جعفر بن محمد بن قولویه

فقیه، محدث و مورخ شیعه
ابن قولویه
	مرقد ابن قولویه قمی در بغداد
نام کامل	جعفر بن محمد
لقب	ابوالقاسم، ابن قولویه
نسب	پسر محمد بن موسى بن قولویه
تاریخ تولد	حدود ۲۹۰ق
زادگاه	قم
تاریخ وفات	۳۶۸ یا ۳۶۹ق
شهر وفات	بغداد
محل دفن	کنار مرقد امام موسی کاظم و امام جواد(ع)، بغداد
محل سکونت	قم، بغداد
خویشاوندان سرشناس	علی بن محمد بن موسى بن قولویه (برادر)
استادان	سعد بن عبدالله اشعرى قمی، پدر و برادر
شاگردان	شیخ مفید، شیخ صدوق
محل تحصیل	قم، بغداد، کوفه، مصر
تالیفات	مداواة الجسد لحیاة الابد، الجمعه و الجماعه، الفطرة، الصرف، الرضاع، الاضاحى، الصداق، الصلوة، قیام اللیل

جعفر بن محمد ابن قولویه (زادۀ حدود ۲۹۰ق – درگذشت: ۳۶۸/۳۶۹ق) مشهور به ابن قولویه، فقیه، محدث و مورخ شیعه اهل قم بود. وی در حوزه‌های فقه و حدیث فعال بود و شاگردان بسیاری تربیت کرد. مهم‌ترین اثر او، کتاب «کامل الزیارات» است که به فلسفه و ثواب زیارت امامان معصوم، امامزادگان و قبور صالحان می‌پردازد.

ابن قولویه در طول زندگی خود به جمع‌آوری و نقل روایات اهل بیت اهتمام داشت و در قم و بغداد به تدریس و پژوهش پرداخت. او همچنین به مکه سفر کرد تا شاهد بازگرداندن حجرالاسود باشد و در سال‌های پایانی عمر در بغداد درگذشت و در کنار مرقد امام موسی کاظم(ع) و امام محمد تقی(ع) دفن شد.

زندگی

جعفر بن محمد قولویه در اواخر سده سوم هجری، حدود سال ۲۹۰ق، در خانه‌ای از عالمان و راویان قم متولد شد که پدرش نام جعفر را برای او برگزید. بعدها به او کنیه «ابوالقاسم» داده شد و چون زادگاهش قم بود، به قمی مشهور شد. لقب مشهورترش، ابن قولویه^[۱]، به دلیل نام نیاى اعلاى او «قولویه» بود. به دلیل حضور در بغداد، گاهى نیز به او «بغدادى» گفته می‌شد.^[۲]

جعفر در خانه‌ای دیده به جهان گشود که پیوند ژرفی با «ثقلین» داشت. از یک سو تلاوت قرآن گوش جان او را نوازش می‌داد و از سوی دیگر معنویت برخاسته از اخبار امامان شیعه که پدر با آن‌ها سروکار داشت و به شاگردان آموزش می‌داد، روح او را به نشاط می‌آورد. گزارش شده است که «با اینکه جعفر شاید ۱۰ـ۱۲ سال از عمرش نمی‌گذشت، نزد استاد حدیث شیعه، سعد بن عبدالله اشعری قمی حضور یافت و از محضرش بهره‌مند شد»^[۳]

خاندان و خویشاوندان

پدر او، محمد بن موسی بن قولویه، ملقّب به مشلمه، یکی از برجسته‌ترین محدثان قم و از تربیت‌شدگان حوزه حدیثی سعد بن عبدالله اشعری بود. کنیه او «ابوجعفر» یا «ابوالقاسم» بود و در سال ۲۹۹ یا ۳۰۱ق در قم درگذشت. آرامگاه او در کنار گلزار شهدای خرمشهر، روبه‌روی مدرسه آیت‌الله گلپایگانی در قم قرار دارد.^[۴]

جعفر برادری به نام «علی» داشت که کنیه‌اش «ابوالحسین» بود و در گروه استادان برادر خود ابن قولویه قرار داشت. او نیز محدث و مؤلف بود، اما در جوانی درگذشت.^[۵]

جایگاه علمی

استادان

ابن قولویه از ذوق و استعداد درخشان در یادگیری آموزه‌های دینی بهره‌مند بود و حتی قبل از بلوغ از سعد بن عبدالله اشعری قمی حدیث آموخت و پس از بلوغ، برای احتیاط در نقل، آنچه از اخبار شنیده بود، توسط پدر و برادرش نقل می‌کرد.^[۶]

برخی از استادان او عبارت‌اند از:

سعد بن عبدالله اشعری
محمد بن موسی بن قولویه (پدر)
علی بن محمد بن موسی بن قولویه (برادر)
احمد بن ادریس قمی

شاگردان

ابن قولویه بعد از سال‌ها کسب علم، خود به استادی رسید و جمعی از شاگردان بهره بردند، از جمله:

آثار

کامل الزیارات

این اثر ارزشمند به زیارت قبور پیامبران، امامان و اولیای دین پرداخته و آثار آن را روشن می‌کند. کتاب شامل ۳۳۷ صفحه و ۱۰۸ باب است و روایات ثواب زیارت امام حسین(ع) و سایر امامان و صالحان را جمع‌آوری کرده است.^[۷]

آثار دیگر

ابن قولویه همچنین در حیات علمی خود آثار متعددی تألیف کرد، از جمله:

