کیهان کلهر (زادهٔ ۳ آذر ۱۳۴۲ در تهران) نوازندهٔ کمانچه و شاه‌کمان، آهنگساز و بداهه‌پرداز و از چهره‌های نامدار موسیقی ایران در دهه‌های اخیر است. اهمیت او در موسیقی معاصر ایران به گسترش بیان کمانچه، پیوند موسیقی دستگاهی با سنت‌های نواحی، به‌ویژه کردستان و خراسان، و شکل‌دادن به همکاری‌های مستمر با نوازندگان فرهنگ‌های دیگر بازمی‌گردد. کارنامهٔ او هم آثار آوازی با محمدرضا شجریان و شهرام ناظری را دربرمی‌گیرد و هم تک‌نوازی، دونوازی، موسیقی مجلسی، موسیقی تصویر و آهنگسازی برای ارکستر. کمانچه در این کارنامه، علاوه بر همراهی آواز، نقش ساز مستقل و محوری در روایت موسیقایی را یافته است.

او دانش‌آموختهٔ موسیقی دانشگاه کارلتون در اتاوای کانادا است. آموزش موسیقی را در کودکی آغاز کرد و در نوجوانی در ارکستر رادیو و تلویزیون کرمانشاه فعالیت داشت. آشنایی با موسیقی کردی در خانواده، فراگیری موسیقی دستگاهی و تجربهٔ گروه شیدا، پایه‌های نخستین کار او را شکل داد. پس از خروج از ایران در جوانی، تحصیل و فعالیت در اروپا و آمریکای شمالی، با موسیقی کلاسیک غربی نیز آشنا شد؛ آشنایی‌ای که بعدها در همکاری با گروه‌های زهی و ارکسترها به کار آمد. او در سال‌های جنگ ایران و عراق، پدر، مادر و برادرش را بر اثر اصابت موشک به خانه خانواده از دست داد. کلهر پس از مهاجرت، فعالیت هنری خود را در اروپا و آمریکای شمالی ادامه داد و در سال ۱۹۹۱ به نیویورک رفت.

در دههٔ ۱۳۷۰، همکاری با گروه دستان و خوانندگان ایرانی، هم‌زمان با شکل‌گیری پروژه‌های بین‌المللی، دامنهٔ فعالیت او را گسترش داد. شب، سکوت، کویر، با آهنگسازی کلهر و آواز شجریان، از مهم‌ترین نمونه‌های واردکردن موسیقی شمال خراسان به یک اثر آوازی دستگاهی است. در پایان این دهه، همکاری چهارنفرهٔ شجریان، حسین علیزاده، کلهر و همایون شجریان آغاز شد و در آلبوم‌ها و اجراهایی چون بی‌تو به‌سر نمی‌شود، فریاد و «هم‌نوا با بم» ادامه یافت. در این مجموعه، سهم کلهر عمدتاً نوازندگی کمانچه و مشارکت در شکل‌گیری بافت و گفت‌وگوی سازی بود.

همکاری با شجاعت حسین خان در گروه غزل، با اردال ارزنجان در آثاری چون باد، و عضویت در گروه جادهٔ ابریشم به ابتکار یویو ما، مسیرهای متفاوتی برای عرضهٔ موسیقی او فراهم کرد. این همکاری‌ها بر بداهه‌پردازی، شناخت زبان موسیقایی همکاران و تداوم رابطهٔ هنری استوار بودند. در شهر خاموش، با کوارتت بروکلین رایدر، خاطرهٔ فاجعهٔ حلبچه به ساختاری سازی تبدیل شد؛ در تنها نخواهم ماند، با علی بهرامی‌فرد، امکانات شاه‌کمان و سنتور بم آزموده شد. آثار بعدی، از هاونیاز و هنوز پاییز است تا آسمان همه‌جا یک‌رنگ است با تومانی دیاباته، این تجربه را در ترکیب‌های تازه ادامه دادند.

شناخت بین‌المللی او با جوایزی چون جایزهٔ هنرمند وومکس در ۲۰۱۹ و جایزهٔ روح انسانی ایزاک استرن در ۲۰۱۸ همراه شد. آلبوم Sing Me Home، با حضور او در گروه جادهٔ ابریشم، در ۲۰۱۷ برندهٔ گرمی شد؛ این جایزه به آلبوم گروه تعلق داشت. اجرای نخست کنسرتوی ونوس در آینه برای کمانچه، ویولنسل و ارکستر در ۲۰۲۵، مرحلهٔ دیگری از حضور او در آهنگسازی ارکستری بود.

