مرتضی انصاری
| فقیه شیعه، مرجع تقلید | |
 | |
| نام کامل | مرتضی بن محمدامین انصاری دزفولی |
|---|---|
| لقب | استاد متأخرین |
| نسب | از نسل جابر بن عبدالله انصاری |
| تاریخ تولد | ۱۲۱۴ ه.ق |
| زادگاه | دزفول، ایران |
| تاریخ وفات | ۱۸ جمادیالثانی ۱۲۸۱ ه.ق |
| شهر وفات | نجف اشرف |
| محل دفن | نجف اشرف، حجرهای متصل به صحن امیرالمؤمنین (ع) |
| محل سکونت | نجف اشرف، کربلا، دزفول |
| خویشاوندان سرشناس | شیخ منصور انصاری (برادر)، شیخ محمد صادق انصاری (برادر) |
| استادان | شیخ حسین انصاری، سید محمد مجاهد، شیخ موسى کاشف الغطاء، شیخ علی کاشف الغطاء، ملا احمد نراقی |
| شاگردان | سید محمد ابراهیم بهبهانی، آخوند خراسانی، میرزا محمد حسن شیرازی، شیخ ابراهیم قفطان، سید ابوتراب قزوینی و بیش از ۳۰۰ نفر دیگر |
| محل تحصیل | دزفول، کربلا، نجف، کاشان |
| اجازه روایت از | ملا احمد نراقی، سید صدرالدین عاملی، شیخ محمد سعید دینوری |
| تالیفات | فرائد الاصول مکاسب حاشیه بر نجاة العباد (رساله عملیه) |
مرتضی انصاری دزفولی (۱۲۱۴–۱۲۸۱ قمری) معروف به شیخ انصاری، ملقب به شيخ الفقهاء و المجتهدين، فقیه و اصولی برجستهٔ شیعه و از بزرگترین مراجع تقلید قرن سیزدهم هجری قمری بود. وی با بنیانگذاری رویکردی نوین در علم اصول فقه، تأثیری ماندگار بر نظام استنباط فقهی شیعه برجای گذاشت.
آثار مهم او، بهویژه فرائد الاصول و المکاسب، از متون اصلی آموزشی حوزههای علمیه محسوب میشوند.
شیخ انصاری سالها زعامت علمی حوزهٔ نجف را بر عهده داشت و شاگردان برجستهای را پرورش داد که هر یک نقش مهمی در تاریخ فقه شیعه ایفا کردند.
عالمانی همچون سید محمد مجاهد، شریفالعلماء مازندرانی، ملا احمد نراقی و شیخ موسی کاشف الغظاء از جمله اساتید شیخ مرتضی انصاری بهشمار میروند. افرادی همچون ميرزا محمدحسن شيرازى، آخوند خراسانى، شيخ محمدحسن مامقانى و محمدحسن آشتيانى نیز از شاگردان شیخ به حساب میآیند.
زندگی و تحصیلات
شیخ مرتضی انصاری در روز عید غدیر سال ۱۲۱۴ق در شهر دزفول، در خانوادهای ریشهدار در علم و دیانت، زاده شد. خاندان او از نسل جابر بن عبدالله انصاری، صحابی پیامبر اسلام(ص)، بهشمار میروند. پدرش شیخ محمدامین انصاری از علمای پرهیزکار زمان خود بود و مادرش نیز بانویی متعبد و پارسا بهشمار میرفت.
تحصیلات مقدماتی و ادبیات عرب را نزد پدر و علمای دزفول فراگرفت و سپس فقه و اصول را نزد شیخ حسین انصاری دزفولی آموخت. در سال ۱۲۳۲ق برای تکمیل تحصیلات راهی عتبات عالیات شد و در کربلا و نجف از محضر استادان بزرگی همچون سید محمد مجاهد، شریفالعلما مازندرانی، شیخ موسی کاشفالغطاء و شیخ علی کاشفالغطاء بهره برد.
وی مدتی نیز در شهرهای علمی ایران از جمله اصفهان، کاشان، مشهد و تهران به تحصیل، مباحثه و تحقیق پرداخت و بهویژه در کاشان چهار سال از محضر ملا احمد نراقی استفاده کرد.
