محمدمهدی الهی قمشه‌ای (۱۲۸۰-۱۳۵۲) ملقّب به مُحی‌الدین، حکیم، عارف، شاعر و مترجم قرآن و صحیفه سجادیه و قسمت‌های عربی مفاتیح الجنان است. او را آغازگر عصر ترجمه روان و آزادِ قرآن به فارسی خوانده‌اند و ترجمه وی پرخواننده‌ترین ترجمه فارسی قرآن در سده اخیر دانسته‌اند. از ابتدای تأسیس دانشگاه تهران به مدت ۳۵ سال به تدریس علوم عقلی و ادبیات در این دانشگاه اشتغال داشت. تخلّص شعری وی «الهی» است. حسین الهی قمشه‌ای و مهدیه الهی قمشه‌ای فرزندان او هستند.
الهی قمشه‌ای در خانواده‌ای دینی و اهل علم در قمشه متولد شد. بنا بر گزارش‌های خانوادگی، نیاکانش از سادات بحرین بودند که در دورهٔ نادرشاه به ایران مهاجرت کرده و در قمشه ساکن شده بودند. او از پنج‌سالگی آموزش فارسی و عربی را آغاز کرد و مقدمات فقه، اصول، ادبیات و حکمت را نزد پدرش ملاابوالحسن و محمدهادی فرزانه قمشه‌ای فراگرفت. پس از درگذشت والدین، در نوجوانی برای ادامهٔ تحصیل به اصفهان رفت و از درس محمد حکیم خراسانی، جهانگیرخان قشقایی و سیدحسن مدرس بهره برد. سپس در مشهد نزد استادانی چون آقابزرگ حکیم، آقاحسین قمی، اسدالله یزدی هراتی، محمدعلی فاضل و حسن برسی به تحصیل علوم عقلی و نقلی پرداخت.
او دانش‌آموختهٔ سنت حوزویِ اصفهان، مشهد و تهران بود و در فقه و اصول، فلسفهٔ اسلامی، عرفان نظری، منطق و ادبیات عرب تحصیل کرد. در مسیر سفر به نجف، در تهران با سیدحسن مدرس دیدار کرد و به توصیهٔ او در مدرسهٔ سپهسالار ماند. پس از تبعید مدرس، تدریس درس‌های حکمت او را ادامه داد و هم‌زمان از محضر میرزا طاهر تنکابنی بهره برد. با تبدیل مدرسهٔ سپهسالار به دانشکدهٔ معقول و منقول، به تدریس منطق، حکمت و ادبیات پرداخت و با ارائهٔ اثر توحید هوشمندان درجهٔ دکتری دریافت کرد. فعالیت آموزشی او در دانشکدهٔ معقول و منقول و دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه تهران حدود سه‌ونیم دهه ادامه یافت.
الهی قمشه‌ای در شمار مدرسان برجستهٔ مکتب فلسفی تهران قرار داشت. شیوهٔ تدریس او بر پیوند برهان فلسفی، شهود عرفانی، اخلاق عملی و التزام به شریعت استوار بود. او فلسفه را دانشی صرفاً ذهنی نمی‌دانست و مباحث حکمت و عرفان را با آیات قرآن، احادیث و توصیه‌های اخلاقی همراه می‌کرد. حسن حسن‌زاده آملی، عبدالله جوادی آملی، سیدرضی شیرازی، کاظم مدیرشانه‌چی، سیدمحمدباقر حجتی و محمدباقر محقق از شاگردان او بودند. حسن‌زاده آملی بیش از ده سال نزد او شرح منظومه، بخش نفس اسفار و شرح خواجه نصیرالدین طوسی بر اشارات ابن‌سینا را خواند؛ جوادی آملی نیز بخش‌هایی از شرح منظومه و مباحث الهیئت و عرفان شرح اشارات را نزد او فراگرفت.
