شهرام ناظری (زادهٔ ۲۹ بهمن ۱۳۲۸ در کرمانشاه)، خواننده، آهنگساز و از چهرههای سرشناس موسیقی ایرانی است که در موسیقی دستگاهی، موسیقی کردی و اجرای شعر فارسی فعالیت کرده است. جایگاه او در آواز ایران بیش از همه با شیوهٔ متمایز خواندن، همکاری با گروههای سهتار و تنبور، و گسترش اجرای اشعار مولانا شناخته میشود. آثاری چون صدای سخن عشق، گل صدبرگ و آتشی در نیستان، در کنار تصنیف «کاروان شهید» و آلبوم آرش کمانگیر، گسترهای از موضوعهای عرفانی، اجتماعی و حماسی را در کارنامهٔ او نشان میدهند.
ناظری متولد ۲۹ بهمن ۱۳۳۰ است و در خانوادهای آشنا با موسیقی پرورش یافت و از کودکی آواز خواند. در جوانی برای فراگیری ردیف آوازی به تهران رفت و نزد موسیقیدانانی از جمله محمود کریمی و عبدالله دوامی آموزش دید. فعالیت حرفهای او با رادیو و سپس همکاری با موسیقیدانان کانون چاووش گسترش یافت. در سالهای نخست پس از انقلاب، صدایش در آثاری متناسب با فضای اجتماعی آن دوره شنیده شد. «کاروان شهید»، با آهنگسازی محمدرضا لطفی، شعر محمد ذکایی و اجرای گروه شیدا، از شناختهشدهترین نمونههای این دوره و از آثار مرتبط با خاطرهٔ جنگ ایران و عراق است.
مسیر دیگری که نام ناظری را در موسیقی ایران تثبیت کرد، اجرای مولانا بود. او پیش از شهرت گل صدبرگ، مثنوی «موسی و شبان» را با همراهی جلال ذوالفنون و بهزاد فروهری ضبط کرده بود. سپس در صدای سخن عشق با گروه تنبور شمس به سرپرستی کیخسرو پورناظری همکاری کرد. گل صدبرگ، حاصل کار مشترک او، ذوالفنون و رضا قاسمی در اوایل دههٔ ۱۳۶۰، آواز مولانا را با صدای جمعی سهتارها و ضرباهنگ قطعهٔ «اندکاندک» به جمع گستردهتری از شنوندگان رساند. آتشی در نیستان نیز ادامهٔ مهم همکاری ناظری و ذوالفنون بود.
در سبک حرفهای او، شناخت ردیف با لحنهای برآمده از موسیقی زاگرس و بیان نمایشی شعر همراه میشود. آواز ناظری اغلب با تأکیدهای روشن بر کلمات، تحریرهای متناسب با ضرباهنگ شعر و تغییر حالت میان نجوا و بیان حماسی شناخته میشود. این ویژگیها در همهٔ آثار به یک شکل حضور ندارند: خواندن با گروه تنبور، اجرای تصنیف جنگی و روایت منظومهٔ آرش کمانگیر هرکدام بیان متفاوتی میطلبند. سهم نوازندگان و آهنگسازان همکار او نیز در شکلگیری این آثار تعیینکننده بوده است.
ناظری در دهههای بعد، افزون بر مولانا، به شعر نو و روایتهای ملی پرداخت. آواز او در در گلستانه، بر شعر سهراب سپهری و موسیقی هوشنگ کامکار، و در آرش کمانگیر، بر منظومهٔ سیاوش کسرایی و موسیقی پژمان طاهری، دو نمونه از این گسترشاند. اجراهای برونمرزیاش به معرفی آواز ایرانی و شعر فارسی کمک کرد و در سال ۱۳۸۶ نشان شوالیهٔ هنر و ادب فرانسه را دریافت کرد. دانشگاه استنفورد نیز در سال ۱۴۰۳ چهاردهمین جایزهٔ بیتا برای هنرهای فارسی را به او اختصاص داد.
زندگی و آموزش موسیقی
ناظری در کرمانشاه و در محیطی خانوادگی آشنا با آواز و شعر پرورش یافت.مادرش، به روایت زندگینامهٔ منتشرشده از سوی برنامهٔ ایرانشناسی دانشگاه استنفورد، نخستین کسی بود که استعداد آواز او را پرورش داد.او در کودکی در برنامهای از رادیو کرمانشاه خواند.کرمانشاه، با همنشینی موسیقی شهری، آوازهای کردی و سنتهای تنبور، از همان آغاز بخشی از تجربهٔ شنیداری او را شکل داد.
در اوایل دههٔ ۱۳۵۰ به تهران رفت و آموزش آواز ایرانی را نزد محمود کریمی، عبدالله دوامی و دیگر استادان این حوزه پی گرفت.حضور در رادیو و اجرا در جشن هنر توس، او را با فضای حرفهای موسیقی دستگاهی و نسل آهنگسازان و نوازندگان آن دوره پیوند داد.این آموزش اهمیت دارد، زیرا لحن متفاوتِ سالهای بعد او از ناآشنایی با ردیف پدید نیامد؛ ناظری پس از فراگیری آن، برای بیان شخصی خود به شعر، موسیقی زادگاهش و شیوههای دیگر اجرا رجوع کرد.
