حسین خواجه‌امیری خالدی (زادهٔ ۱۱ دی ۱۳۱۱ در خالدآباد نطنز ـ درگذشته ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ در تهران)، با نام هنری ایرج، خوانندهٔ موسیقی دستگاهی و ترانه‌های مردمی ایرانی و از چهره‌های سرشناس تاریخ موسیقی سنتی ایران و دارنده نشان درجه یک فرهنگ و هنر بود.
او آواز را از کودکی نزد پدرش فراگرفت و در نوجوانی پس از آمدن به تهران، مدتی نزد ابوالحسن صبا آموزش دید. خواجه‌امیری از ۱۳۲۷ فعالیت خود را در رادیو آغاز کرد و از ۱۳۳۶ با دعوت داوود پیرنیا به برنامهٔ «گل‌ها» راه یافت و در شاخه‌های مختلف این مجموعه، از جمله «گل‌های رنگارنگ»، «برگ سبز»، «یک شاخه گل» و «گل‌های تازه»، به اجرای آواز و تصنیف پرداخت.
ایرج در طول فعالیت رادیویی خود با شماری از آهنگ‌سازان و نوازندگان برجستهٔ موسیقی ایرانی، از جمله علی تجویدی، پرویز یاحقی، همایون خرم، حبیب‌الله بدیعی، اسدالله ملک، جلیل شهناز، فرهنگ شریف، حسن کسایی، منصور نریمان، جهانگیر ملک و امیرناصر افتتاح همکاری کرد. در فهرست برنامه‌های «گل‌ها» بیش از دویست اجرای منسوب به او ثبت شده است. وسعت صوتی، قدرت و حجم صدا در منطقهٔ اوج، توانایی اجرای تحریرهای سریع و تسلط بر گوشه‌های دشوار از ویژگی‌های آواز او بود و سه‌گاه، چهارگاه و ابوعطا در میان مایه‌های مورد توجه او جایگاه ویژه‌ای داشتند.
خواجه‌امیری هم‌زمان با فعالیت در موسیقی دستگاهی، از دههٔ ۱۳۳۰ به خوانندگی برای سینما روی آورد و صدای او در بیش از صد فیلم سینمایی به‌کار رفت. در شیوهٔ رایج سینمای آن دوره، خواننده ترانه‌ها را ضبط می‌کرد و بازیگر در فیلم آن‌ها را لب‌خوانی می‌کرد. صدای ایرج به‌ویژه با بازی محمدعلی فردین پیوند خورد و در فیلم‌هایی چون «گنج قارون»، «قصر زرین»، «چرخ‌وفلک» و «فاتح دل‌ها» به جای صدای فردین شنیده شد. «گنج قارون» به کارگردانی سیامک یاسمی در ۱۳۴۴ از مهم‌ترین نمونه‌های این همکاری بود و ترانه‌هایی مانند «آمدم از هند آمدم» به شهرت گستردهٔ صدای ایرج در میان مخاطبان سینما کمک کرد. بسیاری معتقدند بخش مهمی از شهرت و محبوبیت فردین در میان مردم به واسطه آوازهایی شکل گرفت که ایرج روی نقش‌های فردین خوانده بود.
فعالیت ایرج به آواز کلاسیک ایرانی و خوانندگی فیلم محدود نبود و او شماری از ترانه‌های عامه‌پسند، ضربی و مردمی را نیز اجرا کرد. «پرنده»، که با عبارت «من یه پرنده‌م» شناخته می‌شود، «گلدون بی‌گل»، «سنگ صبور»، «حرف نگفته» و «قصهٔ زندگی» از جمله آثار شناخته‌شدهٔ او هستند. بخشی از کارنامهٔ صوتی او نیز در قالب آلبوم‌ها و مجموعه‌های مختلف، از جمله «نیاز»، «غزل‌خوان»، «به یاد فردین»، «پرنده»، «شب بارانی»، «خاطرات زندگی»، «قصهٔ زندگی» و «من و بابا» منتشر یا بازنشر شد.