شهرت عمومی الهی قمشه‌ای بیش از همه با ترجمهٔ قرآن پیوند خورده است. این ترجمه نخستین‌بار در سال ۱۳۲۳ منتشر شد و با فاصله‌گرفتن از ساختارهای دشوار و ترجمه‌های کلمه‌به‌کلمه، زبانی روان، تفسیری و متناسب با مخاطب عمومی داشت. مترجم برای روشن‌کردن مقصود آیات توضیح‌هایی را در متن می‌افزود؛ روشی که خواندن ترجمه را آسان می‌کرد، اما مرز میان ترجمه و تفسیر را نیز کم‌رنگ می‌ساخت. همین ویژگی بعدها محور اصلی نقدهای علمی بر اثر شد. با وجود کاستی‌های لفظی، افزوده‌های تفسیری و برخی خطاهای ترجمه، اثر او نقطهٔ عطفی در تاریخ ترجمهٔ معاصر قرآن بود و زمینه را برای گسترش ترجمه‌های روان‌تر فارسی فراهم کرد.
الهی قمشه‌ای همچنین صحیفهٔ سجادیه و بخش‌های عربی مفاتیح‌الجنان را به فارسی برگرداند و بر چاپ تفسیر ابوالفتوح رازی حاشیه نوشت. آثاری چون حکمت الهی، توحید هوشمندان، حکمت عملی یا اخلاق مرتضوی، فلسفهٔ معلم ثانی ابونصر فارابی، دروس عرفانی از مکتب علوی و رساله‌هایی دربارهٔ سیر و سلوک، مراتب ادراک و مراتب عشق از نوشته‌های اوست. در شعر نیز مضامین قرآنی، حکمت اسلامی، عرفان، اخلاق و محبت اهل‌بیت(ع) را دنبال کرد. نغمهٔ الهی شرح منظوم خطبهٔ متقین امام علی(ع) و نغمهٔ حسینی روایت منظوم زندگی و قیام امام حسین(ع) است.
او پیش از پیروزی انقلاب اسلامی درگذشت و طبعاً کنشگری مستقیمی در نسبت با جمهوری اسلامی نداشت؛ بااین‌حال، میراث علمی‌اش از طریق ترجمهٔ قرآن، تربیت استادانی چون حسن‌زاده آملی و جوادی آملی و پیوند‌دادن حکمت، عرفان و معارف شیعی در فضای فکری پس از انقلاب امتداد یافت. جایگاه او در فرهنگ معاصر ایران از ترکیب سه نقش شکل گرفته است: انتقال‌دهندهٔ حکمت اسلامی در دانشگاه جدید، مترجم عمومی متون دینی و شاعرِ حکمت و عرفان شیعی.
زندگی و خاندان
محمدمهدی الهی قمشه‌ای در سال ۱۳۱۹ق، برابر با حدود ۱۲۸۰ش، در قمشه از توابع اصفهان متولد شد. برخی منابع سال تولد او را ۱۳۱۸ یا ۱۳۲۰ق و معادل شمسی آن را ۱۲۷۹ ذکر کرده‌اند؛ بااین‌حال، ۱۲۸۰ش در بیشتر زندگی‌نامه‌های معاصر ثبت شده است.7
پدرش، ملاابوالحسن، از عالمان قمشه بود و آموزش‌های نخستین دینی را بر عهده داشت. در روایت خانوادگی، نسب آنان به سادات بحرین می‌رسید؛ خاندانی که در روزگار نادرشاه به ایران مهاجرت کرد. الهی قمشه‌ای با وجود اعتقاد به این انتساب، عمامهٔ سفید خود را به سیاه تغییر نداد و از شهرت‌یافتن به سیادت پرهیز می‌کرد.
او از پنج‌سالگی به مکتب رفت و در هفت‌سالگی مقدمات فارسی و عربی را آموخت. استعدادش در ادبیات عرب چنان بود که بنا بر شرح‌حال‌های موجود، در حدود پانزده‌سالگی آثاری مانند شرح نظام، مغنی‌اللبیب و مطول را تدریس می‌کرد. هم‌زمان برای کمک به معیشت خانواده نیز فعالیت داشت.