اختلاف تاریخ تولد در زندگینامهٔ او باید جداگانه ثبت شود.برنامهٔ دانشگاه استنفورد تاریخ ۲۲ اوت ۱۹۴۹، برابر با ۳۱ مرداد ۱۳۲۸، را درج کرده است.ابوالحسن مختاباد امرایی در گزارشی با ارجاع مشخص به بخارا، شمارهٔ ۱۴۸، صفحهٔ ۲۰۷، نوشته است که بنا بر روایت ناظری، این تاریخ برای شناسنامه انتخاب شده و او در ۲۹ بهمن ۱۳۳۰ به دنیا آمده است.تا زمانی که سند دیگری این تعارض را رفع نکرده، ذکر تاریخ دوم با انتساب به روایت صاحب مدخل دقیقتر از حذف اختلاف است.
چاووش و موسیقی سالهای انقلاب و جنگ
ناظری در سالهای منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ و پس از آن با هنرمندان کانون چاووش و گروههای شیدا و عارف همکاری کرد؛ مجموعهای که نامهایی چون محمدرضا لطفی، حسین علیزاده و پرویز مشکاتیان با آن پیوند دارند.این همکاری او را در متن یکی از دورههای اثرگذار موسیقی ایرانی قرار داد:زمانی که تصنیف و اجرای گروهی، علاوه بر کارکرد هنری، حامل تجربهها و عواطف عمومیِ تحولات سیاسی و اجتماعی بود.
«کاروان شهید»نمونهای مشخص از این نسبت است.در شناسنامهٔ نسخهای از چاووش ۸، تاریخ ضبط تابستان ۱۳۵۹، آهنگسازی محمدرضا لطفی، شعر محمد ذکایی و آواز شهرام ناظری ثبت شده است.قطعه با اجرای گروه شیدا در فضای آغاز جنگ ایران و عراق شکل گرفت.لحن سوگوار آن، برخلاف تصور ساده از موسیقی جنگ، تنها بر هیجان رزمی تکیه ندارد؛ اندوه فقدان را نیز وارد روایت جمعی جنگ میکند.[^4][^12]
دربارهٔ پیدایش ملودی«کاروان شهید»روایتهای متفاوتی منتشر شده است.در یک گفتوگوی پژوهشی، ارسلان کامکار نسبتدادن ملودی اصلی به ناظری را رد کرده و آهنگ را متعلق به لطفی دانسته است.شناسنامهٔ اثر نیز لطفی را آهنگساز معرفی میکند.
مولویخوانی و همکاری با ذوالفنون
یکی از تجربههای آغازین ناظری در اجرای شعر مولانا، ضبط«موسی و شبان»در سال ۱۳۵۶ بود.او در گفتوگویی پس از درگذشت جلال ذوالفنون توضیح داد که برای اجرای این روایت منظوم از ذوالفنون و نوازندهٔ نی، بهزاد فروهری، کمک گرفت؛ هرچند آن ضبط در همان زمان انتشار گستردهای نیافت.انتخاب یک داستان بلند از مثنوی برای آواز، مسئلهای فراتر از یافتن ملودی داشت:خواننده باید تغییر شخصیتها و فرازهای روایت را نیز به گوش شنونده میرساند.[^5]
همکاری با گروه تنبور شمس، به سرپرستی کیخسرو پورناظری، مسیر دیگری برای این تجربه گشود.در صدای سخن عشق، صدای ناظری در کنار تنبور، دف و آوازهای برخاسته از سنتهای منطقهٔ کرمانشاه قرار گرفت.این همنشینی به معنای اجرای صرفِ ردیف دستگاهی با سازی متفاوت نبود؛ رنگ سازها، ضرباهنگ جمعی و شیوهٔ خواندن، فضای جداگانهای برای شعر عرفانی میساختند.سهم نوازندگانی چون سید خلیل عالینژاد و علیاکبر مرادی نیز در شناخت این اثر ضروری است.
گل صدبرگ در اوایل دههٔ ۱۳۶۰ به یکی از نقاط عطف کار ناظری تبدیل شد.خود او در گفتوگو دربارهٔ این اثر بر همفکری سهجانبهاش با جلال ذوالفنون و رضا قاسمی تأکید کرده است.همنوازی چند سهتار و اجرای«اندکاندک»با شعر مولانا، به اثر هویتی بخشید که جدا از شهرت خواننده نیز قابل بررسی است.در اینجا سازبندی، انتخاب شعر و آواز به یک اندازه در رسیدن اثر به مخاطبان نقش داشتند.
همکاری ناظری و ذوالفنون در آتشی در نیستان ادامه یافت.قطعهٔ عنوان آلبوم بر شعری از مجذوب تبریزی است و ناظری دربارهٔ شکلگیری آن گفته است که ملودی اولیه را خود ساخت و ذوالفنون ادامهٔ کار را برعهده گرفت.دیگر قطعات آلبوم نیز حاصل نقشهای متفاوت این دو هنرمند در ساخت و اجرا هستند.این جزئیات نشان میدهد عنوان«خواننده»همهٔ مشارکت ناظری را توضیح نمیدهد، همانطور که نباید آهنگسازی تمامی قطعات یک آلبوم مشترک را به او نسبت داد.