فعالیت کلهر با مسائل اجتماعی نیز پیوند داشته است: تجربهٔ جنگ و از‌دست‌دادن اعضای خانواده، دشواری‌های مهاجرت، لغو اجراهای مجوزدار در ایران، کنسرت‌های رایگان در برخی شهرها و موضع‌گیری در رویدادهای عمومی. او در پاییز ۱۴۰۱ از معترضان حمایت کرد و هم‌زمان ادامهٔ فعالیت فرهنگی را ضروری دانست. جایگاه او از مجموعهٔ این تجربه‌ها و آثار برمی‌آید: موسیقی‌دانی که استقلال بیان ایرانی را در گفت‌وگو با دیگر سنت‌ها پی می‌گیرد و بخشی از تجربهٔ فقدان، مهاجرت و هم‌زیستی را به موسیقی بی‌کلام منتقل می‌کند.

زندگی و آغاز فعالیت

کیهان کلهر در ۳ آذر ۱۳۴۲ در تهران و در خانواده‌ای کردتبار به دنیا آمد.او بخشی از سال‌های کودکی و نوجوانی را در کرمانشاه گذراند؛ شهری که موسیقی محلی آن، در کنار موسیقی دستگاهی ایران، از نخستین سرچشمه‌های آشنایی او با نوازندگی بود.

کلهر در گفت‌وگو با شهرام احدی، از موسیقی خانه پدری‌اش یاد کرده است.به گفته او، اعضای خانواده آواز بنان و برنامه«گل‌ها»را از رادیو دنبال می‌کردند، مادرش ترانه‌های کردی می‌خواند و برادرش به ساخت ساز علاقه داشت.این تجربه‌های خانوادگی باعث شد پیش از آغاز آموزش رسمی، با صداها و شیوه‌های متفاوت موسیقی آشنا شود.

او از هفت‌سالگی آموزش موسیقی را نزد احمد مهاجر، از شاگردان ابوالحسن صبا، آغاز کرد و در کودکی مدتی سنتور نواخت.کلهر در سیزده‌سالگی به ارکستر رادیو و تلویزیون کرمانشاه راه یافت و پنج سال در این مجموعه فعالیت کرد.در این دوره از تجربه نوازندگانی مانند اسماعیل مسقطی، ابوالقاسم پرندیان، محمود مرآتی و مسعود زنگنه بهره برد.او بعدها گفته است که اگرچه از نوجوانی بابت نوازندگی درآمد داشت، تصمیم جدی برای انتخاب موسیقی به‌عنوان حرفه را در حدود پانزده یا شانزده‌سالگی گرفت.

کلهر در هفده‌سالگی به گروه شیدا پیوست و در فضای موسیقایی کانون چاووش با نوازندگی گروهی و شیوه‌های مختلف اجرای موسیقی دستگاهی آشنا شد.او در سال‌های بعد، مطالعه موسیقی نواحی ایران را نیز ادامه داد و به‌ویژه به موسیقی کردستان و شمال خراسان توجه نشان داد.این آشنایی بعدها در ساخت آثاری مانند«شب، سکوت، کویر»و همکاری با نوازندگان موسیقی کردی نمود پیدا کرد.

بر اساس روایت ثبت‌شده در گزارش ان‌پی‌آر، پدر، مادر و برادر کلهر در حملهٔ موشکی عراق به خانهٔ خانواده در جنگ ایران و عراق جان باختند.[^11]این تجربه، بخشی از زمینهٔ زندگی اوست.نسبتِ فقدان و انتخاب هنری را در آثاری که خودش زمینهٔ تاریخی‌شان را توضیح داده، مانند شهر خاموش، می‌توان با شواهد روشن‌تری بررسی کرد.

تحصیلات و مهاجرت

کلهر در جوانی ایران را ترک کرد و مدتی در ایتالیا و سپس کانادا به تحصیل و فعالیت موسیقایی پرداخت.او تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته موسیقی در دانشگاه کارلتون شهر اتاوا ادامه داد.زندگی در اروپا و آمریکای شمالی فرصت آشنایی نزدیک‌تر با موسیقی کلاسیک غربی، شیوه نت‌نویسی و کار با گروه‌های مجلسی و ارکسترهای بزرگ را برایش فراهم کرد.

او پس از دریافت تابعیت کانادا، در سال ۱۹۹۱ به نیویورک رفت و فعالیت هنری خود را در آمریکا ادامه داد.در همین دوره، همکاری با موسیقی‌دانان ایرانی مقیم خارج از کشور و نوازندگان دیگر کشورها بخش پررنگ‌تری از کارنامه او شد.

کلهر در سال ۱۳۷۰ از اعضای بنیان‌گذار گروه دستان بود.این گروه در اجرای موسیقی دستگاهی ایران برای مخاطبان داخل و خارج از کشور نقش داشت و زمینه همکاری هنرمندان ایرانی ساکن کشورهای مختلف را فراهم می‌کرد.او همچنین با شهرام ناظری همکاری کرد؛ از جمله در آلبوم«تا ابدیت» (Through Eternity)که در سال ۱۹۹۹ منتشر شد و با الهام از اشعار مولوی شکل گرفت.نسخه بین‌المللی این اثر با ترجمه انگلیسی شعرها همراه بود.