تحصیلات
قمشه و اصفهان
الهی قمشه‌ای مقدمات فقه، اصول و حکمت را نزد پدر و محمدهادی فرزانه قمشه‌ای فراگرفت. در چهارده‌سالگی، پس از درگذشت والدین، به اصفهان رفت و در حوزهٔ فلسفی این شهر از محضر محمد حکیم خراسانی و جهانگیرخان قشقایی بهره برد. در اصفهان با سیدحسن مدرس نیز آشنا شد و در درس او شرکت کرد.
مشهد
اقامت او در اصفهان طولانی نبود و پس از حدود یک سال راهی مشهد شد. در مدرسهٔ نواب، علوم نقلی و عقلی را نزد استادان مختلف ادامه داد:
استاد حوزهٔ آموزشی
آقابزرگ حکیم علوم عقلی و نقلی
آقاحسین قمی فقه و اصول
اسدالله یزدی هراتی منطق و حکمت
محمدعلی فاضل حکمت و عرفان
حسن برسی فقه و اصول
تهران
الهی قمشه‌ای پس از پایان دورهٔ مشهد تصمیم داشت به نجف برود؛ اما در مسیر سفر در تهران توقف کرد و در مدرسهٔ سپهسالار با سیدحسن مدرس دیدار کرد. مدرس او را به اقامت در تهران و تدریس در مدرسه تشویق کرد. این تصمیم به ماندگاری دائمی او در تهران انجامید.
او در تهران علاوه بر همکاری علمی با مدرس، نزد میرزا طاهر تنکابنی به تکمیل فلسفه و حکمت پرداخت. منابع شرح‌حال گزارش کرده‌اند که پس از بازداشت و تبعید مدرس، الهی قمشه‌ای نیز مدتی بازداشت شد، اما با وساطت محمدعلی فروغی، که با او مراودهٔ علمی داشت، آزاد شد. پس از آن، تدریس درس‌های حکمت مدرس را در مدرسهٔ سپهسالار ادامه داد.2
تدریس در دانشگاه تهران
با تأسیس دانشگاه تهران و تبدیل مدرسهٔ سپهسالار به دانشکدهٔ معقول و منقول، الهی قمشه‌ای در این دانشکده به تدریس منطق، فلسفه، حکمت و عرفان پرداخت. او در دانشکدهٔ ادبیات نیز ادبیات عرب تدریس می‌کرد. منابع مدت فعالیت آموزشی او را حدود ۳۵ سال نوشته‌اند.
دروس او تنها شرح اصطلاحات فلسفی نبود. گزارش شاگردان نشان می‌دهد که وی میان آموزش فلسفه، تهذیب اخلاق و التزام عملی به عبادات ارتباط برقرار می‌کرد. عبدالله جوادی آملی درس او را در مقایسه با درس برخی استادان «با‌روح‌تر و پرورنده‌تر» وصف کرده است. کلاس‌های خصوصی او نیز در منزل برگزار می‌شد و شماری از طلاب و دانشگاهیان در آن‌ها شرکت می‌کردند.4
شاگردان
نام زمینهٔ استفاده از درس او
حسن حسن‌زاده آملی شرح منظومه، نفس اسفار و شرح اشارات
عبدالله جوادی آملی شرح منظومه، الهیئت و عرفان شرح اشارات
سیدرضی شیرازی حکمت و فلسفه
سیدابوالحسن رفیعی قزوینی علوم عقلی
کاظم مدیرشانه‌چی علوم اسلامی
سیدمحمدباقر حجتی معارف و مطالعات قرآنی
محمدباقر محقق علوم اسلامی و ادبی
محمود انوار فلسفه و ادبیات
عبدالرحیم ملکیان حکمت و ادبیات
انتساب سیدابوالحسن رفیعی قزوینی به حلقهٔ شاگردان او در برخی منابع آمده است، هرچند رفیعی قزوینی خود از حکمای هم‌دوره و بزرگ‌تر از بسیاری دیگر از افراد این فهرست بود؛ بنابراین نسبت آموزشی او با الهی قمشه‌ای نیازمند تفکیک از مراوده و حضور علمی در حلقهٔ درس است.