شعر نو، روایت ملی و همکاریهای بعدی
گرایش ناظری به شعر، در مولانا متوقف نماند.در در گلستانه، ساختهٔ هوشنگ کامکار، اشعار سهراب سپهری با آواز او و دکلمهٔ احمدرضا احمدی اجرا شد.برخورد با شعر سپهری، که جملهبندی و تصویرسازیاش با غزل و مثنوی تفاوت دارد، امکان دیگری برای آواز معاصر فراهم میکرد.شورانگیز با آهنگسازی حسین علیزاده، اجراشده در سال ۱۳۶۷ و منتشرشده بهصورت آلبوم در سال بعد، از همکاریهای مهم دیگر این دوره بود.
ناظری در سالهای بعد با گروه دستان نیز همکاری کرد؛ از جمله در لولیان، با آهنگسازی حمید متبسم.این آثار نشان میدهند که کارنامهٔ او بر همکاریهای پایدار اما متنوع بنا شده است:خواننده در انتخاب و بیان شعر شخصیت خود را حفظ میکند، درحالیکه زبان سازی و آهنگسازی هر گروه امکانات تازهای پیش روی او میگذارد.
توجه او به حماسههای ایرانی در اجراهای شاهنامهخوانی و آثاری چون آرش کمانگیر آشکار است.این آلبوم در اسفند ۱۳۹۷ بر پایهٔ منظومهٔ سیاوش کسرایی منتشر شد؛ آهنگساز آن پژمان طاهری و خوانندهاش ناظری است.روایت آرش در این اثر، امکان انتقال از بیان تغزلی یا عرفانی به بیان حماسی را فراهم میکند.تمایز نقشها در اینجا نیز روشن است:منظومه از کسرایی، ساخت موسیقی از طاهری و اجرای آواز از ناظری است.
فعالیت او در سالهای اخیر نیز ادامه داشته است.ثبت انتشار تکآهنگ«امشب»با نام شهرام ناظری و تهمورس پورناظری در شهریور ۱۴۰۵، نمونهای از همکاری تازهٔ او در قالب انتشار دیجیتال است.ثبت یک تکآهنگ، البته مبنایی برای ادعای انتشار آلبومی تازه یا داوری دربارهٔ مرحلهای جدید در سبک او نیست.
شیوهٔ آواز و ویژگیهای حرفهای
ناظری در آواز از دو پشتوانه بهره میگیرد:آموزش ردیف موسیقی ایرانی و تجربهٔ لحنهای منطقهٔ زاگرس.در اجرای او، تأکید بر هجاهای شعر، تغییر شدت و رنگ صدا، و رفتوآمد میان حالتهای آرام و حماسی اهمیت دارد.این ویژگیها بهویژه هنگامی شنیده میشوند که شعر حالت خطابی یا روایی پیدا میکند.پیمان سلطانی، آهنگساز، در ارزیابی آواز او بر«تشخص فردی»و لحن حماسیاش تأکید کرده است؛ این داوریِ یک موسیقیدان است، نه معیاری برای برتر دانستن همهٔ اجراهای ناظری بر دیگر خوانندگان.
ریتم در شیوهٔ او فقط ویژگی تصنیفهای ضربی نیست.ناظری در خواندن شعرهایی چون«موسی و شبان»یا قطعات مولانا، با مکث، تکرار، تغییر تأکید و جابهجایی میان گفتار و آواز به حرکت متن توجه میکند.از سوی دیگر، صدای او در صدای سخن عشق به گروه تنبور پاسخ میدهد، در کاروان شهید بخشی از بیان سوگوار یک گروهنوازی است و در آرش کمانگیر وظیفهٔ روایت منظومهای حماسی را دارد.این تفاوتها نشان میدهند که بررسی سبک ناظری با یک صفت کلی مانند«عرفانی»به پایان نمیرسد.
بازتاب جهانی و نشانها
اجراهای ناظری در بیرون از ایران، بهویژه برنامههای متکی بر شعر مولانا، بخشی از حضور بینالمللی موسیقی ایرانی در دهههای اخیر بودهاند.دانشگاه استنفورد در معرفی او بر نقش آوازش در شناساندن شعر مولانا و نیز بر پیوند میان سنتهای عرفانی و حماسی در آثارش تأکید کرده است.این توصیف، ارزیابی نهاد برگزارکنندهٔ مراسم بزرگداشت اوست و باید به همان نهاد منتسب بماند.
در سال ۱۳۸۶ نشان فرانسوی شوالیهٔ هنر و ادب(Chevalier des Arts et des Lettres) به ناظری اهدا شد.در شماری از گزارشهای فارسی، همین رویداد با عنوان«لژیون دونور»معرفی شده است؛ اما گزارش همزمان تهران تایمز و متن برنامهٔ دانشگاه استنفورد نام مشخص«هنر و ادب»را ثبت کردهاند.برای پرهیز از خلط نشانهای فرانسه، همین عنوان در شناسنامهٔ افتخارات او مبنا قرار میگیرد.در اردیبهشت ۱۴۰۳ نیز برنامهٔ ایرانشناسی استنفورد مراسم چهاردهمین جایزهٔ بیتا برای هنرهای فارسی را به نام او برگزار کرد.