پس از انقلاب ۱۳۵۷، امکان ادامهٔ فعالیت ایرج در رادیو، سینما و اجرای عمومی به شیوهٔ پیشین از میان رفت و او برای سال‌هایی از فعالیت رسمی و صحنه‌ای فاصله گرفت. در دهه‌های بعد، بخشی از اجراهای قدیمی او در قالب مجموعه‌های صوتی بازنشر شد و او به آموزش آواز نیز پرداخت. آلبوم «من و بابا» در ۱۳۸۰ با صدای احسان خواجه‌امیری منتشر شد و ایرج در آن با فرزندش همکاری کرد. او در سال‌های پایانی دههٔ ۱۳۹۰ بار دیگر به اجرای عمومی بازگشت و در بهمن ۱۳۹۶، پس از حدود دو دهه دوری از صحنه، در سی‌وسومین جشنوارهٔ موسیقی فجر در شیراز به اجرای برنامه پرداخت.
ایرج در سال ۱۳۹۷ قطعهٔ «آوای ایران» را با سالار عقیلی منتشر کرد و در سال‌های پایانی فعالیت خود همچنان در برنامه‌های موسیقایی و آموزشی حضور داشت. کارنامهٔ او از یک سو با سنت آواز دستگاهی و برنامه‌های رادیویی «گل‌ها» و از سوی دیگر با ترانه‌های سینمای عامه‌پسند دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ پیوند داشت و همین هم‌زمانی، دامنهٔ مخاطبان او را از علاقه‌مندان موسیقی دستگاهی تا مخاطبان عمومی سینما گسترش داد. احسان خواجه‌امیری، خواننده و آهنگساز، از فرزندان او بود و همکاری پدر و پسر در «من و بابا» از نمونه‌های شناخته‌شدهٔ این پیوند خانوادگی در موسیقی ایران به‌شمار می‌رود.
خواجه‌امیری پس از بیش از هفت دهه فعالیت در موسیقی، در ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ در ۹۴سالگی درگذشت. مراسم تشییع پیکر او دو روز بعد در مقابل تالار وحدت تهران برگزار شد و پیکرش در قطعهٔ هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد. بخش مهمی از آوازها و ترانه‌های او در آرشیو رادیو، برنامهٔ «گل‌ها»، موسیقی فیلم‌های سینمایی و مجموعه‌های صوتی باقی مانده است و کارنامهٔ او از نمونه‌های پیوند میان آواز دستگاهی، موسیقی رادیویی و ترانهٔ سینمایی در تاریخ موسیقی معاصر ایران محسوب می‌شود.
احسان خواجه‌امیری (خواننده و آهنگساز) پسر ایرج خواجه‌امیری است.
زندگی و آموزش موسیقی
حسین خواجه‌امیری در ۱۱ دی ۱۳۱۱ در خالدآباد نطنز در استان اصفهان زاده شد. پدربزرگ او از خوانندگان دوره ناصرالدین‌شاه قاجار و پدرش، نعمت‌الله، نیز با آواز و ردیف موسیقی ایرانی آشنایی داشت. خواجه‌امیری از کودکی در محیطی آشنا با آواز رشد کرد و آموزش موسیقی را از پدر خود آغاز کرد. در کنار آموزش خانوادگی، حضور در مجالس تعزیه و آشنایی با تعزیه‌خوانانی که با دستگاه‌ها و ردیف موسیقی ایرانی آشنا بودند، در شکل‌گیری دانش آوازی او مؤثر بود.
او از حدود شش‌سالگی به خواندن روی آورد و نخستین آموزش‌های ردیف و آواز را به شیوه شفاهی از پدر فراگرفت. پس از پایان تحصیلات ابتدایی به تهران رفت و در نیمه دوم دهه ۱۳۲۰ نزد ابوالحسن صبا آموزش دید. درباره مدت این دوره در منابع اختلاف وجود دارد و از حدود شش ماه تا نزدیک به دو سال ذکر شده است؛ ازاین‌رو نمی‌توان یکی از این دو مدت را با قطعیت تعیین کرد.