اندیشه و روش علمی
پیوند حکمت، عرفان و شریعت
الهی قمشه‌ای در امتداد سنت حکمت متعالیه قرار داشت و فلسفهٔ اسلامی را از عرفان و معارف قرآن جدا نمی‌کرد. در نوشته‌های او استدلال فلسفی غالباً با استناد به آیات و روایات همراه است. وی بر این باور بود که حکمت حقیقی باید به معرفت خدا، تهذیب نفس و اصلاح عمل منتهی شود.
عرفان او عرفانی شریعت‌مدار بود. وی با تصوف نمایشی، بی‌اعتنایی به احکام دینی و رفتار قلندرانه مخالفت می‌کرد، اما از مفاهیمی چون سیر و سلوک، مراتب عشق، معرفت نفس و شهود عرفانی در چارچوب حکمت و تشیع بهره می‌گرفت.
توحید و معرفت نفس
در توحید هوشمندان، مباحث خداشناسی و مبانی فلسفهٔ اسلامی با زبانی آموزشی مطرح شده‌اند. الهی قمشه‌ای معرفت نفس را راهی برای فهم مراتب وجود و معرفت الهی می‌دانست. توجه او به مباحث نفس در اسفار و اشارات و تألیف رساله‌هایی دربارهٔ مراتب ادراک و عشق نیز در همین چارچوب قرار دارد.
حکمت عملی
از نظر الهی قمشه‌ای، حکمت هنگامی کامل می‌شود که در رفتار و اخلاق انسان ظهور کند. حکمت عملی یا اخلاق مرتضوی گزیده و شرحی بر سخنان امام علی(ع) است که مباحث اخلاق فردی، روابط اجتماعی، عدالت، زهد و مسئولیت را دربر می‌گیرد. این اثر ابتدا در پایان حکمت الهی منتشر و بعدها با مقدمه، تصحیح و تعلیقات حسن‌زاده آملی به‌صورت مستقل چاپ شد.8
ترجمهٔ قرآن
شکل‌گیری و انتشار
ترجمهٔ قرآن الهی قمشه‌ای نخستین‌بار در سال ۱۳۲۳ش از سوی کتاب‌فروشی اسلامیه منتشر شد. این ترجمه در دوره‌ای عرضه شد که بیشتر ترجمه‌های رایج فارسی ساختاری کهن، تحت‌اللفظی و وابسته به ترتیب نحوی زبان عربی داشتند. الهی قمشه‌ای کوشید مفهوم آیات را با جمله‌بندی طبیعی‌تر فارسی و توضیح‌های کوتاه تفسیری بیان کند.
روانی زبان، شهرت علمی مترجم، دسترسی عمومی ناشران به اثر و تکرار چاپ، سبب شد این ترجمه برای چند دهه در شمار رایج‌ترین ترجمه‌های قرآن قرار گیرد. این اثر در بسیاری از چاپ‌های قرآن، کتابخانه‌ها، خانه‌ها و مجالس دینی حضور یافت و بر ذائقهٔ فارسی‌زبانان در خواندن ترجمهٔ قرآن اثر گذاشت.5
ویژگی‌ها
مهم‌ترین ویژگی‌های ترجمه عبارت‌اند از:
نثر روان‌تر نسبت به ترجمه‌های تحت‌اللفظی پیشین؛
توجه به انتقال مفهوم کلی آیه؛
افزودن توضیح‌های تفسیری درون ترجمه؛
استفاده از ذخیرهٔ ادبی و عرفانی زبان فارسی؛
توجه به روایات و میراث تفسیری شیعه؛
پرهیز نسبی از ساختارهای دشوار و نامأنوس عربی.
