محمدباقر بن محمدجعفر کافى بهارى همدانی (۱۲۷۵–۱۳۳۳ هـ. ق) از علمای برجسته همدان، فقیه، محدّث، مفسّر و روحانی سیاسی مؤثر در دوران مشروطه ایران بود.
وی پس از تحصیلات مقدماتی در بهار و همدان، به نجف هجرت کرد و از محضر استادانی چون آخوند خراسانی، شیخ لطف‌الله مازندرانی و علامه میرزا حسین نوری بهره برد و به درجه اجتهاد رسید. پس از بازگشت به همدان، به تدریس، ارشاد مردم و فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی پرداخت و نقش مؤثری در نهضت مشروطه و دفاع از حقوق مردم ایفا کرد.
آثار فراوان او در علوم اسلامی و فقه، از جمله کتاب «ایضاح الخطاء»، نشان‌دهنده اهتمام وی به تبیین مشروعه، مبارزه با استبداد و هدایت اجتماعی جامعه بود. بهاری همچنین به زهد، ساده‌زیستی و پایبندی به عدالت و اخلاق شهره بود.
زندگی و تحصیلات
شیخ محمدباقر بهاری در سال ۱۲۷۵ هـ.ق. در بهار همدان متولد شد.[۱] تحصیلات مقدماتی را در شهر بهار نزد پدرش ملا عباسعلی بهاری گذراند و سپس در درس ملا جعفر شرکت کرد. پس از آن به همدان رفت و در درس ملا اسماعیل همدانی و میرزا محمود طباطبایی شرکت نمود و خود نیز به تدریس کتاب «البهجة المرضیه» سیوطی می‌پرداخت.[۲] وی پس از مدتی به بروجرد رفت و در درس فقه و اصول حاج میرزا محمود بروجردی حاضر شد و از ایشان اجازه اجتهاد گرفت.[۳]
هجرت به نجف
در سال ۱۲۹۷ هـ.ق. به نجف اشرف هجرت کرد و طی ۲۰ سال از محضر استادانی چون ملاحسینقلی شوندی درجزینی همدانی، میرزا حسن شیرازی، شیخ حسن مامقانی، محدث نوری، شیخ محمدحسین کاظمی، ملا محمد شربیانی، فاضل ایروانی، میرزا حبیب‌الله رشتی و آخوند خراسانی بهره برد و به درجه اجتهاد رسید. وی از شیخ لطف‌الله مازندرانی و علامه میرزا حسین نوری و آخوند خراسانی اجازه روایت گرفت و تقریرات دروس آنان را ثبت کرد.[۴]
بازگشت به همدان
پس از درگذشت حاج سید عبدالحمید گروسی همدانی (۱۳۱۸ هـ. ق) به درخواست مردم همدان به ایران بازگشت و به تدریس، اقامه نماز جماعت و ارشاد مردم پرداخت.[۵] بنابر نقلی، بازگشت وی به ایران در سال ۱۳۱۶ هـ.ق. بوده است.[۶]
سید محسن امین دربارهٔ وی می‌نویسد: «کان عالماً فاضلاً محدّثاً رجالیاً اخلاقیاً آمراً بالمعروف و ناهیاً عن المنکر و کان من خواص تلامذة آخوند ملاحسینقلی الهمدانی».[۷] آقا بزرگ تهرانی نیز او را «ورعاً تقیّاً، شدیداً در امر به معروف و نهی از منکر، عارف سالک و مهذّب» توصیف کرده است.[۸]
مبارزات
آیت‌الله بهاری در حوزه نجف در زمان فعال‌ترین دوره سیاسی حضور داشت و با جریان‌های سیاسی معاصر ارتباط داشت. پس از بازگشت به همدان، ریاست انجمن ولایتی همدان را بر عهده گرفت و در جریان مشروطه و نهضت‌های عدالت‌خواهی فعال بود.[۹] وی به تشکیل گروه مسلح و دفاع از مردم در برابر قزاقان و تهدیدات روسیه پرداخت و توانست تهدیدها را خنثی کند.[۱۰]
در یکی از نمونه‌های اقتدار وی، با دخالت مستقیم در حل مشکل سرقت مروارید از بانک انگلیس، آن‌ها را مجبور به بازگرداندن اموال مردم کرد.[۱۱]
آثار
آیت الله بهاری آثار متعدد در علوم اسلامی دارد و از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- النور فی الامام المستور
- العلایم لاهتداء الهوائم
- تسدید المکارم و تفضیح الظالم ۱۳۰۵ق
- ترجمه و بازگرداندن «مکارم الاخلاق» شیخ ابو نصر فضل‌الله طبرسی
- الوجیزه، مقدمه بر کتاب «مناقب خوارزمی»
- بسط نور، ترجمه کتاب النور فی الامام المستور
- حاشیه بر «البهجة المرضّیه» سیوطی
- شرح «قطر الندی» ابن هشام انصاری
- الدرّة الغرویّه و التحفة الحسینیه
- مستدرک الدرّة
- بدرالامه فی جغرلایه
- روح الجوامع
- ایضاح الخطاء فی الردع عن الاستبداد
- آیه کن فیکون
- الطلع النضید فی الرد علی من منع لعن یزید
- مطلع الشمس
- اُبهی الدرر
- البیان فی حقیقة الایمان
- سلاح الحازم لدفع الظالم
- دعوت الحسینیه الی المواهب السنیة.[۱۲]
وی در آثار خود به ویژه در «ایضاح الخطاء» تلاش کرده است بین مشروطه و مشروعه سازگاری ایجاد کند و از نظر تشرّع و تشیّع، حکومت مشروعه و مشروطه را هماهنگ نشان دهد.[۱۳]