خواجه‌امیری پس از آشنایی با صبا به محافل موسیقی تهران راه یافت و در سال ۱۳۲۷ فعالیت خود را در رادیو آغاز کرد. نخست با ارکستر ابراهیم منصوری همکاری داشت و سپس با ارکسترهای عبدالله جهان‌پناه، محمدعلی بهارلو و شماری دیگر از ارکسترهای رادیویی همکاری کرد.
او در سال ۱۳۲۹ وارد دانشکده افسری ارتش شد و در دوران تحصیل و خدمت نظامی، فعالیت موسیقایی خود را نیز ادامه داد. در برنامه رادیو ارتش، به‌ویژه برنامه‌های شب‌های جمعه، با ارکستر محمدعلی بهارلو آواز می‌خواند. از آنجا که فعالیت هنری نظامیان با محدودیت‌هایی همراه بود، برای حضور در برنامه‌های هنری از نام «ایرج» استفاده کرد؛ این نام در اصل نام یکی از برادران او بود و بعدها به نام هنری دائمی او تبدیل شد. خواجه‌امیری پس از حدود دو دهه خدمت نظامی، با درجه سرهنگ دوم بازنشسته شد.
فعالیت در رادیو و برنامه گل‌ها
خواجه‌امیری در سال‌های نخست فعالیت رادیویی با چندین ارکستر و برنامه همکاری کرد. از جمله این برنامه‌ها می‌توان به برنامه‌های رادیو ارتش، «موسیقی ایرانی»، «نوایی از موسیقی ملی»، «شاعران قصه می‌گویند»، «شما و رادیو» و «بزم شاعران» اشاره کرد. همکاری او با آهنگ‌سازان و نوازندگان رادیو سبب شد دامنه فعالیتش از اجرای آواز دستگاهی به تصنیف و ترانه نیز گسترش یابد.
در سال ۱۳۳۶، داوود پیرنیا او را به برنامه «گل‌ها» دعوت کرد. نخستین همکاری او با این مجموعه در «برگ سبز ۴۳» و در مایه شور ـ ابوعطا گزارش شده است؛ در این اجرا علی تجویدی، فرهنگ شریف و امیرناصر افتتاح نیز حضور داشتند. در ادامه، خواجه‌امیری در برنامه‌های مختلف «گل‌ها» آواز و تصنیف اجرا کرد.
یکی از اجراهای شناخته‌شده او در این مجموعه، برنامه «گل‌های رنگارنگ» شماره ۵۱۰ در مایه سه‌گاه است که با حضور ایرج و الهه و همراهی همایون خرم و جلیل شهناز ضبط شد. آرشیو برنامه «گل‌های رنگارنگ» این اطلاعات را برای شماره ۵۱۰ ثبت کرده است.
بر پایه فهرست‌های منتشرشده از آثار رادیویی، ایرج در ۲۱۳ برنامه از مجموعه «گل‌ها»، شامل «برگ سبز»، «گل‌های رنگارنگ»، «یک شاخه گل» و «گل‌های تازه»، حضور داشته است. او همچنین با شمار زیادی از نوازندگان و آهنگ‌سازان موسیقی ایرانی از جمله علی تجویدی، پرویز یاحقی، همایون خرم، حبیب‌الله بدیعی، اسدالله ملک، جلیل شهناز، فرهنگ شریف، حسن کسایی، منصور نریمان، رضا ورزنده، جهانگیر ملک و امیرناصر افتتاح همکاری کرد.
آواز و شیوه اجرا
آواز ایرج از نظر وسعت صوتی، قدرت در منطقه اوج، تحریرهای پی‌درپی و توانایی اجرای جمله‌های آوازی در محدوده‌های مختلف شناخته می‌شد. سه‌گاه و چهارگاه و آواز ابوعطا از مایه‌هایی بودند که در اجراهای او حضور برجسته‌ای داشتند، هرچند کارنامه رادیویی او به این مایه‌ها محدود نبود.