در سال ۱۹۹۸، آلبوم«پراکندن ستارگان چون غبار» (Scattering Stars Like Dust)از سوی شرکت ترَدیشنال کراس‌رودز منتشر شد.این مجموعه از آثار اولیه کلهر با محوریت تک‌نوازی بود و در کنار فعالیت‌های گروهی، بخشی از توانایی او در اجرای مستقل کمانچه را معرفی کرد.

همکاری با گروه غزل

کیهان کلهر در سال ۱۹۹۷ همراه با شجاعت حسین خان، نوازنده هندی سیتار، گروه غزل را تشکیل داد.این همکاری بر پایه علاقه مشترک دو هنرمند به بداهه‌نوازی و نزدیکی‌هایی شکل گرفت که میان برخی شیوه‌های موسیقی ایرانی و موسیقی کلاسیک شمال هند وجود دارد.نوازندگان طبلا نیز در اجراهای گروه حضور داشتند و بخش ریتمیک قطعات را همراهی می‌کردند.

آلبوم«باران» (The Rain)از آثار شناخته‌شده این گروه است که در سال ۲۰۰۱ ضبط و در سال ۲۰۰۳ از سوی شرکت ای‌سی‌ام منتشر شد.شجاعت حسین خان در این آلبوم سیتار نواخت و آواز خواند، کلهر کمانچه نواخت و سندیپ داس نوازندگی طبلا را برعهده داشت.مجموعه از سه قطعه بلند تشکیل شده بود و نوازندگان در طول اجرا، ملودی‌ها و الگوهای ریتمیک را به‌تدریج گسترش می‌دادند.

در آثار گروه غزل، گفت‌وگوی سیتار و کمانچه بخش اصلی موسیقی را شکل می‌دهد.دو نوازنده گاهی ملودی یکدیگر را دنبال می‌کنند و گاهی با تغییر جمله‌ها یا الگوهای ریتمیک به آن پاسخ می‌دهند.این شیوه اجرا به هر دو هنرمند فرصت می‌داد ضمن حفظ ویژگی‌های موسیقی ایرانی و هندی، قطعاتی مشترک بسازند.

همکاری با محمدرضا شجریان و حسین علیزاده

یکی از آثار مهم آهنگسازی کیهان کلهر، آلبوم«شب، سکوت، کویر»با آواز محمدرضا شجریان است که در سال ۱۳۷۷ در ایران منتشر شد.این مجموعه با الهام از موسیقی شمال خراسان ساخته شد و انتشار بین‌المللی آن با عنوانNight, Silence, Desertدر سال ۲۰۰۰ انجام گرفت.بنا بر توضیحات منتشرشده در وبگاه رسمی کلهر، بخش‌های سازی اثر در سال ۱۳۷۳ و بخش‌های آوازی شجریان در سال ۱۳۷۶ ضبط شدند.

در«شب، سکوت، کویر»، کلهر از نغمه‌ها و شیوه‌های اجرایی موسیقی خراسان در کنار آواز دستگاهی ایرانی بهره گرفت.حاج قربان سلیمانی و علیرضا سلیمانی از نوازندگان دوتار حاضر در این مجموعه بودند و حضور نوازندگان محلی به موسیقی آلبوم ویژگی مستقلی بخشید.فضای دستگاهی اثر، به‌ویژه آواز دشتی، با نغمه‌های منطقه پیوند خورده است.

دیوید دال، منتقد موسیقی، در نقدی برای نشریه روتس‌ورلد، این مجموعه را تلاشی برای نزدیک‌کردن موسیقی محلی خراسان و موسیقی کلاسیک ایرانی توصیف کرد.در این آلبوم، موسیقی محلی تنها به شکل قطعاتی جداگانه شنیده نمی‌شود، بلکه در آهنگسازی و فضای کلی اثر نیز حضور دارد.

از حدود سال ۱۳۷۹، کلهر در کنار محمدرضا شجریان، حسین علیزاده و همایون شجریان همکاری گسترده‌ای را آغاز کرد.در این گروه، محمدرضا شجریان آواز می‌خواند، حسین علیزاده نوازندگی سازهای زهی مضرابی و آهنگسازی را برعهده داشت، کلهر کمانچه می‌نواخت و همایون شجریان با آواز و تنبک گروه را همراهی می‌کرد.

آلبوم‌های«زمستان است»،«بی‌تو به‌سر نمی‌شود»،«فریاد»،«ساز خاموش»و«سرود مهر»از آثار این دوره‌اند.در اجراهای این گروه، کمانچه کلهر گاهی ملودی آواز را ادامه می‌داد و گاهی در پاسخ به تار و دیگر سازها، جمله‌هایی مستقل اجرا می‌کرد.