نسبت با نهادهای فرهنگی و رسانهای
حضور ناظری در آثار چاووش و اجرای«کاروان شهید»، بخشی از تاریخ موسیقی انقلاب و جنگ ایران و عراق است.در همان حال، او در سالهای بعد از شیوهٔ مواجههٔ صداوسیما با موسیقی ایرانی و حقوق پدیدآورندگان انتقاد کرد.او همچنین از محدودیتهای برگزاری کنسرت و حضور نوازندگان زن در برخی اجراها انتقاد کرده است.در مقابل، آثار و اجراهایش در ایران، از جمله انتشار آرش کمانگیر، در همین ساختار فرهنگی تولید و عرضه شدهاند.بررسی جایگاه ناظری مستلزم دیدن هر دو واقعیت است:مشارکت در ساخت بخشی از حافظهٔ موسیقایی ایران پس از انقلاب و نقد صریح برخی سیاستهای فرهنگی و رسانهای آن.
آثار شاخص
دوره یا سال | اثر | نقش ناظری | همکار یا ویژگی اصلی |
|---|---|---|---|
۱۳۵۶؛ ضبط اولیه | موسی و شبان | آواز و کار بر روایت منظوم | با جلال ذوالفنون و بهزاد فروهری.[^5] |
از ۱۳۵۸ | صدای سخن عشق | آواز | با گروه تنبور شمس به سرپرستی کیخسرو پورناظری.[^6] |
ضبط در ۱۳۵۹ | «کاروان شهید»، در چاووش ۸ | آواز | آهنگ محمدرضا لطفی، شعر محمد ذکایی، اجرای گروه شیدا.[^12] |
اوایل دههٔ ۱۳۶۰ | گل صدبرگ | آواز و مشارکت در شکلگیری اثر | با جلال ذوالفنون و رضا قاسمی؛ دربردارندهٔ«اندکاندک».[^1][^5] |
۱۳۶۶ | در گلستانه | آواز | آهنگ هوشنگ کامکار بر شعر سهراب سپهری.[^14] |
۱۳۶۷ | آتشی در نیستان | آواز و ساخت برخی قطعات | با جلال ذوالفنون؛ قطعهٔ عنوان بر شعر مجذوب تبریزی.[^13] |
اجرای ۱۳۶۷؛ انتشار ۱۳۶۸ | شورانگیز | آواز | آهنگسازی حسین علیزاده.[^1] |
۱۳۸۴ | لولیان | آواز | همکاری با حمید متبسم و گروه دستان.[^15] |
۱۳۹۷ | آرش کمانگیر | آواز | آهنگ پژمان طاهری بر منظومهٔ سیاوش کسرایی.[^8] |
۱۴۰۵ | «امشب» | اجرا | تکآهنگ منتشرشده با نام ناظری و تهمورس پورناظری.[^16] |

کاروان شهید

اندک اندک جمع مستان میرسند

آتش در نیستان
با صدای شهرام ناظری و سرپرستی و آهنگسازی جلال ذوالفنون
قطعه کاروان شهید
قطعه «کاروان» یا «کاروان شهید» یکی از تصنیفهای ارزشمند دوران دفاع مقدس است که با شعری از محمد ذکایی توسط شهرام ناظری و زندهیاد محمدرضا لطفی تولید شده است.
در روزهای ابتدایی جنگ یکی از دوستان شهرام ناظری به شهادت میرسد. ناظری در واکنش به این رویداد، سراسیمه به کرمانشاه رفت تا در مراسم خاکسپاری وی شرکت کند. در طول این مراسم ملودی قطعهٔ کاروان شهید به ذهن ناظری خطور کرد، و پس از بازگشت به تهران وی این ملودی را در نشستی مشترک با محمدرضا لطفی و هوشنگ ابتهاج اجرا کرد و همانجا ایدهٔ ساخت این تصنیف شکل گرفت و لطفی برایش مقدمهای در آواز شوشتری نوشت و این اثر با صدای شهرام ناظری و همراهی اعضای گروه «شیدا» ضبط میشود و همراه با قطعات دیگر در آلبوم «چاووش ۸» جای میگیرد
بعداً اجرای مفصلتری از آن به همراه یک پیشدرآمد، در آلبوم چاووش ۸ گنجانده شد پس از آن لطفی تا حدود ۳۰ سال این قطعه را اجرا نکرد. در سال ۱۳۸۷ وی در مراسمی در بیستمین جشنواره موسیقی فجر که در تالار بزرگ کشور در تهران برگزار شد، این قطعه را به همراه چند قطعهٔ دیگر از آثار خود اجرا کرد.
این اثر، جزو اولین قطعات موسیقی بود که پس از انقلاب اسلامی ایران در ایران منتشر شد؛ این قطعات را آغازگر فصلی تازه در موسیقی ایران دانستهاند.

