داود فیرحی

داود فیرحی
پژوهشگر علوم سیاسی
نام اصلی	داود فیرحی
زمینه فعالیت	فقه سیاسی; اندیشه سیاسی اسلام
تاریخ تولد	۲ آبان ۱۳۴۳
محل تولد	زنجان
تاریخ درگذشت	۲۱ آبان ۱۳۹۹
موضوع‌ها	اندیشه سیاسی اسلام; دین و دولت; فقه سیاسی; نظریه‌های دولت
کتاب‌ها	قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام ; فقه و سیاست در ایران معاصر; روش‌شناسی و اندیشهٔ سیاسی در اسلام; دین و دولت در عصر مدرن
تحصیلات	تحصیلات حوزوی و دکترای علوم سیاسی
دانشگاه	دانشگاه تهران
حوزه	حوزه علمیه قم

شایسته تقدیر در سی‌ویکمین جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی

داود فِیرَحی (زادۀ ۲ آبان ۱۳۴۳ – درگذشت: ۲۱ آبان ۱۳۹۹) استاد حوزه و دانشگاه، پژوهشگر علوم سیاسی و از نظریه‌پردازان معاصر ایرانی در حوزهٔ «اندیشهٔ سیاسی اسلام»، «فقه سیاسی» و «نسبت دین و دولت» بود. آثار و پژوهش‌های او عمدتاً بر تحلیل تاریخی و مفهومی اندیشهٔ سیاسی در سنت اسلامی و امکان‌های نظری دولت در جهان معاصر تمرکز داشت.

فیرحی از جمله اندیشمندانی بود که در فضای دانشگاهی ایران به‌عنوان پل ارتباطی میان سنت حوزوی و علوم سیاسی مدرن شناخته می‌شد. دیدگاه‌های او در محافل دانشگاهی، پژوهشی و روشنفکری دینی مورد بحث و نقد قرار گرفته و در شکل‌گیری گفت‌وگوهای معاصر دربارهٔ دولت، شریعت و قانون تأثیرگذار بوده است. او تلاش می‌کرد بدون گسست کامل از سنت فقهی، خوانشی تاریخی و انتقادی از آن ارائه دهد و نشان دهد که بسیاری از مفاهیم سیاسی رایج در فقه، محصول شرایط تاریخی خاص خود بوده‌اند.

او برای نگارش کتاب «فقه و سیاست در ایران معاصر» در سی‌ویکمین دوره جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شایسته تقدیر جایزه کتاب سال شد.

فیرحی در سال ۱۳۹۹ به‌دلیل بیماری کرونا درگذشت.

زندگی و تحصیلات

داود فیرحی در سال ۱۳۴۳ در زنجان زاده شد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در ایران گذراند و سپس وارد حوزهٔ علوم دینی شد. او پس از طی بخشی از تحصیلات حوزوی، به دانشگاه راه یافت و در رشتهٔ علوم سیاسی ادامه تحصیل داد. فیرحی دکترای علوم سیاسی خود را با تمرکز بر اندیشهٔ سیاسی اسلام دریافت کرد و به عضویت هیئت علمی دانشگاه تهران درآمد.

ترکیب تحصیلات حوزوی و دانشگاهی، نقش مهمی در شکل‌گیری رویکرد میان‌رشته‌ای او در پژوهش‌های سیاسی و فقهی داشت.

فعالیت دانشگاهی و پژوهشی

فیرحی سال‌ها در دانشگاه تهران به تدریس دروس مرتبط با «اندیشهٔ سیاسی اسلام»، «فقه سیاسی»، «نظریه‌های دولت»، «تاریخ اندیشهٔ سیاسی در ایران و جهان اسلام» اشتغال داشت. او به‌ویژه در میان دانشجویان علوم سیاسی به‌عنوان استادی شناخته می‌شد که بر مطالعهٔ متون کلاسیک اسلامی با روش‌های مدرن علوم سیاسی تأکید می‌کرد.

او از سال ۱۳۷۸ تا پایان عمر خود، به‌عنوان استاد تمام در گروه علوم سیاسی دانشگاه تهران فعالیت داشت. در دوره دکتری، واحدهای «اندیشه سیاسی در ایران معاصر» و «اندیشه سیاسی در اسلام معاصر» را ارائه می‌داد. در مقطع کارشناسی ارشد، مسئولیت تدریس دروس «فقه سیاسی»، «جریان‌های فکری سیاسی در ایران و اسلام» و «بنیادگرایی و رادیکالیسم اسلامی در دوران معاصر» بر عهدۀ او بود. همچنین در سطح کارشناسی، درس‌های «ساختار سیاسی و حکومت در اسلام»، «تاریخ تحولات حکومت در جهان اسلام» و «مبانی اندیشه سیاسی در اسلام» را تدریس می‌کرد.