در زمستان ۱۳۸۲، پس از زلزله بم، این چهار هنرمند کنسرت«هم‌نوا با بم»را در تهران برگزار کردند.هدف از اجرای برنامه کمک به آسیب‌دیدگان زلزله بود.

گروه جاده ابریشم و موسیقی مجلسی

کیهان کلهر از اعضای اولیه گروه جاده ابریشم است؛ مجموعه‌ای که یویو ما، نوازنده شناخته‌شده ویولنسل، برای همکاری میان موسیقی‌دانان کشورهای مختلف پایه‌گذاری کرد.کلهر در تابستان سال ۲۰۰۰ در کارگاه موسیقی این گروه در تنگلوود شرکت کرد و قطعه«آبی چون شب فیروزه‌ای نیشابور»را برای این برنامه ساخت.او در سال‌های بعد نیز در آلبوم‌ها، کنسرت‌ها و پروژه‌های آهنگسازی گروه حضور داشت.

پیش از آن، کوارتت کرونوس قطعه«تاخت هزار اسب»را به کلهر سفارش داده بود.این اثر در آلبوم«کاروان» (Caravan)، منتشرشده در سال ۲۰۰۰، با نوازندگی کمانچه کلهر و تنبک ضیا طبسیان عرضه شد.او در آماده‌سازی این قطعه با اوسوالدو گولیخوف همکاری کرد تا بخش‌های بداهه‌نوازی کمانچه با اجرای نت‌نویسی‌شده کوارتت هماهنگ شوند.

کلهر همکاری خود با نوازندگان گروه جاده ابریشم را در سال‌های بعد نیز ادامه داد.یکی از این همکاری‌ها به تشکیل«دوس تریو» (Doos Trio)با حضور وو مان، نوازنده پیپا از چین، و سندیپ داس، نوازنده طبلا از هند، انجامید.این سه هنرمند در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ نیز برنامه‌هایی مشترک اجرا کردند؛ از جمله در مجموعه کنسرت‌های دانشگاه پرینستون.

در این همکاری‌ها، کلهر کمانچه را در کنار سازهایی با پیشینه و شیوه نوازندگی متفاوت قرار داد.بعضی آثار بر بداهه‌نوازی استوار بودند و بعضی دیگر با استفاده از نت‌نویسی و تنظیم قبلی اجرا می‌شدند.همین تنوع به او امکان داد تجربه خود را از دونوازی و تک‌نوازی به گروه‌های مجلسی و ارکسترهای بزرگ گسترش دهد.

همکاری با اردال ارزنجان و دیگر نوازندگان

همکاری کلهر با اردال ارزنجان، نوازنده باغلاما از ترکیه، از تجربه‌های شناخته‌شده او در موسیقی بداهه است.این دو هنرمند آلبوم«باد»را در اواخر سال ۲۰۰۴ ضبط کردند و شرکت ای‌سی‌ام آن را در سال ۲۰۰۶ منتشر کرد.اولاش اوزدمیر نیز با نوازندگی باس‌باغلاما در ضبط مجموعه حضور داشت.

«باد»از دوازده بخش پیوسته تشکیل شده است.در این اثر، صدای کشیده و ممتد کمانچه با صدای زخمه‌ای باغلاما همراه می‌شود و نوازندگان با تکرار و تغییر جمله‌های موسیقایی به یکدیگر پاسخ می‌دهند.بخش‌های مختلف آلبوم با الهام از موسیقی ایرانی و ترکی شکل گرفته‌اند.

همکاری کلهر و ارزنجان با آلبوم«Kula Kulluk Yakışır Mı»ادامه یافت که در سال ۲۰۱۳ منتشر شد.این مجموعه حاصل ضبط زنده در شهر بورسا در سال ۲۰۱۱ بود و مانند همکاری پیشین آن‌ها، اجرای نغمه‌های سنتی و بداهه‌نوازی را دربرمی‌گرفت.

کلهر در آلبوم«در آینه آسمان»نیز با علی‌اکبر مرادی، نوازنده تنبور، همکاری کرد.این اثر که در سال ۲۰۰۴ منتشر شد، بر همراهی کمانچه و تنبور استوار است و به موسیقی کردی و شیوه‌های نوازندگی این دو ساز توجه دارد.

شهر خاموش

آلبوم«شهر خاموش» (Silent City)در سال ۲۰۰۸ و در همکاری کیهان کلهر با کوارتت بروکلین رایدر منتشر شد.قطعه اصلی این مجموعه به یاد قربانیان حمله شیمیایی حکومت صدام حسین به حلبچه در سال ۱۹۸۸ ساخته شده است.

کلهر درباره شکل‌گیری این اثر توضیح داده که قصد داشته موسیقی را از سکوت و اندوه پس از فاجعه آغاز کند و سپس به‌تدریج به حرکت و بازگشت زندگی برساند.قطعه بدون آواز اجرا می‌شود و کمانچه در کنار سازهای زهی کوارتت، روایت موسیقایی آن را پیش می‌برد.