شهرام ناظری در کنار حسین علیزاده در حال اجرای کنسرت
آثار
شهرام ناظری از سال ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۰ آلبومهای چاووش به شمارههای (۲،۳،۴،۷ و ۸) را با همکاری گروههای شیدا و عارف کانون فرهنگی و هنری چاووش به سرپرسی محمدرضا لطیفی، حسین علیزاده و پرویز مشکاتیان آواز خوانی کرد. دیگر آثار وی عبارتاند از:
آلبومها
آلبومها | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
نام آلبوم | سال اجرا / انتشار | آهنگ ساز | نوازندگان / گروه | خواننده | ناشر | توضیحات |
چاووش ۲ | ۱۳۵۷ | گروه شیدا | محمدرضا شجریان، شهرام ناظری | کانون چاووش | اولین اثر با حضور شهرام ناظری، با محتوای مرتبط با انقلاب ۱۳۵۷ ایران، شامل دو سرود: شب نورد (برادر نوجوونه، با صدای محمدرضا شجریان) و آزادی (آن زمان که بنهادم، با صدای ناظری) | |
چاووش ۳ | ۱۳۵۷ | محمدرضا لطفی، حسین علیزاده | گروه شیدا | محمدرضا شجریان، بیژن کامکار، شهرام ناظری | کانون چاووش | با محتوای مرتبط با انقلاب ۱۳۵۷ ایران، در این آلبوم از اشعار «هوشنگ ابتهاج»، «جواد آذر»، «سیاوش کسرایی»، «ابوالقاسم لاهوتی»، «محمد فرخی یزدی»، «حمید حمزه» و «امیر برغشی» استفاده شدهاست. این مجموعه حماسی و انقلابی میباشد. |
۱۳۵۷ | محمدرضا لطفی، پرویز مشکاتیان | گروههای شیدا و عارف | هنگامه اخوان، شهرام ناظری | کانون چاووش | تأثیر گرفته از شرایط ایران در ایام انقلاب ۱۳۵۷ ایران، شامل تصنیف بسیار معروف ای پدر اثر محمدرضا لطفی به یاد آیت الله طالقانی | |
۱۳۵۸ | محمدرضا لطفی، پرویز مشکاتیان، هوشنگ کامکار، حسین علیزاده | گروههای شیدا و عارف | محمدرضا شجریان، شهرام ناظری | کانون چاووش | ایران ای سرای امید و همراه شو عزیز با صدای محمدرضا شجریان و بخوان هموطن با صدای شهرام ناظری | |
چاووش ۸ | ۱۳۵۷–۵۹ | محمدرضا لطفی | گروه شیدا | شهرام ناظری، سیما بینا | مؤسسه فرهنگی و هنری چاووش | دربرگیرنده تصنیف خاطره انگیز کاروان شهید |
مثنوی موسی و شبان | ۱۳۵۸ | جلال ذوالفنون، بهزاد فروهری | شرکت سهامی الکترونیک | نی نوازی فروهری | ||
صدای سخن عشق | ۱۳۵۸ | گروه تنبور شمس | اجرای اشعار فارسی و کردی برپایهٔ همنوازی تنبور | |||
باد صبا میآید | ۱۳۶۰ | اشعار از مولانا، سعدی شیرازی، حافظ شیرازی و فخرالدین عراقی | ||||
بشنو از نی | اجرا در ۱۳۶۰ | نواگر | اجرا اوایل دهه۶۰، انتشار سال ۱۳۷۹، اشعار مولانا | |||
گل صدبرگ | ۱۳۶۰ | برپایه همنوازی سه تار، نوازندگان: جلال ذوالفنون، رضا قاسمی، محمدحسن مهدیان، کاوه دلیر آذر، امیرهوشنگ اردلان (سهتار)، بیژن کامکار (دف)، شامل معروفترین اثر شهرام ناظری (تصنیف اندک اندک - شعر مولانا) | ||||
لاله بهار | ۱۳۶۰ | گروه عارف | ه. الف. سایه | |||
نوروز | ۱۳۶۲ | وورلد نتورک | منتشر شده در اروپا، اجرا در شهر کلن آلمان، در بهار ۱۹۹۰، اشعار فارسی و کردی کرمانشاهی، اشعار فارسی از حافظ شیرازی، سعدی شیرازی، ملک الشعرا بهار، رابعه قزادری، فردوسی و باباطاهر | |||
بنمای رخ | ۱۳۶۳ | محمدجلیل عندلیبی | گروه مولانا | اشعار از مولانا و سعدی شیرازی | ||
نجوا | ۱۳۶۳ | حسن یوسف زمانی | گروه سلمک | اجرای اشعار حافظ و مولانا در دستگاه شور و دستگاه ماهور ارکستر | ||
یادگار دوست | ۱۳۶۳ | کامبیز روشن روان | خوش نوا | اجرای ارکستر سمفونیک، تک نوازان: مجتبی میرزاده، محمد کیانینژاد و حمید متبسم، کلمهٔ اشعار در این آلبوم بر عهدهٔ عبدالله آقازاده بودهاست. آلبوم اصلی یادگار دوست پس از ضبط ششماهه، میکس و مسترینگ از استودیو دزدیده شده و آلبوم منتشر شده تنها در کمتر از یک هفته با تلاش شهرام ناظری و کامبیز روشنروان دوباره ضبط شدهاست. | ||