یکی از ویژگی‌های آواز او، توانایی پیوند دادن قدرت صوتی با اجرای تحریرهای سریع و متنوع بود. او در اجرای شعر نیز بر وضوح واژه‌ها تأکید داشت و از ظرفیت‌های صوتی خود در اجرای غزل و تصنیف استفاده می‌کرد. بخش قابل توجهی از اجراهای او بر اشعار شاعران کلاسیک و معاصر فارسی استوار بود.
ایرج علاوه بر خوانندگی با تنبک نیز آشنایی داشت و آن را می‌نواخت. آشنایی او با ساختار ارکستر و سازهای ایرانی نیز در همکاری طولانی‌مدتش با ارکسترهای رادیویی نقش داشت. گزارش‌های مربوط به فعالیت او در برنامه‌های «گل‌ها» نشان می‌دهد که بخش عمده‌ای از کارنامه آوازی او در تعامل مستقیم با نوازندگان برجسته نسل طلایی موسیقی رادیویی شکل گرفت.
فعالیت در سینما
ایرج از دهه ۱۳۳۰ در زمینه خوانندگی برای فیلم‌های سینمایی نیز فعالیت کرد. در سینمای ایران آن دوره، استفاده از صدای خواننده‌ای جدا از بازیگر و لب‌خوانی بازیگر روی ترانه ضبط‌شده، شیوه‌ای رایج بود. صدای ایرج در شمار زیادی از فیلم‌های فارسی به‌کار رفت و به‌ویژه با نقش‌های محمدعلی فردین پیوند پیدا کرد.
همکاری ایرج با محمدعلی فردین در چندین فیلم ادامه یافت و «گنج قارون» مهم‌ترین نمونه آن بود. این فیلم به کارگردانی سیامک یاسمی در سال ۱۳۴۴ ساخته شد و ترانه‌های ایرج در آن، از جمله «آمدم از هند آمدم»، از بخش‌های شناخته‌شده موسیقی فیلم بودند.
همکاری او با فردین در فیلم‌هایی چون «قصر زرین» و «چرخ‌وفلک» نیز ادامه یافت. صدای ایرج در فیلم‌های دیگری با بازی بازیگرانی چون رضا بیک‌ایمانوردی و دیگر بازیگران سینمای آن دوره نیز استفاده شد.
فعالیت پس از انقلاب
پس از انقلاب اسلامی و تغییر ساختار فعالیت‌های موسیقایی و سینمایی، امکان ادامه فعالیت ایرج در سینما و رادیو به شیوه دوره پیشین از میان رفت. بخش مهمی از آثار قدیمی او در دهه‌های بعد از طریق نوار، صفحه، مجموعه‌های بازانتشاری و سپس رسانه‌های دیجیتال در دسترس مخاطبان قرار گرفت.
در سال‌های بعد، شماری از آثار قدیمی او در قالب مجموعه‌ها و آلبوم‌های مختلف منتشر شد. در میان عناوین منسوب به کارنامه او، «نیاز»، «غزل‌خوان»، «همه چشم‌ها به ایرانه»، «به یاد فردین»، «پرنده»، «حرف نگفته»، «شب بارانی»، «خاطرات زندگی»، «گل من»، «گلدون بی‌گل»، «سنگ صبور»، «قصه زندگی»، «من و استاد» و «من و بابا» قرار دارند. درباره برخی از این عناوین، اطلاعات کتاب‌شناختی و تاریخ انتشار در منابع اینترنتی یکسان نیست و ازاین‌رو تاریخ دقیق انتشار همه آن‌ها را نمی‌توان با اطمینان یکسان تعیین کرد.
«من و بابا» در سال ۱۳۸۰ با صدای احسان خواجه‌امیری منتشر شد و ایرج در دو قطعه آن با پسرش هم‌خوانی کرد. این آلبوم نخستین اثر رسمی احسان خواجه‌امیری به‌شمار می‌رفت و همکاری پدر و پسر در آن، یکی از نخستین نمونه‌های ثبت‌شده همکاری موسیقایی آن‌ها بود.