«شهر خاموش»در سال‌های بعد نیز با ترکیب‌های مختلفی اجرا شد.از جمله در سال ۱۳۹۸، کلهر این اثر را با گروه ایرانی مینیاتور روی صحنه برد.

شاه‌کمان

شاه‌کمان سازی آرشه‌ای است که با همکاری کیهان کلهر و پیتر بیفین، سازنده استرالیایی، طراحی و ساخته شد.بر اساس توضیحات بیفین، نخستین نمونه آن در سال ۲۰۰۳ ساخته شد و شکل نهایی ساز در سال ۲۰۰۸ تکمیل شد.

شاه‌کمان در نمونه اولیه پنج سیم نواختنی و هفت سیم واخوان داشت، اما در طراحی بعدی تعداد سیم‌های نواختنی به چهار کاهش یافت.سیم‌های واخوان در زیر دسته ساز قرار دارند و هنگام نواختن، با ارتعاش هم‌حس به طنین و حجم صدای آن می‌افزایند.

کلهر در سال ۲۰۱۱ آلبوم«سامان سایه‌ها» (Voices of the Shades)را با همراهی مجید خلج، نوازنده سازهای کوبه‌ای، منتشر کرد.او در این دوره، در کنار همکاری با گروه‌ها و ارکسترهای بزرگ، به اجرای آثار کم‌جمعیت و بداهه‌نوازی نیز ادامه داد.

آلبوم«تنها نخواهم ماند» (I Will Not Stand Alone)از دیگر آثار این دوره است که با همکاری علی بهرامی‌فرد، نوازنده سنتور بم، ساخته شد.نسخه دیجیتال آن در سال ۲۰۱۲ منتشر شد و در منابع مربوط به ساخت شاه‌کمان، به دفترچه نسخه‌ای از سال ۲۰۱۱ اشاره شده است.

در این دونوازی، کلهر از شاه‌کمان و بهرامی‌فرد از سنتور بم استفاده کرده‌اند.صدای بم‌تر این دو ساز و تفاوت میان ضربه‌های سنتور و صدای ممتد آرشه، فضای موسیقایی اثر را از هم‌نوازی متداول کمانچه و سنتور متمایز می‌کند.

آثار مشترک در دهه‌های ۱۳۹۰ و ۱۴۰۰

کلهر در سال ۲۰۱۶ در آلبوم«هاونیاز» (Hawniyaz)با آینور دوغان، خواننده کرد، جمیل قوچگیری، نوازنده تنبور، و سلمان گامباروف، نوازنده پیانو، همکاری کرد.این پروژه پس از دیدار هنرمندان در جشنواره مورگنلند شکل گرفت و موسیقی کردی را با ترکیبی از سازهای ایرانی و غربی همراه کرد.آواز کردی آینور دوغان بخش اصلی آلبوم را تشکیل می‌دهد.

یکی دیگر از همکاری‌های او، آلبوم«هنوز پاییز است» (It's Still Autumn)با تریوی رامبرانت فرریخس است که در سال ۲۰۱۹ انتشار بین‌المللی یافت.رامبرانت فرریخس در این مجموعه فورتپیانو می‌نواخت، تونی اُوِرواتر نوازنده ویولونه بود و وینسنت پلانیر از سازهای کوبه‌ای طراحی‌شده خود استفاده می‌کرد.

قطعات«هنوز پاییز است»در دو مجموعه«سپیده‌دم»و«شامگاه»تنظیم شده‌اند.نوازندگان در بخش‌هایی از موسیقی، قطعات آهنگسازی‌شده را اجرا می‌کنند و در بخش‌های دیگر به بداهه‌نوازی می‌پردازند.این همکاری موسیقی ایرانی را با تجربه نوازندگانی همراه کرد که در زمینه جاز و موسیقی تاریخی اروپا نیز فعالیت داشته‌اند.

در سال ۲۰۲۳، آلبوم«آسمان همه‌جا یک‌رنگ است» (The Sky Is the Same Colour Everywhere)با همکاری کلهر و تومانی دیاباته، نوازنده کورا از کشور مالی، منتشر شد.آشنایی این دو نوازنده به سال ۲۰۱۶ بازمی‌گشت.کورا، از سازهای زهی موسیقی غرب آفریقا، در این مجموعه با کمانچه همراه شده است.

عنوان آلبوم از شعر«چاووشی»مهدی اخوان ثالث الهام گرفته است.این اثر در سال ۲۰۲۴ جایزه بخش موسیقی تلفیقی مجله سونگ‌لاینز را دریافت کرد.