بهاران آبیدر | ۱۳۶۴ | هوشنگ کامکار | ارکستر سمفونیک تهران | بیژن کامکار، شهرام ناظری | اشعار محلی کُردی، حافظ شیرازی و علی اکبر شیدا، اجرا توسط گروه کامکارها، اشعار محلی کُردی با تنظیم عباس کمندی، اجرا توسط ارکستر سمفونیک تهران | |
کیش مهر | ۱۳۶۵ | محمدجلیل عندلیبی | اشعار از علامه طباطبایی، شیخ بهایی، مولانا،سعدی شیرازی و حافظ شیرازی | |||
بیقرار | ۱۳۶۶ | محمدجلیل عندلیبی | گروه مولانا | |||
زمستان | ۱۳۶۶ | اجرای زمستان ، از معروفترین اشعار مهدی اخوان ثالث | ||||
در گلستانه | ۱۳۶۶ | هوشنگ کامکار | اجرا در زمستان سال ۱۳۶۶ به مناسبت شصتمین سال تولد سهراب سپهری، با دکلمهٔ احمدرضا احمدی و همکاری گروه کُرمرکز سرود، اشعار از سهراب سپهری | |||
شورانگیز (آلبوم)|شورانگیز | ۱۳۶۷ | گروههای گروه عارف و گروه شیدا | مؤسسه فرهنگی هنری ماهور | اشعار حافظ شیرازی، مولانا و نظامی گنجوی، در آواز بیات ترک و دستگاه شور | ||
ساقینامه ۱ | کامبیز روشن روان | نامهای دیگر: سوته دلان و صوفی نامه | ||||
ساقینامه ۲ | ۱۳۶۷ | کامبیز روشن روان | نام دیگر: نسیم صبحگاهی | |||
آتشی در نیستان | ۱۳۶۷ | بر پایه همنوازی سه تار و دربرگیرنده تصنیف بسیار معروف آتشی در نیستان حاصل آهنگسازی شهرام ناظری بر روی شعری از مجذوب علیشاه | ||||
دل شیدا | ۱۳۶۷ | فرامرز پایور | گروه ارکستر، گروه استادان موسیقی ایران | اجرا در سال ۱۳۶۷، انتشار در زمستان ۱۳۷۱، در دستگاه اصفهان | ||
سخن تازه | ۱۳۶۷ | مهدی آذرسینا | اشعاری از مولانا و حافظ شیرازی | |||
کنسرت استادان موسیقی ایران | ۱۳۶۸ | فرامرز پایور | گروه استادان موسیقی ایران | اشعاری از «حکیم عمر خیام»، «سعدی شیرازی»، «مولانا»، «حافظ شیرازی»، «عارف قزوینی»، «شیخ بهایی» و ترانههای محلی، مقدمهٔ تصنیف تمنای وصال از ابوالحسن صبا | ||
کنسرتی دیگر | ۱۳۶۸ | داریوش طلایی | بیژن کامکار، داریوش طلایی | تاریخ اجرا سال ۱۳۶۸، تاریخ نشر ۱۳۷۱، اجرا در افشاری و ماهور، آواز به همراه سه تار نوازی داریوش طلایی و تنبک و دف نوازی بیژن کامکار | ||
لیلی و مجنون | ۱۳۶۸ | فرامرز پایور | گروه استادان موسیقی ایران | ضبط در سال ۱۳۶۸ و انتشار در سال ۱۳۸۱، شعر از: مولوی، حافظ، عارف قزوینی | ||
چشم به راه | اردیبهشت ۱۳۷۰ | عطا جنگوک | گروه شهرآشوب | ه. الف. سایه | ||
مهتابرو | ۱۳۷۱ | کیخسرو پورناظری | گروه تنبور شمس | آواز بیستون | برپایه همنوازی تنبور و دربرگیرنده تصنیف معروف مطرب مهتاب رو | |
حیرانی | ۱۳۷۵ | کیخسرو پورناظری | گروه تنبور شمس | هم آواز آهنگ | بخشی از این آلبوم به زبان پارسی و بخش دیگر آن به زبان مادری شهرام ناظری یعنی کردی کرمانشاهی است، برپایه همنوازی تنبور، اشعار کردی، ابوسعید ابوالخیر و مولانا | |
کنسرت کامکارها ۷۶ | ۱۳۷۶ | گروه کامکارها | تمام نی اشعار اجرا شده کردی میباشند | |||
ساز نو آواز نو | ۱۳۷۷ | حمید متبسم | گروه دستان | اعضای گروه دستان در آن زمان: حسین بهروزی نیا، پژمان حدادی، حمید متبسم و اردشیر کامکار | ||
کنسرت ۷۷ | ۱۳۷۷ | گروه کامکارها | شعر و آهنگها کردی و فارسی میباشند، اجرا در گرامیداشت یادروز حافظ در ۲۰ مهر ۱۳۷۷ با همکاری گروه کامکارها در شیراز، اشعار از مولانا و حافظ شیرازی، نسخه لوح فشرده این اثر شامل قطعات کردی نیز میشود | |||
سفر به دیگر سو | ۱۳۷۷ | گروه دستان | سروش | یادوارهٔ «شمس تبریزی»، ضبط اجرای زندهٔ واشینگتن ۱۹۹۸، اشعار از مولانا، نوازندگان: حمید متبسم و کیهان کلهر (سهتار)، پژمان حدادی (دف و تنبک) و حسین بهروزینیا]] (بربط) | ||
آواز اساطیر | ۱۳۷۹ | علیرضا فیض بشی پور | علیرضا فیض بشی پور، حافظ ناظری | نامهای دیگر: «شاهنامهٔ کُردی» و «نغمههای ساسانی»، نوازندهٔ دف و دهل: حافظ ناظری و نوازندهٔ تنبور: علیرضا فیض بشی پور | ||