دیدگاه‌ها و رویکرد فکری

داود فیرحی از چهره‌های شاخص جریان بازاندیشی در فقه و اندیشهٔ سیاسی شیعه به‌شمار می‌رفت. مهم‌ترین مؤلفه‌های فکری او عبارت‌اند از:

تحلیل تاریخی تحول مفاهیم قدرت، دولت و حاکمیت در فقه اسلامی
تفکیک میان «فقه کلاسیک» و «فقه دولت‌محور مدرن»
بررسی امکان‌های نظری دولت قانون‌مند در چارچوب اندیشهٔ اسلامی
تأکید بر نقش نهادها، قانون و قرارداد اجتماعی در سیاست معاصر

مسئله علم دینی و علوم انسانی دینی

داوود فیرحی، مسئله علم دینی و علوم انسانی دینی یا اسلامی را یکی از گسل‌های جامعه امروز دانسته و در عین حال معتقد است گرچه «علم دین» یا «علم دینی» ترکیبی دقیق و درست است و موضوعی روشن دارد، اما ترکیب «علم انسانی دینی» یا «علوم انسانی اسلامی»، ترکیبی منطقاً نادرست و ... عملاً ناممکن است؛ چرا که به باور وی، موضوع علوم انسانی، انسان و جامعه انسانی است و مسائل و روش خاص خود را دارد که با مسائل علم دین و دین‌شناسی متمایز است.^[۱]

تقدم قدرت بر دانش

به عقیده وی بین دستگاه قدرت و گفتمان یا دانش سیاسی دوره میانه، رابطه مستقیم و قابل توجهی وجود دارد. قدرت (قدرت سیاسی) ابتدا به آرایش نیروهای دانش پرداخته و سپس با وساطت همین دستگاه‌های معرفت، مشروعیت خاص دوره میانه را تاسیس کرده است. دانش سیاسی و نظام مشروعیت برخاسته از آن، با سخن از عدالت و مناسبات حاکم و مؤمنان، به‌گونه که گویا تنها تفسیر درست و کاملا منطقی از نصوص و شریعت است، بخش عمده‌ای از سلطه را که در ذات قدرت نهفته است، پنهان می‌کرد.^[۲]

آثار و تألیفات

داود فیرحی کتاب‌ها و مقالات متعددی در حوزهٔ اندیشهٔ سیاسی اسلام منتشر کرد که برخی از آن‌ها به‌عنوان منابع دانشگاهی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. آثار او غالباً بر پایهٔ تحلیل متون فقهی، فلسفی و تاریخی و با زبانی دانشگاهی و تحلیلی نوشته شده‌اند.

از مهم‌ترین آثار او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام
دولت اسلامی و تولیدات فکر دینی (۱۳۸۰)
نظام سیاسی و دولت در اسلام (۱۳۸۲، چاپ پانزدهم: ۱۳۹۵)
تاریخ تحول دولت در اسلام
روش‌شناسی و اندیشهٔ سیاسی در اسلام (۱۳۸۷)
دین و دولت در عصر مدرن (جلد اول: ۱۳۸۹، جلد دوم: ۱۳۹۰)
فقه و سیاست در ایران معاصر؛ فقه سیاسی و فقه مشروطه (۱۳۹۱)
فقه و سیاست در ایران معاصر؛ تحول حکومت‌داری و فقه حکومت اسلامی (۱۳۹۳)
«آستانهٔ تجدّد؛ در شرح تنبیه الامة و تنزیه الملة» (۱۳۹۴)
«فقه و حکمرانی حزبی» (۱۳۹۶)
«مفهوم قانون در ایران معاصر (تحولات پیشامشروطه)» (۱۳۹۹)

جوایز

کتاب «فقه و سیاست در ایران معاصر» از آثار فیرحی در سی‌ویکمین دوره جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شایسته تقدیر جایزه کتاب سال شد؛ همچنین کتاب‌های «در آستانه تجدد» و «فقه و حکمرانی حزبی» در کتاب سال اعضای هیأت علمی دانشگاه‌های سراسر کشور ویژه علوم انسانی (نشان دهخدا) در سال ۱۳۹۵ش و ۱۳۹۷ش شایسته تقدیر گردید.

درگذشت

داود فیرحی در ۲۱ آبان ۱۳۹۹ بر اثر ابتلا به بیماری کووید–۱۹ درگذشت. درگذشت او واکنش‌های گسترده‌ای در میان استادان دانشگاه، پژوهشگران علوم سیاسی و طلاب حوزه‌های علمیه برانگیخت.