ایرج در سال‌های بعد نیز به آموزش آواز پرداخت و آموزشگاه موسیقی «آوای ایرج» با نظارت او فعالیت کرد. این مجموعه در زمینه آموزش آواز ایرانی و تصنیف‌خوانی و همچنین آموزش سازهای ایرانی و خارجی فعالیت داشت و ایرج در برگزاری دوره‌ها و مسترکلاس‌های آواز نیز حضور داشت.
بازگشت به اجرای صحنه‌ای
ایرج در دهه ۱۳۹۰ به‌تدریج بار دیگر در برنامه‌های عمومی و اجراهای صحنه‌ای ظاهر شد. او در سال ۱۳۹۶، پس از حدود دو دهه فاصله از اجرای صحنه‌ای، در چارچوب سی‌وسومین جشنواره موسیقی فجر در شیراز روی صحنه رفت.
در سال ۱۳۹۷ نیز قطعه «آوای ایران» را با سالار عقیلی منتشر کرد. مراسم رونمایی این اثر در ۲۸ آبان ۱۳۹۷ برگزار شد و این قطعه با آهنگسازی مهیار فیروزبخت و بابک زرین و تنظیم امیر فیروزبخت تولید شده بود.
ایرج در سال‌های پایانی عمر نیز با وجود کهولت سن در برخی برنامه‌ها و اجراها حضور داشت. کانال رسمی او از برگزاری اجراهایی در شهرهای مختلف و همچنین حضور او در برنامه‌های آموزشی آواز خبر داده است.
فرزندان و خانواده
احسان خواجه‌امیری، خواننده و آهنگساز، از فرزندان ایرج است و از نوجوانی در کنار پدر با موسیقی و آواز آشنا شد. همکاری این دو در آلبوم «من و بابا» در سال ۱۳۸۰ ثبت شده است.
الیکا خواجه‌امیری نیز در حوزه موسیقی فعالیت داشته و در اداره و مدیریت آموزشگاه «آوای ایرج» مشارکت کرده است.
درگذشت
حسین خواجه‌امیری پس از یک دوره بیماری، روز چهارشنبه ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ در ۹۴سالگی درگذشت. خانه موسیقی ایران خبر درگذشت او را تأیید کرد.
مراسم تشییع پیکر او روز جمعه ۲۳ مرداد ۱۴۰۵ از مقابل تالار وحدت تهران برگزار شد و پیکرش در قطعه هنرمندان بهشت زهرا به خاک سپرده شد. مراسم یادبود او نیز ۲۷ مرداد در مسجد جامع شهرک غرب تهران برگزار شد.
درگذشت ایرج در رسانه‌های فرهنگی و هنری با بازتاب گسترده همراه شد و شماری از نهادها و هنرمندان موسیقی ایران از نقش او در تاریخ آواز و موسیقی رادیویی ایران یاد کردند. آثار رادیویی، ترانه‌های سینمایی و ضبط‌های صوتی او همچنان بخشی از میراث ضبط‌شده موسیقی ایران در سده ۱۴ خورشیدی به‌شمار می‌آیند.
