علی بن عیسی اربلی

علی بن عیسی اربلی (اوایل قرن هفتم – ۶۹۳ق) دانشمند، ادیب و مورخ شیعی عراقی بود که در شهر اربل متولد شد و بخش عمده‌ای از زندگی علمی و ادبی خود را در بغداد گذراند. او از شاگردان برجسته علمای هم‌عصر خود مانند رضی الدین سید علی بن طاووس و تاج الدین ابوطالب علی بن انجب بهره برد و خود نیز استاد و راوی بسیاری از دانشمندان آینده از جمله علامه حلی شد.

اربلی در علوم حدیث، رجال، تاریخ، فقه و عقاید تسلط داشت و آثار متعددی تألیف کرد که مهم‌ترین آن‌ها کتاب «کشف الغمّة فی معرفة الأئمة» است؛ اثری که به بررسی زندگی، فضائل و شخصیت پیشوایان معصوم شیعه می‌پردازد و از منابع معتبر شیعی و سنی بهره برده است.

وی در عرصه سیاست و اداره نیز فعال بود و در دوره حکومت خاندان جوینی در بغداد به عنوان دیوان‌نویس و مشاور فرهنگی فعالیت می‌کرد. اربلی با نثری فصیح و اشعاری بدیع، عشق و علاقه خود به اهل بیت را در آثارش نمایان ساخت و میراثی علمی و ادبی برجای گذاشت که تا امروز مورد استفاده پژوهشگران و علاقه‌مندان به تاریخ و عقاید شیعه قرار دارد.

زندگی‌نامه

علی اربلی در اوایل قرن هفتم هجری در شهر اربل در عراق به دنیا آمد^{[یادداشت ۱]} او پس از اتمام تحصیلات و کسب علوم رایج عصر خویش در نزد اساتید فن و نخبگان، به ترویج فرهنگ اسلام پرداخت. اربلی در فن نگارش، شعر و ادب مورد توجه عالمان دانش دوست و حاکمان عالم‌پرور قرار گرفت.

در دوران جوانی و اواخر خلافت حکمرانان بنی عباس در زادگاهش، به فن کتابت و نویسندگی اشتغال داشت و بعد از آن که هلاکوخان مغول بر شهرهای اسلامی از جمله بغداد استیلا یافت و حکومت بغداد به دست خاندان دانش دوست جوینی افتاد، علی بن عیسی اربلی نیز به آنان پیوست و تا اواخر عمر در «دیوان انشاء» با آنان به ویژه عطاملک جوینی معروف به علاءالدین همکاری نزدیک داشت. (عطاملک جوینی، ملقب به علاءالدین صاحب دیوان (۶۲۳-۶۸۱ق)، از رجال و مورخان اوائل دوره مغول است. او در سال ۶۵۴ توسط امیر ارغون به هلاکو معرفی و نزد او تقرب یافت. پس از فوت هلاکو، او و برادرش شمس‌الدین مسئولیت اداره بغداد و عراق را برعهده داشتند).

اربلی در دوران زندگی خویش با دانشمندان بزرگ اسلامی همچون خواجه نصیرالدین طوسی، سید رضی الدین علی بن موسى بن طاووس، یوسف بن مطهر حلی (پدر علامه حلی) و حسن بن یوسف بن مطهر حلی (علامه حلی) معاصر و مرتبط بود. وی همچنین مورد توجه مردان سیاست و وزارت در عصر خود از جمله ابن علقمی، عطاملک جوینی و برادرش شمس‌الدین بوده است (ابوطالب مؤیدالدین محمد بن علقمی، آخرین وزیر دولت بنی عباس، سیاستمداری شیعی، عدالت‌پرور و فرهنگ‌دوست بود و در سال ۶۵۷ درگذشت.)

از متون تاریخی برمی‌آید که پدر او، امیر فخرالدین ابوالفتح اربلی، مدتی حکومت اربل را برعهده داشته است. اربلی در علوم مختلف اسلامی همچون حدیث، تاریخ، رجال، فقه و عقاید صاحب نظر و از نظریه‌پردازان سیاست بود و فکر و تدبیر و قلم او در اتخاذ تصمیم‌ها تأثیر فراوان داشت.

