ترجمه قرآن (الهی قمشه‌ای)

ترجمه قرآن (الهی قمشه‌ای)

از مشهورترین و پرتیراژترین ترجمه‌های فارسی قرآن
اطلاعات کتاب
موضوع	ترجمه فارسی قرآن کریم
سبک	ترجمه تحت‌اللفظی و ادبی
زبان	فارسی
تعداد جلد	۱
اطلاعات نشر
ناشر	انتشارات امیرکبیر، انتشارات قلم، انتشارات اسوه، ...
محل نشر	تهران
تاریخ نشر	چاپ اول: ۱۳۵۳ ه.ش
نوبت چاپ	بیش از ۱۰۰ بار
نوع رسانه	چاپی
ترجمه فارسی
نام کتاب	ترجمه قرآن (الهی قمشه‌ای)

ترجمه قرآن توسط مهدی الهی قمشه‌ای از مشهورترین و پرتیراژترین ترجمه‌های فارسی قرآن به شمار می‌رود. مهدی الهی قمشه‌ای را از پیشگامان ترجمهٔ آزاد دانسته‌اند که در آن، تفسیر با متن ترجمه درآمیخته است. نثر این ترجمه را روان، شیوا و همگانی توصیف کرده‌اند. این اثر نخستین بار در سال ۱۳۲۳ به همت کتابفروشی اسلامیه منتشر شد.

با این حال، ترجمهٔ الهی قمشه‌ای با وجود شهرت گسترده، از نگاه پژوهشگران ترجمهٔ قرآن، دارای کاستی‌های علمی و ادبی فراوانی است که موجب نقدهای بسیاری بر آن شده است. بهاءالدین خرمشاهی، قرآن‌پژوه و مترجم، در بررسی مفصلی، یکصد و بیست ایراد بر این ترجمه وارد کرده است. از جمله این نقدها می‌توان به بی‌توجهی به مفرد و جمع بودن ضمایر، نابسامانی در معادل‌یابی واژگان، دگرگونی‌های نابجا در ساختارهای دستوری، و نیز کاستی‌های ویرایشی و ادبی اشاره کرد.

الهی قمشه‌ای با چشم‌پوشی از حق تألیف اثر خود، امکان انتشار گستردهٔ این ترجمه را برای ناشران گوناگون فراهم آورد. این ترجمه در طول زمان ویرایش‌های متعددی را به خود دیده است که برجسته‌ترین آن‌ها به کوشش حسین استادولی، از مترجمان قرآن، انجام شده است.

مترجم

محمدمهدی الهی قمشه‌ای (۱۲۸۰-۱۳۵۲)، ملقّب به مُحی‌الدین، حکیم، عارف، شاعر و مترجم قرآن و صحیفه سجادیه و قسمت‌های عربی مفاتیح الجنان است. او را آغازگر عصر ترجمه روان و آزادِ قرآن به فارسی خوانده‌اند و ترجمه وی پرخواننده‌ترین ترجمه فارسی قرآن در سده اخیر دانسته‌اند. از ابتدای تأسیس دانشگاه تهران به مدت ۳۵ سال به تدریس علوم عقلی و ادبیات در این دانشگاه اشتغال داشت. تخلّص شعری وی «الهی» است. حسین الهی قمشه‌ای و مهدیه الهی قمشه‌ای فرزندان او هستند.

معرفی و جایگاه

ترجمه قرآن اثر مهدی الهی قمشه‌ای مشهورترین و پرتیراژترین ترجمه فارسی قرآن شمرده می‌شود.^[۱] این ترجمه را آغازگر عصر ترجمه آزاد شمرده‌اند.^[۲] جایگاه این ترجمه را در تأسیس ترجمهٔ به‌روز و روان قرآن به نثر معیار مهم تلقی کرده‌اند.^[۳] محققان ترجمه قرآن گفته‌اند قمشه‌ای برخلاف روش ترجمه تحت‌اللفظی (ترجمه واژه به واژه) که پیش از او مرسوم بود، ترجمه‌ای نوین^[۴] با نثری شیوا ارائه داد.^[۵] ترجمه قمشه‌ای به سبب اینکه افزوده‌های تفسیری با متن آمیخته است، ترجمه آزاد شناخته می‌شود.^[۶] بهاءالدین خرمشاهی این ترجمه را به سبب متن تفسیری‌اش روان‌تر و خوش‌خوان‌تر از ترجمه‌های پیش از خود دانسته است.^[۷]

قلم روان و رَسا، که فهم عبارات قرآنی را آسان کرده^[۸] و توضیحات کوتاه میان پرانتز، که فهم آیه را روشن می‌کند، از ویژگی‌های مثبت ترجمه قمشه‌ای شمرده شده است.^[۹] این ترجمه با توجه به این ویژگی‌های مثبت و هم از نظر متن تفسیری‌اش با استقبال زیادی مواجه شده است.^[۱۰] محققان ترجمه قرآن این ترجمه را با وجود شهرت و محبوبیتش دارای غلط‌های زیاد علمی و معنایی دانسته‌اند.^[۱۱]