این ترجمه بیش از آنکه معادل‌گذاری دقیق واژه‌به‌واژه باشد، «ترجمه‌ای آزاد و تفسیرگونه» است. اهمیت تاریخی آن نیز بیشتر در ایجاد تغییر در زبان ترجمهٔ قرآن است تا ارائهٔ متنی مطابق با معیارهای متأخر ترجمه‌پژوهی.
نقدها و ویرایش‌ها
بر ترجمهٔ الهی قمشه‌ای نقدهای متعددی نوشته شده است. ابوالقاسم پاینده، حسین استادولی، بهاءالدین خرمشاهی و شماری از پژوهشگران قرآنی، مواردی از خطا یا کاستی را بررسی کرده‌اند. خرمشاهی در مقاله‌ای مفصل حدود ۱۲۰ نکتهٔ انتقادی را مطرح کرد.9
محورهای اصلی نقد عبارت‌اند از:
مشخص‌نبودن مرز متن قرآن و افزوده‌های تفسیری؛
ترجمه‌نشدن یا افتادن بعضی واژه‌ها و عبارت‌ها؛
آزادبودن بیش از اندازهٔ برخی برگردان‌ها؛
تأثیر برداشت‌های عرفانی یا کلامی مترجم بر متن؛
ناهمگونی زبان و ویرایش؛
باقی‌ماندن تعبیرهای مبهم یا متعلق به فارسی قدیم؛
تفاوت نسخه‌های منتشرشده از سوی ناشران متعدد.
بخشی از مشکلات چاپ‌های متأخر را نمی‌توان مستقیماً به مؤلف نسبت داد؛ زیرا پس از درگذشت او، ناشران مختلف متن را با اصلاحات، افتادگی‌ها یا افزوده‌های متفاوت منتشر کردند. حسین استادولی یکی از اساسی‌ترین ویرایش‌های علمی این ترجمه را انجام داد. حسین الهی قمشه‌ای نیز اصلاحاتی در ترجمهٔ پدر اعمال کرد که در سال ۱۳۶۱ از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر شد.10
در سال ۱۳۹۴ اخباری دربارهٔ ممنوعیت انتشار نسخه‌های موجود منتشر شد، اما مدیرکل وقت دفتر توسعهٔ کتاب و کتاب‌خوانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اعلام کرد تصمیمی برای ممنوعیت کامل اثر وجود ندارد. مسئلهٔ اصلی، لزوم استفاده از نسخه‌ای تصحیح‌شده و مورد تأیید نهادهای نظارت بر چاپ قرآن بود.11
ترجمهٔ متون دعایی
صحیفهٔ سجادیه
ترجمهٔ صحیفهٔ سجادیه الهی قمشه‌ای با نثری ادبی و نیایشی نوشته شده است. او در مقدمه، جایگاه این اثر را در معارف شیعه توضیح داد و در مواردی توضیحات کوتاهی به دعاها افزود. ترجمهٔ او مانند ترجمهٔ قرآن، بر انتقال حال معنوی و مفهوم عمومی متن تأکید دارد.
مفاتیح‌الجنان
الهی قمشه‌ای دعاها، زیارت‌ها و بخش‌های عربی مفاتیح‌الجنان را نیز به فارسی ترجمه کرد. ترجمهٔ او سال‌ها همراه با متن این کتاب منتشر شد و در عمومی‌شدن مضامین ادعیه و زیارات میان فارسی‌زبانان نقش داشت.
شعر و ادبیات
الهی قمشه‌ای از نوجوانی شعر می‌سرود و «الهی» تخلص می‌کرد. شعر او در امتداد سنت شعر تعلیمی و عرفانی فارسی است و بیش از صورت‌پردازی ادبی، بر انتقال حکمت، اخلاق، توحید، مناجات و محبت پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) تمرکز دارد.
