصصی و امکان پیگیری کیفیت پاسخ‌ها، از مسائل اساسی چنین سکویی است. ادعای وجود بیش از یک‌میلیون پرسش در آرشیو پرسان، بدون ارائه شمارش عمومی و تفکیک پرسش‌های تکراری، پاسخ‌داده‌شده یا منتشرنشده، باید آمار اعلامی مؤسسه تلقی شود.
کدومو و بامازی
«کدومو» با ارزیابی فیلم، مجموعه تلویزیونی، پویانمایی و بازی رایانه‌ای می‌کوشد درباره گروه سنی مناسب، عناصر مثبت، مخاطرات و موضوعات قابل گفت‌وگو با کودک به والدین اطلاعات بدهد. اهمیت آن در تغییر رویکرد از منع کلی محصولات رسانه‌ای به «مصرف هدایت‌شده» است. خانواده در این الگو پیش از انتخاب محصول، درباره خشونت، ترس، روابط عاطفی، زبان، الگوهای رفتاری و ظرفیت آموزشی آن آگاهی پیدا می‌کند.
«بامازی» نیز بازی‌های فیزیکی، آموزشی و مهارتی را با تکیه بر اصول فرزندپروری و روان‌شناسی بازی عرضه می‌کند. سازمان تبلیغات اسلامی آن را مجموعه‌ای برای طراحی و تولید بازی‌های آموزشی و مهارتی معرفی کرده است. این دو محصول، وجه پیشگیرانه و تربیتی فعالیت تبیان را نمایندگی می‌کنند: یکی برای شناخت رسانه مصرفی کودک و دیگری برای تولید جایگزین‌های بازی‌محور.
خانواده به‌عنوان هسته هویتی
خانواده در فعالیت تبیان هم موضوع تولید محتوا و هم مبنای طراحی خدمات بوده است. مطالب مربوط به همسرداری، ازدواج، تربیت کودک، اقتصاد خانوار، سلامت روان، تغذیه و سواد رسانه‌ای در دوره‌های مختلف سهم مهمی از خروجی آن داشته‌اند. عنوان کنونی «دستیار خانواده» نیز تلاشی است برای یکپارچه‌کردن هویت سازمانی مجموعه‌ای که در سال‌های پیش به‌دلیل تنوع بسیار موضوعات، گاه به درگاهی بدون تمرکز مشخص شباهت پیدا می‌کرد.
این جهت‌گیری با سیاست فرهنگی جمهوری اسلامی درباره استحکام خانواده، تسهیل ازدواج و تربیت دینی ارتباط دارد. بااین‌حال، کارآمدی چنین رویکردی وابسته به آن است که محتوای مذهبی با دانش روز روان‌شناسی، پزشکی، آموزش و مطالعات رسانه مقابله و به‌روز شود. صرف انتساب یک توصیه به «سبک زندگی ایرانی‌ـ‌اسلامی» برای تبدیل آن به راهنمای معتبر کافی نیست؛ منبع علمی، صلاحیت نویسنده و امکان اصلاح محتوا نیز اهمیت دارد.
تبیان در بهترین نمونه‌های خود توانسته است مسائل دینی را از سطح گزاره‌های انتزاعی به موقعیت‌های زندگی روزمره پیوند دهد. خدمات ازدواج، مشاوره و انتخاب رسانه کودک، مصداق این گذارند. در مقابل، پراکندگی مطالب، بازنشر برخی توصیه‌های عمومی و اختلاط محتوای تخصصی با نوشته‌های مناسبتی از چالش‌های کیفیت در آرشیوی با عمر بیش از دو دهه است.
از وبگاه به شبکه‌های اجتماعی
رشد پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی، شیوه تولید و توزیع محتوای تبیان را تغییر داد. این مؤسسه علاوه بر وبگاه اصلی، در تلگرام، اینستاگرام، ایتا، روبیکا، بله، سروش، شاد، یوتیوب و آپارات حضور یافته است. خروجی این حساب‌ها ترکیبی از خبر کوتاه، توصیه خانوادگی، موشن‌گرافیک، ویدئوی مذهبی، محتوای سلامت و روایت سیاسی است.
این انتقال سه تغییر به همراه داشت:
متن‌های بلند جای خود را تا حدی به ویدئو، تصویرنوشته و روایت‌های کوتاه دادند.
سرعت انتشار و واکنش به رویداد روز به یکی از معیارهای عملکرد تبدیل شد.
توزیع محتوا بیش از گذشته به قواعد و الگوریتم پلتفرم‌های دیگر وابسته شد.
تبیان در این مرحله از یک پایگاه مرجع به رسانه‌ای چندسکویی نزدیک شد. مزیت این تحول، دسترسی به مخاطبانی است که دیگر مستقیماً به وبگاه مراجعه نمی‌کنند. پیامد آن، رقابت برای سرعت و دیده‌شدن و در نتیجه افزایش خطر خطا، حذف زمینه، تیترهای هیجانی و ابهام در منشأ تصاویر و ویدئوهاست. «روایت نخست» هنگامی ارزش رسانه‌ای دارد که با تصحیح شفاف خطا و معرفی دقیق منبع همراه باشد.
آمارهایی مانند چند میلیارد مشاهده در شبکه‌های اجتماعی نیز باید با احتیاط تفسیر شوند. «مشاهده» در سکوهای مختلف تعریف یکسانی ندارد و ممکن است یک کاربر یا بازپخش خودکار چند بار محاسبه شود. ازاین‌رو این ارقام، حتی در صورت صحت سامانه‌ای، معادل شمار مخاطبان منحصربه‌فرد یا میزان اعتماد عمومی نیستند.
