محمد بن علی بن شهرآشوب ساروی مازندرانی (۴۸۸–۵۸۸ق)، مشهور به ابن شهرآشوب، فقیه، محدث، مفسر، مورخ و ادیب برجسته شیعه بود. او از پیشگامان احیای علوم اسلامی در اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری محسوب می‌شود و با تألیفات گسترده‌ای در فقه، اصول، حدیث، رجال، تفسیر، تاریخ و ادب، جایگاه ویژه‌ای در حوزه‌های علمی شیعه یافت. آثار او همچون مناقب آل ابی‌طالب و معالم العلماء از منابع معتبر و مرجع برای دانشمندان پس از او هستند.
ابن شهرآشوب علاوه بر تحقیق و تألیف، در شهرهای مهم علمی ایران و عراق به تدریس پرداخت و شاگردان زیادی تربیت کرد. او در طول زندگی خود علاوه بر دانش، شاعری توانا و مداح اهل بیت(ع) نیز بود و سرانجام در حلب درگذشت و در دامنه کوه جوشن به خاک سپرده شد. شخصیت علمی و معنوی او، مورد تحسین علمای شیعه و اهل سنت بوده و آثارش تا امروز در علوم اسلامی مرجعیت دارند.
زندگی و تحصیلات
ابن شهرآشوب در جمادی‌الثانی سال ۴۸۸ ق متولد شد، هرچند دربارهٔ محل تولد دقیق او میان ساروی مازندران و بغداد اختلاف نظر وجود دارد. خانواده او از روحانیان و دانشمندان بزرگ شیعه بودند. جدش شیخ شهرآشوب بن کیاکی و پدرش شیخ علی بن شهرآشوب از فقیهان و محدثان برجسته به‌شمار می‌رفتند.
او در کودکی قرآن را حفظ کرد و لقب «حافظ» گرفت. سپس به تحصیل علوم دینی از جمله فقه، اصول، حدیث، رجال، کلام و تفسیر پرداخت. ابن شهرآشوب سال‌ها در حوزه‌های علمی ایران و عراق، از جمله در مازندران، مشهد، نیشابور، سبزوار، ری، کاشان، اصفهان و همدان به تحصیل و آموزش پرداخت و در محضر استادانی چون شیخ طبرسی، قطب‌الدین راوندی، ابومنصور طبرسی کسب دانش کرد.
شاگردان
ابن شهرآشوب علاوه بر تحصیل، از دوران جوانی به تدریس علوم اسلامی پرداخت و در شهرهای بغداد، حلّه، موصل و حلب کرسی‌های علمی خود را دایر کرد. او شاگردان زیادی تربیت نمود که از جمله آنها می‌توان به علامه سید محمد بن زهره حلبی و شیخ جمال‌الدین ابوالحسن حلّی اشاره کرد.
مهاجرت و فعالیت‌ها
با توجه به محدودیت‌ها و فشارهای سیاسی در بغداد، ابن شهرآشوب به حلّه، سپس موصل و نهایتاً به حلب مهاجرت کرد و در این شهر به تدریس و تألیف پرداخت. فعالیت‌های علمی او شامل تحقیق، نگارش، تدریس و تربیت شاگردان بود و در حوزه‌های مختلف علوم اسلامی آثار ارزشمندی پدیدآورد.
آثار
ابن شهرآشوب بیش از ۲۰ اثر در حوزه‌های گوناگون اسلامی به جای گذاشت که از مهم‌ترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- مناقب آل ابی‌طالب: بررسی فضایل و مناقب چهارده معصوم.
- معالم العلماء: معرفی و شرح حال ۱۰۲۱ دانشمند شیعه.
- متشابه القرآن و مختلفه: اثر تحقیقی در علوم قرآن.
- مثالب النواصب و مجموعه‌ای از آثار دیگر در فقه، کلام، تاریخ و ادب.
- مخزون المکنون فی عیون الفنون
- الطرائق فی الحدود والحقائق
- مائدة الفائدة، أمثال فی الأمثال
- الأسباب والنزول علی مذهب آل الرسول
- الحاوی، الأوصاف
- المنهاج، الفصول فی النحو
- الجدیده، أنساب آل ابی‌طالب
او همچنین شاعر و ادیبی توانا بود که اشعارش غالباً در مدح اهل بیت (علیهم‌السلام) و پاسخ به مخالفان شیعه سروده شده است.
وفات
ابن شهرآشوب در شب جمعه ۲۲ شعبان سال ۵۸۸ ق در شهر حلب درگذشت و در دامنه کوه جوشن، در جوار مرقد حضرت محسن بن ابی‌عبدالله الحسین(ع) به خاک سپرده شد.