مهم‌ترین مجموعه‌های شعری او عبارت‌اند از:
نغمهٔ الهی شرح منظوم خطبهٔ همام و ویژگی‌های پرهیزگاران
نغمهٔ حسینی زندگی و قیام امام حسین(ع) و واقعهٔ کربلا
نغمهٔ عشاق مضامین عرفانی و سلوکی
مناسک حج عاشقان تفسیر منظوم و عرفانی مناسک حج
نغمهٔ لاهوت توحید، عرفان و مناجات
رباعیات و مسمطات حکمت، اخلاق و معارف دینی
حسن حسن‌زاده آملی شعر او را به سبب پیوند روانِ حکمت و عرفان ستوده است. ملک‌الشعرای بهار نیز در تقریظ خود بر دیوان، استقلال طبع و پرهیز او از مدیحه‌سرایی برای صاحبان قدرت را برجسته کرد. بخشی از قصیدهٔ او در مدح امام رضا(ع)، با مطلع «شمس‌الشموس عالم انواری»، در یکی از رواق‌های حرم امام رضا(ع) بر سنگ مرمر کتیبه شده است.
آثار
تألیفات فلسفی، عرفانی و اخلاقی
حکمت الهی دو جلد در مباحث حکمت اسلامی، فصوص‌الحکم فارابی و شرح خطبهٔ توحید نهج‌البلاغه
توحید هوشمندان مباحث مقدماتی فلسفه و خداشناسی اسلامی
فلسفهٔ معلم ثانی ابونصر فارابی معرفی و شرح بخش‌هایی از فلسفهٔ فارابی
حکمت عملی یا اخلاق مرتضوی گزیده و شرح سخنان اخلاقی امام علی(ع)
دروس عرفانی از مکتب علوی مباحث عرفانی با تکیه بر معارف امام علی(ع)
مشاهدات العارفین فی احوال السالکین الی‌الله رساله‌ای در عرفان و سلوک
رساله در فلسفهٔ کلی مباحث عمومی فلسفه
رساله در مراتب ادراک معرفت و مراتب ادراک انسانی
رساله در سیر و سلوک مراحل تهذیب و حرکت معنوی
رساله در مراتب عشق تبیین فلسفی و عرفانی عشق
حاشیه بر مبدأ و معاد ملاصدرا توضیحات فلسفی بر اثر ملاصدرا
حاشیه بر تفسیر ابوالفتوح رازی توضیحات قرآنی و تفسیری
تصحیح دوبیتی‌های باباطاهر تصحیح و اهتمام ادبی
ترجمه‌ها
ترجمهٔ قرآن کریم ترجمهٔ روان، آزاد و تفسیرگونه
ترجمهٔ صحیفهٔ سجادیه برگردان ادبی و نیایشی
ترجمهٔ بخش‌های عربی مفاتیح‌الجنان ترجمهٔ دعاها و زیارات
آثار منظوم
کلیات دیوان الهی
نغمهٔ الهی
نغمهٔ حسینی
نغمهٔ عشاق
مناسک حج عاشقان
نغمهٔ لاهوت
قصاید، غزلیات، رباعیات و مسمطات
موضع سیاسی و نسبت با سیدحسن مدرس
الهی قمشه‌ای از نزدیکان علمی سیدحسن مدرس بود و حضور در مدرسهٔ سپهسالار و ورودش به فضای آموزشی تهران با حمایت او صورت گرفت. پس از بازداشت و تبعید مدرس، الهی قمشه‌ای نیز برای مدتی بازداشت شد. در برخی اشعارش نیز انتقادهایی از تضعیف دین و فشار سیاسی دورهٔ رضاشاه دیده می‌شود.
بااین‌حال، او بیش از آنکه فعال سیاسی یا صاحب نظریه‌ای مستقل دربارهٔ حکومت باشد، مدرس و حکیمی دینی بود. مقاومت در برابر وابستگی به قدرت، پرهیز از مدح حاکمان و ادامهٔ آموزش معارف دینی در دورهٔ محدودیت نهادهای مذهبی، مهم‌ترین ابعاد اجتماعی رفتار او به‌شمار می‌رود.
