محمدمحسن بن علی منزوی تهرانی (۱۲۹۳ قمری، تهران – ۱۲ اسفند ۱۳۴۸ خورشیدی، نجف)، مشهور به آقابزرگ تهرانی، فقیه، محدث، کتاب‌شناس، تاریخ‌نگار و از برجسته‌ترین دانشوران شیعه در سدهٔ چهاردهم هجری قمری بود.
او از چهره‌های بنیادگذار کتاب‌شناسی نوین شیعه به‌شمار می‌آید و با تألیف آثار مرجع و ماندگاری همچون الذریعة إلى تصانیف الشیعة و طبقات أعلام الشیعة، نقش تعیین‌کننده‌ای در شناسایی، حفظ و نظام‌مندکردن میراث مکتوب تشیع ایفا کرد.
آقابزرگ تهرانی افزون بر جایگاه علمی در فقه، حدیث و رجال، از برجسته‌ترین مشایخ اجازهٔ روایت زمان خود بود و تأثیری عمیق بر مطالعات تاریخی، کتابداری و دانشنامه‌نویسی شیعه در جهان اسلام برجای گذاشت.
تولد و خاندان
آقابزرگ تهرانی در شب پنجشنبه، ماه ربیع‌الاول سال ۱۲۹۳ هجری قمری در تهران زاده شد. پدرش حاج ملا علی تهرانی از دینداران شناخته‌شده بود و نام «محمدمحسن» را به مناسبت تقارن ولادت فرزندش با ماه میلاد پیامبر اسلام بر او نهاد.[۱]
مادر او بانویی مؤمنه از سادات علوی و دختر حاج سید عطار تهرانی بود که در منابع با نام «بیگم» از او یاد شده است.[۲]
وی در دورهٔ ثبت احوال، نام خانوادگی «منزوی» را برگزید، هرچند در طول زندگی علمی خود همواره با نام «آقابزرگ تهرانی» شناخته می‌شد.[۳]
زیست علمی
تحصیلات
آقابزرگ تهرانی آموزش قرآن و مبادی سواد را در کودکی و در محیط خانواده آغاز کرد و پیش از ورود به مکتب‌خانه، خواندن حروف ابجد و سوره‌های کوتاه قرآن را فرا گرفت.[۴] در هفت‌سالگی وارد مکتب‌خانهٔ آقا سید ضیاء در محله پامنار شد و قرآن، نصاب‌الصبیان و مبانی زبان عربی و فارسی را آموخت.[۵] او در آغاز علاقه‌ای به تحصیل علوم دینی نداشت و به تجارت تمایل نشان می‌داد، اما به‌تشویق پدر و پس از تجربه‌ای کوتاه در کار بازرگانی، مسیر علمی را برگزید.[۶] در ده‌سالگی، طی مراسمی رسمی با حضور علمای تهران، ملبس به لباس روحانیت شد و از آن پس با عنوان «شیخ آقابزرگ» شناخته شد. عمامه‌گذاری او به‌دست سید جمال افجه‌ای انجام گرفت.[۷]
تحصیل در حوزه تهران
آقابزرگ تهرانی از سال ۱۳۰۳ تا ۱۳۱۵ قمری در تهران به تحصیل علوم حوزوی پرداخت. وی مقدمات و سطوح را در مدارس دانگی، پامنار و مدرسه مروی گذراند و علوم ادبیات عرب، منطق، فقه، اصول، تجوید قرآن و خوشنویسی را فرا گرفت.[۸] در این دوره، به استنساخ نسخه‌های خطی ارزشمند پرداخت که برخی از آن‌ها امروز در کتابخانه‌های معتبر نگهداری می‌شوند.[۹]
هجرت به نجف
آقابزرگ تهرانی پس از سفرهایی زیارتی به مشهد، مازندران و عراق، سرانجام در سال ۱۳۱۵ قمری برای همیشه به عراق مهاجرت کرد و در ۲۲سالگی وارد نجف اشرف شد. او پس از اقامتی کوتاه در کربلا، تحصیلات عالی خود را در نجف آغاز کرد.[۱۰]
استادان
از استادان برجستهٔ او در نجف می‌توان به محدث نوری، آخوند خراسانی، سید محمدکاظم یزدی، شیخ‌الشریعه اصفهانی، میرزا حسین خلیلی تهرانی، سید مرتضی کشمیری و محمدتقی شیرازی اشاره کرد.[۱۱]
جایگاه روایی
آقابزرگ تهرانی یکی از برجسته‌ترین مشایخ روایت در قرن چهاردهم قمری بود و پس از محدث نوری، به‌عنوان مهم‌ترین مرجع اجازه روایت شناخته می‌شد. وی از علمای شیعه و اهل سنت اجازه روایت داشت و بیش از دو هزار اجازه روایت صادر کرد.[۱۲]
آثار
مهم‌ترین آثار او عبارت‌اند از:
- الذریعة إلى تصانیف الشیعة (۲۹ جلد): دائرةالمعارف جامع کتاب‌شناسی شیعه
- طبقات أعلام الشیعة (حدود ۲۰ جلد منتشرشده): دائرةالمعارف زندگینامه دانشمندان شیعه از قرن چهارم تا چهاردهم
این دو اثر در مجموع بیش از ۱۵ هزار شخصیت و بیش از ۵۵ هزار عنوان کتاب را معرفی کرده‌اند.[۱۳]
فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی
آقابزرگ تهرانی از حامیان نهضت مشروطه و از پیروان فکری آخوند خراسانی بود و در قیام استقلال‌طلبانهٔ میرزا محمدتقی شیرازی در عراق مشارکت داشت. او از آموزش نوین نیز حمایت می‌کرد و مردم را به تأسیس مدارس جدید تشویق می‌نمود.[۱۴]
ویژگی‌های اخلاقی
او به زهد، پشتکار، تواضع، وفاداری به عهد، احترام به سادات و پرهیز از جاه‌طلبی شهرت داشت. انتخاب نام خانوادگی «منزوی» نمادی از گرایش او به گمنامی و دوری از شهرت بود.[۱۵]
وفات
آقابزرگ تهرانی در روز جمعه ۱۲ اسفند ۱۳۴۸ش (۱۳ ذیحجه ۱۳۹۸ق) در نجف درگذشت. پیکر او پس از تشییع گسترده در نجف و کربلا، بنا به وصیتش در کتابخانهٔ عمومی خود در نجف اشرف به خاک سپرده شد.[۱۶]
پانویس
- ↑ طبقات اعلام الشیعه، ج۱، مقدمه
- ↑ شیخ الباحثین، ص ۱۴
- ↑ شیخ الباحثین، ص ۱۶–۱۸
- ↑ تاریخ فرهنگ معاصر، مقاله «زندگانی من»
- ↑ همان
- ↑ تاریخ فرهنگ معاصر، ص ۳۰۳–۳۰۴
- ↑ شیخ آقابزرگ، محمدرضا حکیمی
- ↑ طبقات اعلام الشیعه، ج۱
- ↑ الذریعة، ج۲۰، مقدمه
- ↑ تاریخ فرهنگ معاصر، ص ۳۰۵–۳۱۰
- ↑ نقباء البشر؛ الذریعة
- ↑ الشیخ آغا بزرگ الطهرانی، احمد عبدالله هیّتی
- ↑ آینه پژوهش، سال ۵
- ↑ طبقات اعلام الشیعه، مقدمه؛ شیخ الباحثین
- ↑ شیخ الباحثین
- ↑ نور علم، ش ۳۸؛ شیخ الباحثین