اساتید
- شیخ حسین انصاری (عموی ایشان)
- سید محمد مجاهد
- شریفالعلماء مازندرانی
- ملا احمد نراقی
- شیخ موسی کاشف الغظاء
- شیخ علی کاشف الغطاء [۱]
شاگردان
یکی از ویژگیهای شیخ تربیت شاگردان بسیار بود به طوری که درآن زمان در غالب بلاد شیعه شاگردان مجتهد ایشان رهبری دینی مسلمانان را بر عهده داشتند. بنابر این ذکر نام این گروه کثیر از حوصله این نوشتار خارج است و تنها میتوان به عنوان نمونه به نام بعضی اشاره کرد.[۲]
- ميرزا محمدحسن شيرازى
- ميرزا حبيبالله رشتى
- سيدحسين کوه کمرهای تبريزى
- آخوند خراسانى
- شيخ محمدحسن مامقانى
- محمدحسن آشتيانى
- ميرزا ابوالقاسم كلانترى
مرجعیت و فعالیت علمی
پس از درگذشت شیخ محمدحسن نجفی (صاحب جواهر)، بنا به تصریح وی، شیخ مرتضی انصاری بهعنوان مرجع عام شیعیان معرفی شد و از سال ۱۲۶۶ق تا پایان عمر، زعامت دینی و علمی حوزهٔ علمیه نجف را بر عهده داشت. روش تدریس او مبتنی بر دقت عقلی، استدلال عمیق و پرهیز از تعصب بود و همین شیوه، مکتبی نو در فقه و اصول شیعه پدید آورد.
آثار
شیخ انصاری بيش از ۳۰ كتاب و مقاله نوشته كه مهمترين آنها عبارت است از:
- رسائل: اين كتاب در علم اصول فقه است و به دليل محتوايى تازه و بديع به فرائدالاصول معروف شده است.
- مكاسب: اين اثر در خصوص مسائل كسب و تجارت است. مطالب اين كتاب علمى و استدلالى با تحقيقات و پژوهش ميدانى و جامع در رد و ابرام نظرات دانشوران و فقهاى گذشته است و هر دو اثر فوق از كتب درسى رايج در حوزههاى علميه تشيع است.
- الصلاة
- الطهاره
- ثبات التسامح في ادله السنن
- رساله في لاضرر و لاضرار في الاسلام
- المواسعه و المضايقه
- کتاب الرجال[۳]
ویژگیهای اخلاقی
وی به زهد، تقوا، سادهزیستی، احتیاط علمی و تواضع شهرت داشت و با وجود مرجعیت عام، زندگی بسیار سادهای داشت. گزارشهایی از کرامات و حالات معنوی او در منابع رجالی و تاریخی نقل شده است.
وفات
شیخ مرتضی انصاری در ۱۸ جمادیالثانی ۱۲۸۱ق در نجف اشرف درگذشت و در حجرهای متصل به باب قبلهٔ صحن حرم امام علی(ع) به خاک سپرده شد.
بزرگداشت
کنگره جهانی بزرگداشت دویستمین سالگرد تولد شیخ انصاری، از تاریخ ۲۳ تا ۲۵ آذر ۱۳۷۳، در مدرسه عالی تربیتی و قضایی طلاب (امروزه: دانشگاه قم) برگزار شد. علما و بزرگان حوزه علمیه قم، از جمله ناصر مکارم شیرازی، عبدالله جوادی آملی، جعفر سبحانی، محمدهادی معرفت، احمد آذری قمی، محمدتقی جعفری، محمدمهدی آصفی و سید مصطفی محقق داماد، از سخنرانان این بزرگداشت بودهاند.
در همین زمینه بیش از ۷۰ اثر درباره رویکرد علمی و فقهی شیخ انصاری، توسط دبیرخانه کنگره بزرگداشت دویستمین سالگرد میلاد شیخ اعظم انصاری، چاپ و منتشر شده است. همچنین مجله آینه پژوهش، در شماره ۲۷ (مهر و آبان ۱۳۷۳ش) و مجله فقه: کاوشی نو در فقه اسلامی، در شماره اول (پاییز ۱۳۷۳ش) خود، ویژهنامه بزرگداشت دویستمین سالگرد ولادت شیخ انصاری را منتشر کردهاند.