موسیقی فیلم و تلویزیون

فعالیت کیهان کلهر در موسیقی تصویر، هم نوازندگی برای آثار آهنگسازان دیگر و هم ساخت موسیقی مستقل برای فیلم و مجموعه‌های تلویزیونی را دربرمی‌گیرد.او در سال ۲۰۰۷ در موسیقی فیلم«جوانی بدون جوانی» (Youth Without Youth)به کارگردانی فرانسیس فورد کوپولا، با اوسوالدو گولیخوف همکاری کرد و نوازندگی بخش‌هایی از موسیقی فیلم را برعهده داشت.

در ایران، ساخت موسیقی مجموعه«خاتون»به کارگردانی تینا پاکروان در سال ۱۴۰۰ از فعالیت‌های شناخته‌شده کلهر در این زمینه بود.موسیقی ارکستری این مجموعه با همراهی ارکستر فیلارمونیک پراگ و به رهبری آدام کلمنس ضبط شد.موسیقی تیتراژ«خاتون»نیز در مرداد ۱۴۰۰ منتشر شد.

داستان«خاتون»در ایرانِ دوران اشغال متفقین در جنگ جهانی دوم می‌گذرد.کلهر برای این مجموعه موسیقی متناسب با فضای تاریخی و روابط شخصیت‌ها ساخت و از امکانات سازهای ایرانی و ارکستر بهره گرفت.

کنسرتوی«ونوس در آینه»

«ونوس در آینه» (Venus in the Mirror)کنسرتویی برای کمانچه، ویولنسل و ارکستر است که کیهان کلهر آن را با توجه به همکاری دیرینه خود با یویو ما ساخت.شکل‌گیری ایده اثر به سال ۲۰۲۲ بازمی‌گردد.کلهر در توضیح زمینه ساخت آن، به رویدادهای اجتماعی ایران، اعتراضات«زن، زندگی، آزادی»و وضعیت جوانان ایرانی، به‌ویژه زنان، اشاره کرده است.

این اثر در ۲۲ خرداد ۱۴۰۳، برابر با ۱۱ ژوئن ۲۰۲۴، طی برنامه‌ای کارگاهی در دانشگاه میشیگان اجرا شد.برگزارکنندگان این برنامه را پیش‌نمایش اثر معرفی کردند.

نخستین اجرای رسمی جهانی«ونوس در آینه»در ۶ تیر ۱۴۰۴، برابر با ۲۷ ژوئن ۲۰۲۵، در تالار الب‌فیلارمونی هامبورگ برگزار شد.در این کنسرت، کیهان کلهر نوازندگی کمانچه و یویو ما نوازندگی ویولنسل را برعهده داشتند و ارکستر ان‌دی‌آر به رهبری آلن گیلبرت آن‌ها را همراهی کرد.

«ونوس در آینه»به سفارش مشترک جشنواره مورگنلند، ان‌دی‌آر و مؤسسه موسیقی دانشگاهی اَن‌آربر ساخته شد.در اجرای اثر، بخش‌های ارکستر و ویولنسل بر اساس نت‌نویسی پیش می‌روند، اما بخش کمانچه فضایی برای اجرای آزادانه‌تر و بداهه‌پردازی دارد.کلهر در این کنسرتو از تجربه سال‌های طولانی همکاری با ارکسترهای غربی و شیوه بداهه‌نوازی موسیقی ایرانی بهره گرفته است.

شیوه نوازندگی و آموزش

بداهه‌پردازی از ویژگی‌های اصلی نوازندگی کیهان کلهر است.او در اجراهای خود، جمله‌های موسیقایی را بر اساس فضای دستگاهی یا مقامی اثر گسترش می‌دهد و در جریان نوازندگی با تغییر ریتم، شدت صدا و شیوه آرشه‌کشی، مسیر موسیقی را پیش می‌برد.

کلهر در گفت‌وگویی با رسانه قنطره، حفظ سنت بداهه‌نوازی و تک‌نوازی را از هدف‌های خود در آموزش موسیقی معرفی کرده است.او بر این باور است که نوازنده، علاوه بر فراگیری ردیف و مهارت اجرایی، باید توانایی شکل‌دادن به موسیقی را در همان لحظه اجرا نیز به دست آورد.

در یکی از اجراهای ثبت‌شده او در مؤسسه اسمیتسونین در سال ۲۰۱۲، مسیر موسیقی از دستگاه راست‌پنجگاه آغاز می‌شود، به افشاری و سه‌گاه می‌رسد و دوباره به راست‌پنجگاه بازمی‌گردد.در بخش‌هایی از اجرا، جمله‌های آزاد کمانچه با همراهی تنبک به قطعات ضربی، از جمله ریتم پنج‌ضربی، تبدیل می‌شوند.کلهر در این اجرا از صدای زخمه‌ای کمانچه نیز استفاده کرده است.