آثار
آلبوم‌ها و مجموعه‌ها
نیاز
غزل‌خوان؛ با همراهی اسدالله ملک
همه چشم‌ها به ایرانه
به یاد فردین
پرنده
حرف نگفته
شب بارانی؛ ۱۳۸۵
خاطرات زندگی
گل من
گلدون بی‌گل
سنگ صبور
قصه زندگی؛ انتشار دیجیتال ۱۳۹۱/۲۰۱۳
من و استاد
پنجره؛ انتشار ۱۹۹۶
من و بابا؛ با همکاری احسان خواجه‌امیری، ۱۳۸۰
مجموعه‌های مشترک و گردآوری‌شده
بزم عاشقان؛ مجموعه‌ای از آثار ایرج و اکبر گلپایگانی، انتشار ۲۰۰۶
گنج قارون؛ مجموعه‌ای از ترانه‌های سینمایی و قدیمی ایرج
آوای موسیقی ایران: گل‌ها، جلد نخست؛ با حضور ایرج و عهدیه
آوای موسیقی ایران: گل‌ها، جلد دوم؛ با حضور ایرج، عهدیه، حسین قوامی و حبیب‌الله بدیعی
صدای پارسی؛ مجموعه مشترک آثار ایرج و عارف، انتشار دیجیتال ۲۰۱۳
۴۸ ترانه طلایی ایرج؛ مجموعه گردآوری‌شده
استادان موسیقی ایران؛ مجموعه بازانتشار آوازهای ایرج در چند مجلد
زاینده‌رود؛ مجموعه صوتی
اجرای زنده؛ مجموعه‌ای از اجراهای صحنه‌ای
گل‌های تازه؛ مجموعه‌های بازانتشاری شامل شماره‌های ۵، ۱۴، ۲۸، ۵۵، ۸۳، ۸۴ و ۹۴
برگ سبز؛ مجموعه‌های بازانتشاری شامل برنامه‌های ۳۳، ۵۵، ۱۶۸ و ۱۸۳
ترانه‌ها و تصنیف‌های شناخته‌شده
گنج قارون
آمدم از هند آمدم
پرنده؛ مشهور به من یه پرنده‌م
گلدون بی‌گل
سنگ صبور
حرف نگفته
کوچه‌به‌کوچه
دختر قشنگ
قصه زندگی
گل من
پدر
زنگی بزن
غصه نخور عزیزم
دل‌خون
بی‌تو می‌میرم
قسم
بازم صدای تو میاد
در رو ببند پشت سرت
حق به حق‌دار می‌رسه
صدای خسته
خسته‌ترین ابر
درد کهنه
صبح‌به‌خیر ایران
تو شاخه یاسمنی؛ با عهدیه
زندگی بی‌عاشقی بی‌حاصله؛ با عهدیه
از دامن کوه بلند؛ با عهدیه، برای فیلم قصر زرین
خدای آسمون؛ با عهدیه، برای فیلم قصر زرین
سنگ و شیشه؛ با عهدیه
گودبای پارتی؛ با حضور تقی ظهوری
آوای ایران؛ با سالار عقیلی
آرام جان؛ با سالار عقیلی
مثل قدیما؛ با پیام قربانی
لالایی؛ با سعید شریعت
سرحال
تصنیف زهره
خوانندگی در سینما
ایرج خواجه‌امیری در بیش از 100 فیلم سینمایی به‌عنوان خواننده حضور داشته است که از جمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
آقای قرن بیستم؛ کارگردان: سیامک یاسمی، ۱۳۴۳
گنج قارون؛ کارگردان: سیامک یاسمی، ۱۳۴۴
مرد ده میلیون تومانی؛ کارگردان: عباس شباویز، ۱۳۴۴
چرخ‌وفلک؛ کارگردان: صابر رهبر، ۱۳۴۶
قصر زرین؛ کارگردان: محمدعلی فردین، ۱۳۴۸
کوچه مردها؛ کارگردان: سعید مطلبی، ۱۳۴۹
سکه شانس؛ کارگردان: ایرج قادری، ۱۳۴۹
مردان خشن؛ کارگردان: صابر رهبر، ۱۳۵۰
فاتح دل‌ها؛ کارگردان: محمدعلی فردین، ۱۳۵۱
قصه شب؛ کارگردان: محمدعلی فردین، ۱۳۵۲
جوانمرد؛ کارگردان: رضا صفایی، ۱۳۵۳
جوایز و بزرگداشت‌ها
ایرج خواجه‌امیری نشان درجه یک فرهنگ و هنر در سال ۱۳۸۸ دریافت کرد. همچنین در سال‌های پایانی فعالیت او مراسم‌هایی برای بزرگداشتش برگزار شد. در دی ۱۳۹۶ نیز هم‌زمان با جشن ۸۵سالگی او، از فعالیت چند دهه‌ای وی در عرصه آواز تجلیل شد.