روایت جنگ و مجموعه انیمه‌ها
در منازعات نظامی سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، فعالیت سیاسی و خبری تبیان برجسته‌تر شد. مطالب لحظه‌ای، روایت‌های نظامی، موشن‌گرافیک‌ها و ویدئوهای کوتاه، در کنار محتوای معمول خانواده و دین منتشر شدند. این تغییر، تبیان را به بخشی از دستگاه روایتگری دیجیتال جمهوری اسلامی در شرایط جنگی تبدیل کرد.
یکی از شاخص‌ترین قالب‌ها مجموعه ویدئوهایی با زیبایی‌شناسی «انیمه» بود. عناوینی چون «عملیات سقوط تهران!»، «نبرد ایران و آمریکا!»، «بازگشت خامنه‌ای!»، «شکارچیان ایرانی!»، «جنگ مذاکره!» و «حمله به شیطان!» در صفحه انیمه تبیان انتشار یافتند. در «حمله به شیطان» از شمایل و فضای بصری نزدیک به مجموعه ژاپنی حمله به تایتان برای بازنمایی رویارویی سیاسی و نظامی استفاده شد؛ «نبرد ایران و آمریکا» نیز سناریویی داستانی از تقابل دو کشور را عرضه کرد.
این آثار از چند جهت در مطالعه فرهنگ عمومی اهمیت دارند. نخست آنکه قالبی متعلق به فرهنگ عامه جهانی، به‌ویژه فرهنگ تصویری جوانان، برای انتقال روایت سیاسی ایرانی به کار گرفته شد. دوم آنکه نبرد پیچیده نظامی در قالب قهرمان، دشمن، پیروزی و انتقام فشرده شد. سوم آنکه کوتاهی و شدت عاطفی تصاویر، این آثار را برای بازنشر در شبکه‌های اجتماعی مناسب می‌کرد.
بااین‌حال، صفحات تبیان نام سازنده، استودیو، سفارش‌دهنده یا ابزار تولید بیشتر این ویدئوها را درج نکرده‌اند. ازاین‌رو نمی‌توان صرف انتشار در تبیان، تولید آن‌ها به‌دست مؤسسه را نتیجه گرفت. تعبیر «انیمه ژاپنی» نیز درباره دست‌کم یکی از ویدئوهای مرتبط با پیروزی ایران بر آمریکا محل مناقشه شد. یک گزارش راستی‌آزمایی اعلام کرد نشانه‌ای از تولید یا انتشار اثر در رسانه‌های ژاپنی نیافته و شباهت‌های سبکی آن را به تولیدات داخلی یا هواداران جمهوری اسلامی مرتبط دانسته است؛ این ارزیابی، منشأ دقیق اثر را قطعی نکرد، اما ادعای تولید ژاپنی را بی‌پشتوانه دانست.
کانال رسمی تبیان در آپارات همچنین ویدئویی با عنوان انگلیسی و فارسی درباره «عملیات خیالی شکار ترامپ و نتانیاهو» منتشر کرد. در اینجا نیز نقش قطعی تبیان انتشار اثر است. چنین محتواهایی را می‌توان در چارچوب پویانمایی سیاسی، جنگ روانی یا خیال‌پردازی انتقام‌محور تحلیل کرد، اما نمایش ترور اشخاص واقعی پرسش‌های اخلاقی متفاوتی از نقد سیاسی ایجاد می‌کند. اگر اثر داستانی است، برچسب روشن «تخیلی»، معرفی سازنده و تفکیک آن از خبر برای جلوگیری از سوءبرداشت ضرورت دارد.
شواهد موجود، بازنشر و مناقشه درباره این ویدئوها را نشان می‌دهد، اما برای ادعای «واکنش گسترده جهانی» داده قابل‌سنجش کافی وجود ندارد. بازدید یا بازنشر برون‌مرزی، بدون گزارش مستقل درباره گستره و ترکیب مخاطبان، نباید به تأثیر جهانی تعبیر شود.
سنجش اثرگذاری
اثرگذاری تبیان را نمی‌توان تنها با شمار مطالب یا بازدیدها سنجید. این مؤسسه در چهار سطح نقش داشته است:
حافظه دیجیتال: بخشی از محتوای دینی، آموزشی و فرهنگی دو دهه اخیر را در قالب آرشیو قابل جست‌وجو حفظ کرده است.
عادت رسانه‌ای: برای گروهی از کاربران ایرانی، مراجعه اینترنتی برای احکام، مشاوره و مطالب خانوادگی را عادی کرد.
خدمت اجتماعی: در همسان‌گزینی، مشاوره، ارزیابی رسانه کودک و پخش مراسم مذهبی از انتشار محتوا فراتر رفت.
روایت سیاسی: در بحران‌ها و منازعات، بخشی از روایت رسمی و انقلابی را با زبان تصویری شبکه‌های اجتماعی بازتولید کرد.
جایگاه تاریخی تبیان بیشتر به دو دوره وابسته است. در دوره نخست، ارزش آن از کمبود محتوای فارسی و توان گردآوری منابع ناشی می‌شد. در دوره دوم، تمایز آن به شبکه‌ای از خدمات تخصصی و توان تولید و توزیع چندرسانه‌ای وابسته شد. استمرار موفقیت در دوره دوم دشوارتر است؛ زیرا کاربر میان ده‌ها سکوی تخصصی انتخاب دارد و اعتبار هر خدمت را جداگانه می‌سنجد.
آیین تکریم و معارفه مدیر عامل مؤسسه فرهنگی و هنری تبیان با حضور حجت‌الاسلام محمد قمی
پیوند به بیرون
پانویس
↑ «درباره ما». دریافت‌شده در ۱۶ خرداد ۱۴۰۳.