مداواة الجسد لحیاة الابد
الجمعه و الجماعه
الفطرة

ویژگی‌ها

شوق زیارت حضرت مهدی(عج): انگیزه هجرت او از قم به بغداد و سپس به مکه بود تا حجرالاسود در زمان نصب توسط نائب او قرار گیرد.^[۸]
سفر برای کسب حدیث: ابن قولویه در سال ۳۳۹ق به بغداد رفت و شاگرد شیخ مفید شد و پیش از سال ۳۳۳ق به کوفه سفر کرد.^[۹]
گرایش فقهی و حدیثی: آثار او بر محور فقه و ولایت شکل گرفته است و کتاب کامل الزیارات اندیشه ولایت‌پذیری و فضائل اهل بیت(ع) را نشان می‌دهد.^[۱۰]

وفات

ابن قولویه در سال ۳۶۸ یا ۳۶۹ق بیمار شد و همان سال در بغداد درگذشت و در پای مرقد مطهر امام موسی کاظم و امام محمد تقی(ع) به خاک سپرده شد.^[۱۱]

پانویس

↑ تنقیح المقال، ج۱، ص۲۲۳؛ ریحانة الادب، ج۶، ص۱۲۱
↑ رجال نجاشى، چ داورى قم، ص۸۹؛ معالم العلماء ص۲۶؛ طبقات اعلام الشیعه، ص۷۶.
↑ رجال نجاشى، ص۸۹؛ تنقیح المقال، ج۱، ص۲۲۳؛ بهجة الآمال، ج۲، ص۵۵۷؛ مجمع الرجال، چ دار الکتب العلمیه قم، ج۲، ص۴۱؛ معجم الرجال، ج۴، ص۱۰۶؛ جامع الروات، ج۱، ص۱۵۸.
↑ رجال نجاشى، ص۸۹؛ ستارگان حرم، ج۱، ص۹۱.
↑ رجال نجاشى، ص۱۸۵؛ الجامع فى الرجال، ص۴۰۴؛ تاریخ فقه و فقهاء، ص۱۴۲.
↑ رجال نجاشى، ص۸۹؛ مستدرک الوسائل، ج۳، ص۵۲۲؛ قاموس الرجال، چ جامعه مدرسین قم؛ تحفة الاحباب، چ دارالکتب الاسلامیه آخوندى، ص۴۴؛ منتهى المقال فى احوال الرجال، ج۲، ص۲۶۷؛ هدية الاحباب، چ کتابخانه صدوق، تهران، ص۸۳.
↑ کامل الزیارات، چ مرتضویه، النجف الاشرف؛ تحقیق علامه امینى، س۱۳۵۴ه.
↑ کشف الغمة فى معرفة الائمه، ج۲، ص۵۰۲؛ فوائد الرضویه، ص۷۹؛ نامه دانشوران ناصرى، ج۲، ص۳۶۲؛ تاریخ فقه و فقها، ابوالقاسم گرجى، ص۱۴۱.
↑ رجال العلامه الحلى، ص۲۰۴؛ الکنی و الالقاب، ج۱، ص۳۴۶؛ مقدمه بحار الانوار، ج۱، ص۸۸.
↑ دائرة المعارف تشیّع، ج۱، ص۳۵۹؛ رجال نجاشى، ص۳۰۸؛ لغت نامه دهخدا، ج۲.
↑ بحار الانوار، ج۵۲، ص۵۹؛ الکنی و الالقاب، ج۱، ص۳۷۹؛ فوائد الرضویه، ص۷۹

[1] تنقیح المقال، ج۱، ص۲۲۳؛ ریحانة الادب، ج۶، ص۱۲۱

[2] رجال نجاشى، چ داورى قم، ص۸۹؛ معالم العلماء ص۲۶؛ طبقات اعلام الشیعه، ص۷۶.

[3] رجال نجاشى، ص۸۹؛ تنقیح المقال، ج۱، ص۲۲۳؛ بهجة الآمال، ج۲، ص۵۵۷؛ مجمع الرجال، چ دار الکتب العلمیه قم، ج۲، ص۴۱؛ معجم الرجال، ج۴، ص۱۰۶؛ جامع الروات، ج۱، ص۱۵۸.

[4] رجال نجاشى، ص۸۹؛ ستارگان حرم، ج۱، ص۹۱.

[5] رجال نجاشى، ص۱۸۵؛ الجامع فى الرجال، ص۴۰۴؛ تاریخ فقه و فقهاء، ص۱۴۲.

[6] رجال نجاشى، ص۸۹؛ مستدرک الوسائل، ج۳، ص۵۲۲؛ قاموس الرجال، چ جامعه مدرسین قم؛ تحفة الاحباب، چ دارالکتب الاسلامیه آخوندى، ص۴۴؛ منتهى المقال فى احوال الرجال، ج۲، ص۲۶۷؛ هدية الاحباب، چ کتابخانه صدوق، تهران، ص۸۳.

[7] کامل الزیارات، چ مرتضویه، النجف الاشرف؛ تحقیق علامه امینى، س۱۳۵۴ه.

[8] کشف الغمة فى معرفة الائمه، ج۲، ص۵۰۲؛ فوائد الرضویه، ص۷۹؛ نامه دانشوران ناصرى، ج۲، ص۳۶۲؛ تاریخ فقه و فقها، ابوالقاسم گرجى، ص۱۴۱.

[9] رجال العلامه الحلى، ص۲۰۴؛ الکنی و الالقاب، ج۱، ص۳۴۶؛ مقدمه بحار الانوار، ج۱، ص۸۸.

[10] دائرة المعارف تشیّع، ج۱، ص۳۵۹؛ رجال نجاشى، ص۳۰۸؛ لغت نامه دهخدا، ج۲.

[11] بحار الانوار، ج۵۲، ص۵۹؛ الکنی و الالقاب، ج۱، ص۳۷۹؛ فوائد الرضویه، ص۷۹

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]