محمدتقی بهجت

آیت‌الله محمدتقی بهجت

فقیه، عارف، مرجع تقلید شیعه
نام کامل	محمدتقی بهجت فومنی
لقب	فاضل گیلانی
تاریخ تولد	۲ شهریور ۱۲۹۵
زادگاه	فومن، گیلان
تاریخ وفات	۲۷ اردیبهشت ۱۳۸۸
شهر وفات	قم
محل دفن	حرم حضرت معصومه (س)، قم
محل سکونت	قم
استادان	محمدحسین غروی اصفهانی (کمپانی)، سید علی قاضی، سید ابوالحسن اصفهانی
شاگردان	مرتضی مطهری، عبدالله جوادی آملی، محمدتقی مصباح یزدی، محمد محمدی گیلانی
تحصیلات	علوم دینی، فقه، اصول، فلسفه، عرفان
محل تحصیل	فومن، کربلا، نجف
تالیفات	رساله توضیح‌المسائل، جامع المسائل، حاشیه بر کفایة الاصول، حاشیه بر مکاسب، حاشیه بر کتاب الصلوة
سایر	الگوی زهد و عرفان در میان مردم

محمدتقی بهجت (زادهٔ ۲ شهریور ۱۲۹۵ فومن – درگذشت ۲۷ اردیبهشت ۱۳۸۸ قم) عالم، فقیه، عارف و از مراجع تقلید برجسته شیعه بود. او از شاگردان برجسته محمدحسین غروی اصفهانی (مشهور به کمپانی) و سید علی قاضی بود و از سوی سید علی قاضی لقب «فاضل گیلانی» دریافت کرد. محمدتقی بهجت تحصیلات ابتدایی را در فومن گذراند و سپس با تلاش و پشتکار فراوان، در کربلا و نجف به تحصیل علوم دینی، فقه، اصول، فلسفه و عرفان پرداخت و در حدود ۲۸ سالگی به درجه اجتهاد رسید. ایشان علاوه بر تحصیلات علمی، به تزکیه نفس و سیر و سلوک اهتمام ویژه داشت و نماز جماعت او، حال عرفانی و گریستن در حین نماز، نزد مردم و شاگردان مشهور بود.

زندگی ساده، زهد و بی‌اعتنایی به تعلقات دنیوی، تواضع و فروتنی، عبادت و مناجات مستمر، رعایت دقیق شرعیات و اهتمام به سیره اهل‌بیت، از جمله ویژگی‌های اخلاقی برجسته او بود.

آیت‌الله بهجت در قم سکونت داشت و شاگردانی همچون مرتضی مطهری، عبدالله جوادی آملی، محمدتقی مصباح یزدی و محمد محمدی گیلانی از محضر ایشان بهره‌مند شدند.

وی تألیفات متعددی در فقه و اصول دارد که برخی چاپ شده مثل رساله توضیح‌المسائل، جامع المسایل و بسیاری همچنان منتشر نشده باقی مانده است، از جمله حاشیه بر کفایة الاصول، حاشیه بر مکاسب و حاشیه بر کتاب الصلوة صاحب جواهر.

مرحوم آیت‌الله بهجت در روز ۲۷ اردیبهشت ۱۳۸۸ در سن ۹۴ سالگی در قم وفات یافت و پیکر مطهر ایشان پس از اقامه نماز توسط آیت‌الله جوادی آملی، در حرم مطهر حضرت معصومه(س) به خاک سپرده شد.

زیست علمی

محمدتقی بهجت تحصیلات ابتدایی خود را در مکتب‌خانه ملاحسین کوکبی فومنی گذراند و در همان شهر مقدمات علوم اسلامی را در حوزه علمیه فرا گرفت. در کنار این آموزش‌ها، با آثار ادبی فارسی مانند بوستان و گلستان سعدی و کلیله و دمنه نیز آشنا شد و تحت نظر استادانی همچون احمد سعیدی فومنی به تحصیل پرداخت.

