اولین دورهٔ جشنواره بین‌المللی فیلم فجر، در بهمن‌ماه ۱۳۶۱ خورشیدی، با دبیری حسین وخشوری در تهران برگزار شد. این دوره در شرایط جنگ ایران و عراق برگزار گردید.
نخستین دورهٔ جشنوارهٔ فیلم فجر، صرفاً به رقابت فیلم‌سازان آماتور اختصاص داشت و فیلم‌های حرفه‌ای تنها در قالبِ نمایشی غیررقابتی روی پرده رفتند. از جمله آثاری که در این دوره به نمایش درآمدند، می‌توان به «حاجی واشینگتن»، «خط قرمز»، «مرگ یزدگرد»، «اشباح» و «سفیر» اشاره کرد.
در این رویداد، هیچ برگزیده‌ای در بخش فیلم‌های حرفه‌ای معرفی نشد و بخش آماتور، تنها بخشی از جشنواره بود که آثار آن داوری شد و جوایزی به صورت دیپلم افتخار به برگزیدگان اهدا گردید.
فیلم‌های جشنواره در سینماهای آزادی، آفریقا، فرهنگ، عصر جدید، کانون فیلم تهران، شهر قصه، قیام، موزه هنرهای معاصر و تئاتر شهر برگزار شد. در بخش آماتور، ۱۱۸ فیلم ۸ میلی‌متری و ۶۳ فیلم ۱۶ میلی‌متری به نمایش درآمدند. مراسم اختتامیه در تالار وحدت برگزار شد.
داوران این دوره شامل محمد اعتصامی، رضا انصاریان، سیف‌الله داد، حمید دهقان‌پور، محمد نظرعلیان و ناصر عبداللهی بود.
برگزاری
نخستین دورهٔ جشنوارهٔ فیلم فجر در سال ۱۳۶۱ به دبیری حسین وخشوری برگزار شد. این دوره، که هم‌زمان با جنگ ایران و عراق برگزار گردید، بودجه‌ای معادل ۷۵۰ هزار تومان داشت که پس از برگزاری جشنوارهٔ تئاتر فجر به نصف کاهش یافت. با این حال، فروش بلیت‌های ۱۰ تومانی (گران‌تر از بلیتِ معمولِ سینما در آن سال‌ها) باعث شد حدود یک میلیون تومان به خزانهٔ دولت بازگردد.
این دوره به سبک و سیاق «جشنوارهٔ جهانی فیلم تهران» (که بین سال‌های ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۶ برگزار می‌شد) بود و فیلم‌های ایرانی در کنار آثار خارجی قرار گرفتند. فیلم‌های خارجی در بخش مسابقه حضور داشتند اما داوری نشدند. بخش آماتور، تنها بخشی از جشنواره بود که آثار آن داوری شد و جوایزی به صورت دیپلم افتخار به برگزیدگان اهدا گردید.
این دوره، تنها دوره‌ای بود که فیلم‌های ایرانی در کنار آثار خارجی قرار گرفتند و همچنین تنها دوره‌ای بود که هیچ برگزیدهٔ حرفه‌ای نداشت.
بخش آماتور
در بخش آماتور، سه عضو هیئت انتخاب در این بخش دارای اثر بودند: اکبر حر با فیلم «فقیر و غنی» در بخش ۱۶ میلی‌متری، محمود نظرعلیان با چندین اثر ۸ میلی‌متری (که علاوه بر هیئت انتخاب، در گروه داوران نیز حضور داشت، اما جایزه‌ای دریافت نکرد) و جواد شمقدری با فیلمی ۱۶ میلی‌متری که موفق به دریافت دیپلم افتخار بهترین کارگردانی شد.
عباس کیارستمی نیز با فیلم «بهداشت دندان» در بخش ۱۶ میلی‌متری آماتور حضور داشت. شهاب رضویان، ابراهیم حاتمی‌کیا، حسن کاربخش و اصغر بیچاره از دیگر فیلم‌سازانی بودند که در این بخش حضور داشتند.
فیلم‌های «بچه‌های دیار صفا»، «علمدار»، «خرمشهر ۶۱»، «با هم برای ایثار»، «یا زهرا»، «کدام مکتب است این»، «خرمشهر شهر عشق، شهر خون»، «آمریکا نابود است» و «بر بال ملائک» از جمله فیلم‌هایی بودند که در بخش آماتور این دوره شرکت کردند و با دیپلم افتخار از آن‌ها تقدیر شد.
فیلم‌های شاخص
فیلم «عملیات مروارید» ساختهٔ باربد طاهری که در آخرین لحظات به جشنواره اضافه شد، واکنش‌های زیادی به همراه داشت.
فیلم «برادر خورشید، خواهر ماه» ساختهٔ فرانکو زفیرلی که در بخش جنبی سینمای ایتالیا به نمایش درآمد، با استقبال بیشتری نسبت به دیگر آثار مواجه شد و تا نیمه‌شب در سانس‌های فوق‌العاده به نمایش درآمد.
بخش‌های جنبی
در بخش‌های جنبی این دوره، بخش‌های متنوعی برای نمایش فیلم‌ها در نظر گرفته شده بود که عبارت‌اند از:
• چشم‌انداز سینمای کوبا با ۱۱ فیلم
• سینمای ایتالیا از نئورئالیسم تا امروز با ۱۹ فیلم
• 'سرخ‌پوستان و سیاه‌پوستان در سینما با ۱۱ فیلم
• سینمای کودک و نوجوان: در این بخش، ۱۰ فیلم بلند که تنها فیلم ایرانی آن «ابراهیم در گلستان» ساختهٔ ایرج امامی بود و ۱۰ فیلم کوتاه که تنها فیلم ایرانی آن «چنین کنند حکایت» ساختهٔ محمدرضا اصلانی بود، به نمایش درآمدند.
داوری
• هیئت انتخاب (بخش آماتور): سیدحسین حق‌گو، اکبر حر، جواد شمقدری، محمود نظرعلیان، حمید رستگارپناه، محمدمهدی حیدریان و مسعود ترقی‌جاه
• هیئت داوران (بخش آماتور): محمد اعتصامی، رضا انصاریان، سیف‌الله داد، حمید دهقان‌پور، ناصر عبداللهی‌نگار و محمود نظرعلیان
• دبیر جشنواره: حسین وخشوری
برگزیدگان
برگزیدگان بخش آماتور
- بهترین مستند بلند از جنگ تحمیلی: «بر بال ملائک»، محمود بهادری
- بهترین مستند داستانی: «من و مش کاظم»، تهرانی
- بهترین مستند اجتماعی: «بشاگرد»، جهاد سازندگی
- دیپلم افتخار بهترین فیلم: «با هم برای ایثار»، رضا خضائلی
- دیپلم افتخار بهترین کارگردانی: سعید حاجی‌میری برای «بچه‌های دیار صفا» و جواد شمقدری برای «یا زهرا»
- دیپلم افتخار بهترین بازیگر: مجید افشاریان برای «علمدار»
جوایز ویژه هیئت داوران بخش آماتور
- بهترین فیلم عروسکی: «حسنک کجایی»، کار گروهی
- بهترین فیلم: «درس امروز»، غلامرضا کریمی
- بهترین کارگردان: علی‌اکبر اورعی برای «چهل شاهد» و عارف‌زاده برای «۷۲ آذرخش»
- بهترین فیلمنامه: محمدرضا غفاری برای «اسلحه و پل»
- بهترین بازیگر: دولت‌آبادی برای «کفش نو»