او در آثار مشترک خود نیز بداهه‌نوازی را متناسب با ساز همراه پیش می‌برد.در آلبوم‌هایی مانند«باران»و«باد»، جمله‌های کمانچه در پاسخ به سیتار یا باغلاما تغییر می‌کنند و موسیقی بر پایه گفت‌وگوی دو نوازنده شکل می‌گیرد.در آثاری مانند«تاخت هزار اسب»و«ونوس در آینه»نیز بداهه‌پردازی کمانچه در کنار بخش‌های نت‌نویسی‌شده گروه زهی یا ارکستر قرار می‌گیرد.

اجرا در ایران، مهاجرت و مواضع عمومی

در خرداد ۱۳۹۴، برنامهٔ مشترک کلهر با بروکلین رایدر در تهران لغو شد.پیروز ارجمند، مدیر وقت دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، علت را به ادارهٔ اماکن نسبت داد؛ در مقابل، مقام ادارهٔ اماکن مسئولیت را رد کرد و به تصمیم مرجع دیگری اشاره کرد.

در اردیبهشت ۱۳۹۵، کنسرت او در نیشابور نیز لغو شد.محمدحسین توتونچیان، تهیه‌کنندهٔ برنامه، در گفت‌وگو با تسنیم گفت مجوزهای لازم گرفته شده بود، اما دستور دادستانی مانع اجرا شد.خانهٔ موسیقی به این تصمیم اعتراض کرد.در واکنش‌ها، یک تشکل فرزندان شهدا در نیشابور نیز مخالفت با برنامه را به خود منتسب ندانست.این موضع‌ها نشان می‌دهد که نمی‌توان موافقت یا مخالفت با کنسرت را بدون سند به تمام گروه‌های اجتماعیِ شهر تعمیم داد.[^29]

در کنار این محدودیت‌ها، کلهر اجراهایی رایگان برگزار کرد.کنسرت‌های خرمشهر و زاهدان در زمستان ۱۳۹۵ از نمونه‌های مستندند.اهمیت این فعالیت در دسترسی مخاطبانی است که لزوماً در شبکهٔ سالن‌های اصلی یا بازار بلیتِ شهرهای بزرگ حضور ندارند.برگزاری چنین برنامه‌هایی، وجهی عملی از نسبت موسیقی حرفه‌ای با عدالت در دسترسی فرهنگی را نشان می‌دهد.[^30]

جابه‌جایی میان ایران و آمریکا نیز تنها تابع برنامهٔ هنری نبود.در گزارش ان‌پی‌آرِ ۲۰۲۱، مشکلات ورود همسر او، زهره سلطان‌آبادی، به آمریکا و نگرانی دربارهٔ وضعیت اقامت خودش شرح داده شده است.پس از پیگیری، اعتبار اقامت او تأیید شد، اما مشکل همسرش باقی ماند.کلهر زندگی مشترک در ایران را بر ادامهٔ اقامت جداگانه ترجیح داد.

مواضع او دربارهٔ ادامه یا تعطیلی فعالیت هنری در دوره‌های بحران نیز درخور توجه است.در دی ۱۳۹۸، اجراهای شهر خاموش را به جان‌باختگانِ سرنگونی هواپیمای اوکراینی و بازماندگان آنان تقدیم کرد.ادامهٔ کنسرت با انتقادِ خواستاران لغو روبه‌رو شد؛ در مقابل، گزارش تسنیم بر امکان همراهی با سوگ عمومی از راه اجرا تأکید داشت.[^31]

در مهر ۱۴۰۱، کلهر در بیانیه‌ای از معترضان حمایت کرد و از هنرمندان خواست فعالیت فرهنگی را، به‌ویژه در ایران، تعطیل نکنند.در این موضع، ادامهٔ هنر وسیله‌ای برای حضور اجتماعی و رساندن صدا معرفی شده بود.درعین‌حال پس از جنگ تحمیلی سوم موضع روشنی درباره این جنگ از کلهر دیده نشد؛ مساله ای که با انتقاد رسانه ها و کاربران شبکه های اجتماعی روبرو شد.

دریافت حرفه‌ای و جایگاه فرهنگی

جوایز و نامزدی‌های کلهر در چند سطح قرار می‌گیرند.بارانبا گروه غزل و آلبوم‌های بی‌تو به‌سر نمی‌شود و فریاد در سوابق نامزدی گرمی ثبت شده‌اند.جایزهٔ گرمی ۲۰۱۷ بهSing Me Homeاز یویو ما و گروه جادهٔ ابریشم تعلق گرفت.تمایز میان نامزدی یک اثر، مشارکت در آلبومِ برنده و جایزهٔ فردی برای خواندن دقیق این کارنامه ضروری است.