در سن ۱۳ سالگی، پدرش او را همراه با دوستی که شرایط مالی مناسبی داشت، به کربلا فرستاد. سفر نخست با مشکلات مرزی مواجه شد و اجازه ورود به عراق به دلیل نبود همراهی والدین یا مدارک قانونی صادر نشد، اما در سال بعد، زمانی که محمدتقی به ۱۴ سالگی نزدیک بود، موفق شد از مرز عبور کند. او به منزل عمویش در کربلا رفت و پس از حدود یک سال اقامت در حجره حوزه، ادبیات عرب و برخی کتاب‌های فقه و اصول را فرا گرفت و در سال دوم اقامتش، با حضور پدر، عمامه بر سر گذاشت.

پس از چهار سال حضور در کربلا، در سال ۱۳۱۲ شمسی به نجف رفت و در حوزه علمیه آن شهر بخش‌های پایانی سطح عالی علوم حوزوی را نزد استادانی چون مرتضی طالقانی، سید محمدهادی میلانی، ابوالقاسم خویی، علی محمد بروجردی و سید محمود حسینی شاهرودی به پایان رساند. سپس در دروس خارج فقه و اصول شرکت کرد و نزد استادانی همچون آقا ضیاءالدین عراقی و میرزای نائینی در اصول و محمدکاظم شیرازی در فقه درس خواند. همچنین به حوزه محمدحسین غروی اصفهانی پیوست و سال‌ها نزد او به کسب علم و تدریس مشغول شد. بهجت علاوه بر فقه و اصول، در فلسفه و علوم عقلی نیز فعالیت داشت و آثاری چون الاشارات و التنبیهات ابن سینا و اسفار ملاصدرا را نزد سید حسین بادکوبه‌ای فرا گرفت و در حدود ۲۸ سالگی به درجه اجتهاد رسید. همکاری با شیخ عباس قمی در تألیف کتاب «سفینةالبحار» از دیگر فعالیت‌های او در این سال‌ها بود.

از میان استادان، دو روحانی حوزه نجف یعنی محمدحسین غروی اصفهانی و سید علی قاضی بیشترین تأثیر را بر شخصیت علمی و عرفانی محمدتقی بهجت داشتند. بهجت دربارهٔ غروی اصفهانی می‌گوید که او چنان پرتلاش بود که گویی در شبانه‌روز جز مطالعه و عبادت کاری انجام نمی‌داد. همچنین سید علی قاضی نقش مهمی در شکل‌گیری روش عرفانی و سیر معنوی او ایفا کرد و وی او را «فاضل گیلانی» خطاب می‌کرد.

بهجت از نظر جسمانی ضعیف بود و گاه برای تغییر آب و هوا و حفظ سلامتی به کاظمین، سامرا و کربلا سفر می‌کرد.

پس از شانزده سال اقامت در عراق، او در سال ۱۳۲۴ به دلیل بیماری و توصیه پزشکان به ایران بازگشت و مدتی در فومن ماند. سپس برای آشنایی بیشتر با حوزه علمیه قم و انجام امور مربوط به گذرنامه، در این شهر سکونت گزید و قصد داشت دوباره به نجف برود. با این حال، در همان دوران با فوت پدر و خبر درگذشت سید ابوالحسن اصفهانی و سید علی قاضی مواجه شد و تصمیم گرفت در قم بماند و تحصیلات خود را در جلسات درس خارج اساتیدی چون کوه‌کمری و بروجردی ادامه دهد. او تا پایان عمر در شهر قم ساکن بود.