شیوهٔ زندگی و اخلاق
شاگردان و اعضای خانوادهٔ الهی قمشه‌ای او را به ساده‌زیستی، خوش‌رویی، عبادت، تهجد و پرهیز از تعلقات مالی وصف کرده‌اند. کلاس‌های خصوصی او گاه در اتاقی ساده و بدون امکانات متعارف گرمایشی برگزار می‌شد. حسن‌زاده آملی نوشته است که طی بیش از ده سال معاشرت، سخن ناروا یا بیهوده‌ای از او نشنیده است.
او میان عرفان و وظایف خانوادگی و اجتماعی جدایی نمی‌دید. در خانه مشارکت می‌کرد، به نیازمندان یاری می‌رساند و امر به معروف را با ملایمت انجام می‌داد. این گزارش‌ها در شکل‌گیری تصویر او به‌عنوان «حکیم متشرع» نقش داشته‌اند، هرچند برخی حکایت‌های کرامت‌آمیز منقول دربارهٔ او ماهیت خاطره و روایت مناقبی دارند و نباید با داده‌های تاریخی هم‌سطح دانسته شوند.2
خانواده
الهی قمشه‌ای با طیبه تربتی، نویسنده و صاحب کتاب خوشه‌ها، ازدواج کرد. از فرزندان شناخته‌شدهٔ او می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:
حسین الهی قمشه‌ای نویسنده، مترجم، مدرس و سخنران در حوزهٔ ادبیات، عرفان و فلسفهٔ هنر
مهدیه الهی قمشه‌ای شاعر، پژوهشگر و مدرس ادبیات و معارف اسلامی
نظام‌الدین الهی قمشه‌ای استاد فلسفه و رئیس کتابخانهٔ دانشگاه تهران
مرتضی الهی قمشه‌ای پژوهشگر و فعال علمی در کانادا
حسین الهی قمشه‌ای پس از درگذشت پدر در بازبینی و انتشار برخی آثار، به‌ویژه ترجمهٔ قرآن، نقش داشت.
جایگاه و میراث
جایگاه مهدی الهی قمشه‌ای در فرهنگ معاصر ایران بر سه پایه استوار است:
نخست، او از حلقه‌های انتقال سنت حکمت اسلامی از مدارس اصفهان، مشهد و تهران به دانشگاه جدید بود. تدریس طولانی‌مدت و تربیت شاگردانی که بعداً در فلسفه و تفسیر شیعه اثرگذار شدند، اهمیت او را فراتر از آثار مکتوبش قرار می‌دهد.
دوم، ترجمهٔ او از قرآن زبان ارتباط بخش بزرگی از جامعهٔ فارسی‌زبان با متن قرآن را تغییر داد. هرچند این ترجمه با معیارهای امروز نیازمند تصحیح است، نقش تاریخی آن در عبور از نثرهای تحت‌اللفظی و دشوار انکارشدنی نیست.
سوم، او حکمت و عرفان را از طریق شعر، ترجمهٔ دعا و نثر عمومی به مخاطبانی بیرون از حلقه‌های تخصصی فلسفه منتقل کرد. از این جهت، الهی قمشه‌ای را می‌توان واسطه‌ای میان حوزه، دانشگاه و فرهنگ عمومی دانست.
میراث او پس از انقلاب اسلامی نیز از طریق شاگردانش، تجدیدچاپ آثار و حضور گستردهٔ ترجمه‌اش در فرهنگ قرآنی ایران ادامه یافت. اهمیت او نه در ابداع یک مکتب فلسفی مستقل، بلکه در انتقال، تعلیم و عمومی‌سازی سنتی است که فلسفه، قرآن، عرفان، اخلاق و ادب فارسی را اجزای یک منظومهٔ معرفتی می‌دانست.