جایزهٔ روح انسانی ایزاک استرن در ۲۰۱۸ و جایزهٔ هنرمند وومکس در ۲۰۱۹، شناخت حرفه‌ای او را فراتر از فروش یا موفقیت یک آلبوم نشان می‌دهند.وومکس در معرفی او، بر نوازندگی، نوآوری و رساندن موسیقی ایرانی به مخاطبان جهان تأکید کرده است.جایزهٔ سونگ‌لاینز برای همکاری با دیاباته نیز به یک اثر مشترک تعلق دارد و استمرارِ دریافت مثبت از این مسیر هنری را نشان می‌دهد.

بااین‌حال، ارزش فرهنگی این کارنامه را نمی‌توان تنها با جوایز توضیح داد.شب، سکوت، کویررابطهٔ موسیقی نواحی با سنت دستگاهی را به اثری شنیدنی تبدیل می‌کند؛ شهر خاموش حافظهٔ خشونت علیه غیرنظامیان را در موسیقی سازی صورت‌بندی می‌کند؛ و همکاری‌های طولانی با نوازندگان دیگر، ساز ایرانی را در موقعیت مشارکت و تولید قرار می‌دهند.این مصداق‌ها، سازوکارِ اثرگذاری او را روشن‌تر از تعبیرهای کلی دربارهٔ شهرت جهانی نشان می‌دهند.

در سنجش تجربه‌های او نیز باید تفاوت آثار را حفظ کرد.دونوازیِ متکی بر سنت‌های مقامی، آلبوم آوازی کردی، موسیقی سریال و کنسرتوی ارکستری، مسئله و مخاطب یکسان ندارند.نام مشترکِ«تلفیق»نمی‌تواند تفاوت کیفیت گفت‌وگو، نسبت با منبع ملودیک یا میزان آزادیِ نوازندگان را توضیح دهد.جایگاه کلهر در موسیقی ایران از همین تنوعِ همراه با استمرار شکل گرفته است:حفظ محور کمانچه و بداهه، در قالب‌هایی که امکانات اجرایی و دایرهٔ مخاطبان آن را تغییر می‌دهند.

جوایز و افتخارات

کیهان کلهر در طول فعالیت هنری خود، جوایز و افتخاراتی از نهادهای موسیقی بین‌المللی دریافت کرده است.او همچنین در چند اثر نامزد دریافت جایزه گرمی بوده و در آلبوم برنده گرمی گروه جاده ابریشم مشارکت داشته است.

در سال ۲۰۱۸، جایزه«روح انسانی ایزاک استرن»در شانگهای به کلهر اهدا شد.این جایزه به هنرمندانی تعلق می‌گیرد که با موسیقی در گسترش درک متقابل و ارتباط انسانی نقش داشته‌اند.

کلهر در سال ۲۰۱۹ نیز جایزه هنرمند وومکس را دریافت کرد.برگزارکنندگان این رویداد، مهارت او در نوازندگی کمانچه، نوآوری در موسیقی و همکاری با هنرمندان کشورهای مختلف را از دلایل انتخابش اعلام کردند.مراسم اهدای جایزه در ۲۷ اکتبر ۲۰۱۹ در شهر تامپره فنلاند برگزار شد و کلهر در برنامه پایانی همراه اردال ارزنجان به اجرای موسیقی پرداخت.

آلبوم«برایم بخوان تا به خانه برگردم» (Sing Me Home)از گروه جاده ابریشم در سال ۲۰۱۷ برنده جایزه گرمی شد.کلهر از هنرمندان حاضر در این آلبوم بود.پیش از آن نیز«باران»با گروه غزل و آلبوم‌های«بی‌تو به‌سر نمی‌شود»و«فریاد»از آثار مرتبط با او در میان نامزدهای گرمی قرار گرفته بودند.

آلبوم«آسمان همه‌جا یک‌رنگ است»، حاصل همکاری کلهر و تومانی دیاباته، نیز در سال ۲۰۲۴ جایزه بخش موسیقی تلفیقی سونگ‌لاینز را دریافت کرد.

سال      جایزه یا رویداد    اثر یا زمینه دریافت          نتیجه

۲۰۰۳  جایزه گرمی       آلبوم«باران»با گروه غزلنامزد

۲۰۰۴  جایزه گرمی       آلبوم«بی‌تو به‌سر نمی‌شود»نامزد

۲۰۰۶  جایزه گرمی       آلبوم«فریاد»      نامزد

۲۰۱۷  جایزه گرمی       آلبوم «Sing Me Home»از گروه جاده ابریشم          برنده؛ مشارکت در آلبوم گروهی

۲۰۱۸  جایزه روح انسانی ایزاک استرن      فعالیت‌های موسیقایی و فرهنگی       برنده

۲۰۱۹  جایزه هنرمند وومکس       مجموعه فعالیت‌های حرفه‌ای           برنده

۲۰۲۴  جایزه موسیقی سونگ‌لاینز «آسمان همه‌جا یک‌رنگ است»؛ همکاری با تومانی دیاباته         برنده بخش تلفیقی

آثار منتخب

آثار