حُسن شهرت علمی، مقام روحانی و عرفانی الهی قمشه‌ای و سهل‌گیری در مسئلهٔ حق مؤلف (کپی رایت)، و نیز نثر ساده و همه فهم این ترجمه را از دلایل چاپ‌های متعدد این ترجمه دانسته‌اند.^[۱۲] برخی معتقدند ترجمه الهی قمشه‌ای در واقع همان ترجمه بصیرالملک (از رجال فرهنگی دربار ناصرالدین شاه) به علاوه نکات تفسیری است.^[۱۳]

نقدها

بر ترجمه الهی قمشه‌ای نقدهایی نگاشته شده است.^[۱۴] ابوالقاسم پاینده و حسین استادولی، از مترجمان قرآن، از افرادی هستند که ترجمه قمشه‌ای را مورد نقد قرار دادند.^[۱۵] بهاءالدین خرمشاهی که ترجمه الهی قمشه‌ای را مقبول‌ترين ترجمه قرآن در عصر جدید و البته پر از اشتباه دانسته،^[۱۶] ۱۲۰ ایراد بر این ترجمه گرفته است.^[۱۷] گفته شده الهی قمشه‌ای از اصول علمی و نظری ترجمه قرآن چندان آگاه نبوده است.^[۱۸] در یکی از نقدها به ترجمه وی بیان شده که به سبب آمیخته‌بودن افزوده‌های تفسیری در متن، جداسازی یا به درون پرانتز و قلاب بردن آن، و ویرایش اساسی این ترجمه ممکن نیست.^[۱۹]

از جمله ایرادهایی که بر این ترجمه گرفته‌اند عبارت است از:^[۲۰]

ویرایش و چاپ‌ها

نخستین چاپ ترجمه الهی قمشه‌ای در سال ۱۳۲۳ از سوی کتاب‌فروشی اسلامیه منتشر شده است.^[۳۳] این ترجمه برای اول بار در تاریخ ترجمه فارسی، شاید به اقتباس از بعضی ترجمه‌های اروپایی قرآن کریم، به صورت صفحه به صفحه، نه زیرنویس، یا بین سطرها، چاپ شده است.^[۳۴] این ترجمه به علت اینکه مترجم آن حق‌التألیف نمی‌گرفت، به دست ناشران مختلفی به چاپ رسید و به صدها چاپ رسیده است.^[۳۵] با توجه به اینکه هر ناشر در این ترجمه اِعمال سلیقه کرده است نسخه‌های مختلف آن با یکدیگر هماهنگ نیست.^[۳۶] در سال ۱۳۹۴ش طبق یک خبر غیررسمی ممنوعیت چاپ قرآن با ترجمه مهدی الهی قمشه‌ای از طرف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اعلام شد که واکنش‌های مثبت و منفی زیادی را در پی داشت.^[۳۷]

از ویرایش‌هایی که بر این ترجمه انجام گرفته، ویرایش حسین الهی قمشه‌ای، فرزند الهی قمشه‌ای، است که توسط انتشارات امبیرکبیر به چاپ رسیده است؛ اما گفته شده این ویرایش در حد اصلاح بعضی الفاظ و غلط‌های خیلی مشهور است و ویرایشی اساسی نیست.^[۳۸] همچنین برخی چاپ‌های دیگر این ترجمه مانند چاپ انتشارات اوقاف در سال ۱۳۶۹ش که مورد تأیید حسین الهی قمشه‌ای بوده و نیز ویرایش محمدباقر بهبودی (۱۳۰۷ـ۱۳۹۳ش) پژوهشگر دینی، و دیگران، هیچ‌کدام ویرایشی کامل شمرده نمی‌شوند.^[۳۹]

ویرایش حسین استادولی، مترجم قرآن، بر ترجمه قمشه‌ای را مهم‌ترین ویرایش علمی و اساسی این ترجمه دانسته‌اند.^[۴۰] این ترجمه با ویراستهٔ استادولی در سال ۱۳۷۷ از سوی کتاب‌فروشی اسلامیه انتشار یافته است.^[۴۱] این ویرایش را بهترین نسخه ترجمه چاپ شده الهی قمشه‌ای دانسته‌اند؛ هرچند گفته شده ویراستار فقط به دنبال تصحیح غلط‌های بزرگ بوده است.^[۴۲] خرمشاهی این ترجمه با این ویراسته را ترجمه‌ای خوشخوان، تفسیرآمیز و آزاد توصیف کرده است.^[۴۳]

پانویس

منابع

پیوند به بیرون

• نگاهی به ترجمه قرآن مجید، به قلم مهدی الهی قمشه‌ای (۱)