شاگردان

تألیفات

آیت‌الله بهجت، تألیفاتی در فقه و اصول دارد که اغلب آنها به چاپ نرسیده است.^[۱]

برخی آثار چاپ‌شده

• رساله توضیح‌المسائل
• مناسک حج
• حاشیه بر وسیلة النجاة
• جامع المسایل
• حاشیه بر ذخیرة العباد آیت‌الله غروی اصفهانی

آثار چاپ‌نشده

• حاشیه بر کتاب الصلوة صاحب جواهر
• حاشیه بر کفایة الاصول
• تعلیقه بر مناسک حج شیخ انصاری.
• حاشیه بر مکاسب.
• حاشیه بر شرایع الاسلام.
• تقریرات فقهی، اصولی بر اساتیدش.

ویژگی‌های اخلاقی

ویژگی‌های اخلاقی آیت‌الله بهجت را می‌توان در چند محور مهم دسته‌بندی کرد:

تقوا و خودسازی:

از نوجوانی، بهجت مسیر خودسازی را با جدیت آغاز کرد و در فراگیری علوم دینی و تزکیه نفس بسیار پیگیر بود، به‌گونه‌ای که گویی هیچ فعالیت دیگری جز این برایش اهمیت نداشت. او همواره تأکید داشت که برای غلبه بر رذائل اخلاقی و مبارزه با نفس، تلاش مستمر و ریاضت روحی ضروری است. بهجت معتقد بود علم و اخلاق باید همراه هم باشند و هشدار می‌داد که جدایی دانش و تزکیه نفس می‌تواند به خطری جدی تبدیل شود.

زهد و ساده‌زیستی:

ایشان انسانی زاهد و بی‌اعتنا به تعلقات دنیوی بود. زندگی ساده و بی‌تکلف او در خانه‌ای قدیمی و محقر در قم، و مقاومت در برابر پیشنهادهای مکرر برای تعویض خانه، نشان‌دهنده روح بزرگ و توجه او به معنویات و حقیقت جهان بود، به‌طوری که هرگز درگیر مادیات نشد.

عبادت و مناجات:

ارتباط عمیق با خدا، ذکرهای مداوم، انجام نوافل و شب‌زنده‌داری‌های طولانی، از شاخصه‌های برجسته زندگی ایشان بود. نماز جماعت ایشان سال‌ها با شور و معنویت مثال‌زدنی برگزار می‌شد و خود فرموده بود: «اگر حکمرانان جهان می‌دانستند که انسان در حال عبادت چه لذتی می‌برد، هیچ‌گاه دنبال امور مادی نمی‌رفتند.»

زیارت و توسل:

حتی در سنین بالا، روز خود را با زیارت حضرت معصومه (س) آغاز می‌کرد و با ادب و خضوع مقابل ضریح مطهر می‌ایستاد و سپس زیارت عاشورا را قرائت می‌کرد.

تواضع و فروتنی:

با وجود مقام علمی و اجتهاد برجسته، شهرت‌گریز بود و حتی اجازه انتشار توضیح المسائل خود را تا خواست مکرر علما نمی‌داد. در مجالسی که برگزار می‌کرد، توصیه می‌کرد حتی از ذکر نام او خودداری شود، که نشان‌دهنده اوج فروتنی و پرهیز از خودستایی بود.

مقام معنوی:

بهجت سال‌ها در مسیر سیر و سلوک گام برداشت و از شاگردان عارف کامل آیت‌الله سید علی قاضی بود. نزدیکان ایشان اشاره می‌کردند که مقامات معنوی و حالات عرفانی او بسیار والا بوده، اما به عهد خود وفادار مانده و این اسرار را فاش نکردند. برخی نیز از مکاشفات غیبیه و مراقبه‌های او یاد کرده‌اند که نشان از رسیدن او به مراتب عالی عرفانی داشت.

رعایت شرعیات و سیره اهل‌بیت:

یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های ایشان، اهتمام دقیق به رعایت آداب شرعی و سیره اهل‌بیت بود. آیت‌الله مصباح می‌گوید: «در میان علما و عرفای شیعه، همه بر اهمیت عبودیت و اطاعت خدا اتفاق نظر دارند، اما توجه به ریزه‌کاری‌های شرعی و رعایت سیره اهل‌بیت در رفتار روزمره، در حضرت بهجت بسیار برجسته بود.»