اساتید و مشایخ

علی اربلی در طول زندگی خود از دانشمندان برجسته اسلامی اعم از شیعه و سنی بهره‌ها فراوان برد که برخی از آنان عبارت‌اند از:

• رضی الدین سید علی بن طاووس (متوفا ۶۶۴ق)، صاحب کتاب‌های «لهوف» و «اقبال الأعمال».
• سید جلال الدین علی بن عبدالحمید بن فخار موسوی، که در سال ۶۷۶ هـ .ق برای محدّث اربلی اجازه صادر کرد.
• تاج الدین ابوطالب علی بن انجب مشهور به «ابن الساعی بغدادی» (متوفا ۶۷۴ق) اربلی از او کتاب «معالم العترة النبوية العلیة» را نقل کرده است.
• حافظ ابوعبدالله محمد گنجي شافعی (متوفا ۶۵۸ق)، اربلی در شهر اربل دو کتاب او را به نام‌های «کفایة الطالب فی مناقب علی بن ابی طالب» و «البیان فی اخبار صاحب الزمان» نزد او قرائت کرده است.
• کمال الدین ابوالحسن علی بن وضاح (متوفا ۶۷۲ق) فقیه حنبلی و مقیم بغداد.
• شیخ رشیدالدین ابوعبدالله محمد بن ابی القاسم، اربلی کتاب او را به نام «المستغیثین بالله عند المهمات و الحاجات» در سال ۶۸۶ق قرائت کرده است.

شاگردان و راویان

علی اربلی اندوخته‌های علمی خود را بر عده‌ای از انسان‌های مستعد عرضه نمود که برخی از آنان عبارت‌اند از:

• مجدالدین ابوالفضل بن یحیی بن علی طیبی، نویسنده شهر واسط و مؤلف کتاب «الجزیرة الخضراء».
• جمال الدین حسن بن یوسف بن مطهر حلی، معروف به علامه حلی (متوفا ۷۲۶).
• سید شمس الدین محمد بن فضل علوی حسنی، که «کشف الغمّة» را روایت می‌کرد.
• تاج الدین محمد بن علی اربلی، فرزند او.
• شرف الدین احمد بن تاج الدین محمد، نوه او و دانشمند، شاعر و ادیب.^[۱]

آثار

علی اربلی آثار ارزشمندی تألیف کرد که برخی از مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

• المقامات، اثر چهار بخشی که محمد بن شاکر در «فوات الوفیات» از آن نام برده است.
• رسالة الطیف یا طیف الإنشاء، مجموعه‌ای از اشعار و سخنان بدیع ادیبان عرب.
• دیوان اشعار، که در سایر تألیفات خود نیز از آن نقل کرده است.
• کشف الغمّة فی معرفة الأئمه، مهم‌ترین اثر او که در موضوع امام‌شناسی و فضائل اهل بیت نگارش یافته است و در سال ۶۸۷ق تکمیل شد^[۲] این کتاب در موضوع آشنایی با زندگی و شخصیت پیشوایان معصوم نگارش یافته و از منابع مهم شیعی محسوب می‌شود. اربلی در این اثر، اعتقادات و اندیشه‌های کلامی شیعه را با ذکر فضائل و مناقب اهل بیت و استناد به منابع معتبر شیعه و سنی بیان کرده است.^[۳] در این کتاب با نگاهی تقریبی به اهل سنت، احترام به آرا و منابع آنان را رعایت کرده و از تعصب اجتناب کرده است. اربلی همچنین با نظم و شیوه‌های ادبی خود، عشق و علاقه خویش را به اهل بیت نشان داده است.

سیاست و فعالیت اجتماعی

بعد از تصرف موصل توسط مغول، اربلی به بغداد هجرت کرد و با خاندان جوینی همکاری داشت. او با استفاده از قدرت سیاسی و اقتصادی، در ترویج دین و احترام به علما و ترمیم خرابی‌ها کوشید. اربلی با علاءالدین جوینی رابطه‌ای نزدیک داشت و هنگام گرفتار شدن او و شمس‌الدین در زنجیر، اربلی نیز همراه آنان بود.

وفات

علی بن عیسی اربلی پس از سال‌ها تلاش در ترویج دین و اعتلای پرچم اهل بیت در سال ۶۹۳ هـ .ق. در بغداد درگذشت و پیکر شریف او در خانه مسکونی‌اش به خاک سپرده شد.^[۴]

پانویس

یادداشت