درگذشت
الهی قمشه‌ای در اردیبهشت ۱۳۵۲، هنگامی که هنوز مشغول بازبینی و اصلاح ترجمهٔ قرآن بود، در تهران درگذشت. بیشتر منابع تاریخ درگذشت او را ۲۵ اردیبهشت و برخی شامگاه ۲۴ اردیبهشت ثبت کرده‌اند. پیکرش در قبرستان وادی‌السلام قم، در اتاق شمارهٔ ۱۹، به خاک سپرده شد. محل اولیهٔ مزار او در جریان بازسازی قبرستان تغییر کرد.
گاه‌شمار
۱۲۸۰ تولد در قمشه، شهرضای کنونی
حدود ۱۲۹۴ مهاجرت تحصیلی به اصفهان
پس از آن تحصیل در مدرسهٔ نواب مشهد
دههٔ ۱۳۰۰ اقامت در تهران و تدریس در مدرسهٔ سپهسالار
دورهٔ رضاشاه همکاری علمی با سیدحسن مدرس و بازداشت کوتاه‌مدت پس از دستگیری او
۱۳۲۰–۱۳۲۲ اهتمام به انتشار تفسیر ابوالفتوح رازی و نگارش حواشی
۱۳۲۲ انتشار توحید هوشمندان و فلسفهٔ معلم ثانی ابونصر فارابی
۱۳۲۳ نخستین انتشار ترجمهٔ فارسی قرآن
۱۳۳۷ انتشار دروس عرفانی از مکتب علوی
حدود ۳۵ سال تدریس در دانشکدهٔ معقول و منقول و دانشگاه تهران
۲۵ اردیبهشت ۱۳۵۲ درگذشت در تهران و خاک‌سپاری در قم
۱۳۶۱ انتشار ترجمهٔ قرآن با اصلاحات حسین الهی قمشه‌ای
دهه‌های بعد انتشار ویرایش‌های انتقادی و علمی ترجمه
منابع
انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، «محی‌الدین مهدی الهی قمشه‌ای»؛ ویکی‌شیعه، «مهدی الهی قمشه‌ای».
دانشنامهٔ اسلامی اهل‌بیت(ع)، «میرزا مهدی الهی قمشه‌ای».
ویکی‌شیعه، «مهدی الهی قمشه‌ای؛ تحصیل و تدریس»؛ مؤسسهٔ طهور، «مهدی الهی قمشه‌ای».
دانشنامهٔ اسلامی اهل‌بیت(ع)، «تدریس و شاگردان حکیم الهی قمشه‌ای».
ویکی‌شیعه، «ترجمهٔ قرآن الهی قمشه‌ای»؛ خبرگزاری ایکنا، «نظر کارشناسان دربارهٔ ترجمهٔ الهی قمشه‌ای»، ۷ بهمن ۱۳۹۴.
دانشنامهٔ اسلامی اهل‌بیت(ع)، «آثار و شعر الهی قمشه‌ای».
دانشنامهٔ فقه و اصول، «مهدی الهی قمشه‌ای».
ویکی‌شیعه، «آثار مهدی الهی قمشه‌ای».
بهاءالدین خرمشاهی، «ترجمهٔ شادروان مهدی محی‌الدین الهی قمشه‌ای؛ معرفی و نقد»، ترجمان وحی، شمارهٔ ۷، ۱۳۷۹، صص ۴–۲۱؛ ماشاءالله بیات مختاری، «کفایت‌ها و کاستی‌های ترجمهٔ استاد الهی قمشه‌ای»، پژوهش‌های قرآنی، شمارهٔ ۴۴، زمستان ۱۳۸۴.
حسین استادولی، «گزارشی از ویرایش جدید و کامل ترجمهٔ قرآن شادروان مهدی الهی قمشه‌ای»، بینات، شمارهٔ ۸، ۱۳۷۴؛ معرفی ویرایش در ویکی‌فقه. ↩
مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، «تصمیمی برای ممنوعیت قرآن‌های ترجمهٔ الهی قمشه‌ای وجود ندارد»، ۲۰ دی ۱۳۹۴.