از نگاه دیگران

• امام خمینی: «جناب آقای بهجت، دارای مقامات معنوی بسیار ممتازی هستند. ایشان دارای موت اختیاری هستند»
• شیخ عباس قوچانی: «وقتی که آقای بهجت خیلی جوان بود، به مقاماتی رسیده بود که ما به واسطه ارتباط نزدیک و رفاقت صمیمانه‌ای که داشتیم اطلاع پیدا کردیم، و ایشان از من عهد شرعی گرفتند تا زنده هستم آنها را جایی نقل نکنم.»

• علامه طباطبایی: «ایشان عبد صالح است»

• سید رضا بهاءالدینی: «الان ثروتمندترین مرد جهان، به لحاظ معنوی، آقای بهجت است.»
• محمد تقی جعفری: «مصداق بارز علما، آیت‌الله بهجت هستند. صرف دیدن و ملاقات کردن ایشان، خود سر تا پا موعظه است. من هر وقت ایشان را می‌بینم، تا چند روز اثر این ملاقات در من باقی است.»
• سیدحسین بُدلا: «وضع مقامات آقای بهجت، از همان زمانی که درس آیت‌الله بروجردی می‌رفتیم، روشن بود و معلوم بود که ایشان لیاقت چنین مقاماتی را دارند.»
• محمد شریف رازی مؤلف کتاب گنجینه دانشمندان: «آیت‌الله آقای حاج شیخ محمّدتقی بهجت غروی فومنی، از آیات و مدرسین بزرگ و دانشمندان بنام حوزه علمیه قم، حقاً عالمی برجسته و دانشمندی شایسته و مهذّب و بارع و متّقی و پارسا و مُعْرِض از تظاهرات و اجتماعات و دائم الذکر و مورد توجّه افاضل مدرسین و دانشمندان حوزه علمیه قم می‌باشند.»
• محمدتقی مصباح یزدی: «آیت‌الله بهجت هم در مسائل علمی فوق العاده دقیق هستند و بدان اهتمام دارند و واقعاً درس را یک وظیفه و واجب جدّی می‌دانند و تحقیق در مسائل فقهی را بسیار اهمیت می‌دهند، و هم در مسائل عبادتی و معنوی اهتمام کافی دارند و آنها را یک بال دیگری برای پرواز انسان تلقی می‌کنند که هیچ‌کدام بدون دیگری کارساز نیست.»

• آیت‌الله مشکینی: «ایشان از جهت علمی (هم در فقه و هم در اصول) در یک مرتبه خیلی بالایی در میان فقهای شیعه قرار دارند.»

• آیت‌الله طاهری شمس: «آیت‌الله العظمی بهجت به یک افقی رسیده که وقتی به احکام و دستورات اسلام نگاه می‌کنند، فتوایی را می‌دهند که مورد رضا و توجه خدا هست و خلاف در آن نیست.»

وفات

مرحوم آیت‌الله بهجت، در روز ۲۷ اردیبهشت ۱۳۸۸ شمسی و در سن ۹۴ سالگی در شهر قم درگذشت. پیکر مطهر ایشان پس از اقامه نماز توسط آیت‌الله جوادی آملی، در مسجد بالاسر حرم حضرت معصومه (س) آرام گرفت.

بزرگداشت مقام علمی و فرهنگی

بزرگداشت مقام علمی و فرهنگی آیت‌الله محمدتقی بهجت(ره) چهارشنبه ۲۸ شهریورماه ۱۴۰۳ با حضور شخصیت‌های علمی و مذهبی در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی برگزار شد.

پانویس

پیوند به بیرون

• سایت مرکز تنظیم و نشر آثار آیت الله العظمی بهجت