شهرام ناظری و گروه دستان | میلادی: ۲۰۰۱ | گروه دستان | لونگ دیستانس | اجرای اشعار مولانا و محلی کردی، این اثر در ایران منتشر نشدهاست، این اثر با نام مستی سلامت میکند نیز شناخته میشود، در این اجرا شهرام ناظری علاوه بر آواز خوانی، دف نوازی را نیز بر عهده داشتهاست. | ||
غم زیبا | ۱۳۸۲ | اشعار از مولانا، سعدی شیرازی، حافظ شیرازی و حسن غزنوی، این اثر قرار بود با نام عاشق مشوید انتشار یابد، اجرا در بهار سال ۱۳۸۲ | ||||
تابستان ۱۳۸۲ | شهرام ناظری، علی رستمیان، حمیدرضا نوربخش و علیرضا افتخاری | چهار باغ بانگ | مجموعه ۳ آلبوم بیست سال با آثار پرویز مشکاتیان شامل آهنگهای ساخته شده توسط مشکاتیان است که با خوانندگان مختلف اجرا کرده و در هر یک از این ۳ آلبوم از اجراهای چند خواننده استفاده کردهاست. در این مجموعه آثاری از خوانندگانی چون استاد محمدرضا شجریان، شهرام ناظری و ایرج بسطامی به چشم میخورد، در این آلبوم شهرام ناظری تنها تصنیف محبوب من وطن (شعر برزین آذرمهر) را خواندهاست. | |||
لولیان | ۱۳۸۴ | حمید متبسم | گروه دستان | در آواز دشتی، نوازندگان: سعید فرجپوری، حسین بهروزینیا، پژمان حدادی، بهنام سامانی و حمید متبسم | ||
بیست سال با آثار پرویز مشکاتیان ۲ | زمستان ۱۳۸۵ | پرویز مشکاتیان | گروه عارف | شهرام ناظری، محمدرضا شجریان، ایرج بسطامی، علی رستمیان و حمیدرضا نوربخش | چهار باغ بانگ | مجموعه ۳ آلبوم بیست سال با آثار پرویز مشکاتیان شامل آهنگهای ساخته شده توسط مشکاتیان است که با خوانندگان مختلف اجرا کرده و در هر یک از این ۳ آلبوم از اجراهای چند خواننده استفاده کردهاست. در این مجموعه آثاری از خوانندگانی چون محمدرضا شجریان، شهرام ناظری و ایرج بسطامی به چشم میخورد، در این آلبوم از اجراهای ناظری تصنیفهای لاله بهار و مرا عاشق آمدهاند که قبلاً در لاله بهار منتشر شده بودند |
شور رومی | ۱۳۸۶ | تنظیمکننده: حافظ ناظری، این اثر نامزد دریافت جایزهٔ گرمی ایالات متحده در سال ۲۰۰۷ میلادی شدهاست، اشعار از مولانا به جز تصنیف شیدا شدم که شعر آن از شهرام ناظری (شعر تصنیف شیدا شدم بهاشتباه به مولانا منسوب میشود اما این شعر (با شروع پیدا شدم) از ناظری است. | ||||
سفر عسرت | ۱۳۸۸ | فرخزاد لایق | این اثر در دیگر کشورها با نام «The Book of Austerity» منتشر شدهاست، اشعار از مهدی اخوان ثالث، احمد شاملو، شفیعی کدکنی و هوشنگ ابتهاج | |||
امیرکبیر | ۱۳۹۰ | آوای باربد | اجرای زنده در شهر گرگان در سال ۱۳۸۹ و انتشار در سال ۱۳۹۰ و دربرگیرنده تصنیف گریه کن اثر عارف قزوینی، اشعار از مهدی اخوان ثالث، فریدون مشیری، عارف قزوینی]] و هوشنگ ابتهاج | |||
کنسرت شهرام ناظری و لوریس چکناوریان | ۱۳۹۰ | ارکستر بزرگ کومیتاس ارمنستان | آوای باربد | اجرای ارکستر بزرگ کومیتاس ارمنستان به رهبری مایسترو لوریس چکناوریان در سال ۱۳۸۴ و انتشار در سال ۱۳۹۰، بیشتر آهنگها به زبان مادری شهرام ناظری، زبان کردی کرمانشاهی میباشند، اجراهای متفاوتی از قطعات فارسی آب حیات عشق (شعر مولانا)، زین دوهزاران من و ما (شعر مولانا) و شیدا شدم (شعر شهرام ناظری) | ||
بعد یازدهم | ۱۳۹۲ | حافظ ناظری | شهرام ناظری و حافظ ناظری | بخش اول سمفونی رومی ساختهٔ حافظ ناظری (پسر شهرام ناظری)، رتبهٔ دوم پرفروشترین آلبوم کلاسیک جهان در همان سال انتشار، رونمایی از سه تار تکامل یافته و ابداعی حافظ ناظری | ||
درفش کاویانی، کاوه آهنگر | ۱۳۹۳ | فرید الهامی | گروه فردوسی | اجرای شاهنامه اثر حکیم ابوالقاسم فردوسی، «درفش کاویانی، کاوه آهنگر» مانند بسیاری از کارهای ناظری با وجود سازهای مختلفی که در آن نواخته شدهاست، تنبور محور میباشد. | ||
رقصانه | ۱۳۹۴ | توسط مؤسسه سروش نشر یافته | ||||
عاشق کیست | ۱۳۹۶ | امیر پور خلجی | ارکستر سمفونیک پراگ | |||
آرش کمانگیر | ۱۳۹۷ | ارکستر زهی کنسرت هاوس وین | این آلبوم بر روی منظومه آرش کمانگیر سرودهٔ سیاوش کسرایی ساخته شدهاست. قطبالدین صادقی نیز در بخشهایی از این اثر دکلمه شعر را انجام میدهد | |||
خنیاگر | اسفند ۱۴۰۰ | مسعود خضری | انتشارات سروش | بر اساس موسیقیهای منطقه خراسان | ||
راز عشق | ۱۴۰۲ | محمد ساعد | سروش | |||
افتخارات و جوایز
جوایز و افتخارات | ||
|---|---|---|
جایزه/افتخار | سال | توضیحات |
جایزهٔ «کونکورز» موسیقی فولکلور | ۱۹۷۵ | دریافت جایزهٔ نخست در موسیقی فولکلور. |
جایزهٔ یکم در نخستین دوره آزمون باربد | - | برتری در رشته آواز. |
بهترین موسیقی عرفانی جهان | ۱۹۹۷ | جشنوارهٔ فاس مراکش؛ لقب «پاواروتی ایران» از سوی مطبوعات آمریکا. |
جایزهٔ ویژه شهر ارواین | ۲۰۰۶ | برای گسترش پیام معنوی مولانا و صلح از طریق موسیقی. |
نشان «لژیون دونور» | ۲۰۰۷ | از سوی دولت فرانسه، بالاترین نشان فرهنگی فرانسه. |
نشان «شوالیه ادب و هنر» | ۲۰۰۷ | از سوی دولت فرانسه؛ برای اعتلای فرهنگ و هنر. |
هنرمند برتر آسیا | ۲۰۰۷ | از سوی مجمع آسیاسوسایتی. |
جایزهٔ «اسطورهٔ زنده» | - | از دانشگاه یوسیاِلاِی. |
نشان طلایی سماع بارگاه مولانا | ۱۳۸۶ | از دست اسین چلبی؛ انتخاب به عنوان رئیس افتخاری مرکز مولاناپژوهی دانشگاه سلجوق. |
کلید طلایی شهر خوی | ۱۳۸۶ | در جشنوارهٔ بینالمللی شمس تبریزی. |
لوح سپاس شهرداری ایرواین کالیفرنیا | - | برای تلاش در ترویج پیام معنوی صلح. |
نامگذاری روز ۲۵ فوریه به نام «شهرام ناظری» | ۲۰۰۶ | توسط رئیس شورای شهر و شهردار سندیهگو؛ تقدیر از سوی کنگرهٔ آمریکا. |
تقدیرنامه از دانشگاه هاروارد | - | برای معرفی مولوی و نوآوری در موسیقی ایرانی. |
تقدیرنامه نمایندهٔ مجلس کانادا | - | برای استعداد افسانهای در موسیقی و نبوغ هنری. |
تقدیرنامه دانشگاه آکسفورد | - | پاسداشت چهل سال تلاش برای بالندگی شعر و موسیقی ایرانی. |
نشان عالی یونسکو | ۱۴۰۰ | در مراسم بزرگداشت نظامی. |
گفتاورد
شهرام ناظری در خردادماه ۱۳۹۳ در بین مردم کرمانشاه کنسرتی را با این شعر کردی که «من منالی کرد فارسی نیزانم کرماشانیگم فارسی نیزانم وه زوان کوردی قه ضات» (من فرزند کرد هستم و فارسی نمیدانم/ کرمانشاهی هستم و فارسی نمیدانم) اجرا کرد که با مواضعی از سوی رسانهها همراه شد که وی را متهم به خواندن ترانهای ضد ملی میکرد. وی در واکنش به این اظهارات گفت:
«این یک بیت شعر قدیمی است و محتوای شعر آن کاملا حسی و عاشقانه است و عدهای فقط به دنبال حاشیهسازی هستند که میخواهند از آب گل آلود ماهی بگیرند. محتوای شعر به هیچ عنوان قومیگرایی و این موضوعات مطرح شده نبوده است.
این اشعار از قرنها پیش بوده است که در این مورد خاص شعر میگوید من فرزند کرد هستم که فارسی نمیدانم. اما به زبان کردی جان من به فدای تو که فارس هستی. اتفاقا این شعر مخالف قومیتهاست و میگوید جان من فدای تو که فارس هستی. در حقیقت این موضوعی نبوده است که انقدر بزرگ شود.
این هنرمند افزود: همه روحیات من را میشناسند که آزادوار و به دور از هر تفکری تراوشات هنریام را به همه میگویم و هیچ قومیگرایی در اشعارم ندارم و هنرم را به همه مردم میرسانم.
در دوره کار جدیدم دو سال است که در حال خواندن این کار بودهام. چطور بعد از دو سال این موضوع پررنگ شده است و از جریانات حاشیهای آن اطلاعی نداشتم. به شهرام ناظری این انگها نمیچسبد. همه میدانند که همیشه حس و فرهنگ و روح هنری را خواستم تقویت کنم و برای همه هستم. فقط چون همه آموزههای زندگیام از فرهنگ کرد بوده است طبیعتاً برایم خواندن کردی در اولویت بوده است و طبیعی است که علاقه خاصی به این فرهنگ دارم.[۵]
پانویس
↑ شهرام ناظری در ویکیپدیای انگلیسی
↑ imna.ir – شهرام ناظری کیست؟
↑ musickordi.com
↑ fr.wikipedia.org – Shahram Nazeri
↑ «واکنش شهرام ناظری به حاشیههای کنسرت کرمانشاه». دریافتشده در ۲۶ مهر ۱۴۰۳.